Войти на сайт
21 Августа  2018 года

 

  • Халкъны юйю – туугъан джери.
  • Адамны бетине къарама, адетине къара.
  • Тамчы таш тешер.
  • Магъанасыз сёз – тауушсуз сыбызгъы.
  • «Ма», - дегенни билмесенг, «бер», - дегенни билмезсе.
  • Ат да турмайды бир териде.
  • Тилчи бир сагъатха айлыкъ хата этер.
  • Орну джокъну – сыйы джокъ.
  • Гугук кесини атын айтыб къычыргъанча, мен, мен деб нек тураса?
  • Кёз – сюйген джерде, къол – ауругъан джерде.
  • Адам бла мюлк юлешмеген эсенг, ол адамны билиб бошагъанма, деб кесинги алдама.
  • Аман къатын сабий табса, бий болур…
  • Ата Джуртча джер болмаз, туугъан элча эл болмаз.
  • Ата джурт – алтын бешик.
  • Биреуге кёлтюрген таягъынг, кесинги башынга урур.
  • Берекет берсин деген джерде, берекет болур.
  • Аз сёлеш, кёб ишле.
  • Мадар болса, къадар болур.
  • Айтханы чапыракъдан ётмеген.
  • Аманнга да, игиге да оноусуз къатышма.
  • Таш ата билмеген, башына урур.
  • Ойнай билмеген, оюн бузар.
  • Чакъырылмагъан къонакъ – орунсуз.
  • Джогъун бар этген, барын бал этген.
  • Башынга джетмегенни сорма.
  • Ачыу алгъа келсе, акъыл артха къалады.
  • Ёзденликни джайгъан – джокълукъ.
  • Ишлемеген – тишлемез.
  • Эрни эр этерик да, къара джер этерик да, тиширыуду.
  • Эл ауузу – элек, анга ийнаннган – халек.
  • Суугъа – таянма, джаугъа – ийнанма.
  • Эл тойса, тоймагъан, эл къойса, къоймагъан.
  • Байлыкъ келсе, акъыл кетер.
  • Къарны аманнга къазан такъдырма, къолу аманнга от джакъдырма.
  • Билимсиз иш бармаз.
  • Намыс болмагъан джерде, насыб болмаз.
  • Сескекли кесин билдирир.
  • Уллу къашыкъ эрин джыртар.
  • Душманны тышы – акъ, ичи – къара.
  • Таула не мийик болсала да, аууш табылыр.
  • Тойгъа барсанг, тоюб бар, эски тонунгу къоюб бар.
  • Къыз тиширыу кеси юйюнде да къонакъды.
  • Ушамагъан – джукъмаз.
  • Ёлген эшек бёрюден къоркъмайды.
  • Байма, деб да, къууанма, джарлыма, деб да, джылама.
  • Тюзлюк шохлукъну бегитир.
  • Къозулугъунда тоймагъан, къойлугъунда тоймаз.
  • Башсыз урчукъ тюзюне айланмаз.
  • Намысы болмагъанны, сыйы болмаз.
  • Aдам боллукъ, сыфатындан белгили.

 

Страницы: 1
RSS
Кюуле (Х.Магомет)
 
КЮУЛЕ

Кюу деб ёлгеннге этилген джырны макъамына да айтадыла, аллай джырны кесине да айтадыла. Джа-рыкъ джырны макъамына ёмюрде да кюу демейдиле, алай а эски джырланы макъамларына кюу дегенлерин биз бек кёб эшитебиз. Аны алай нек айтханлары белги-лиди: эски халкъ джырлада джигитлик айтылгъанны биргесине тарыгъыу, таралыу кёб айтылады. Кьарачай-Малкъар халкъ поэзияда кюуле бек эртдеден бери келедиле, алай а эртдеги кюуле сакьланмагъандыла. Бек эртде этилиб, бюгюн да айтылгъан ?Гошаях Бий-чени кюуюдю?.

Кюу асламысына ёлгенни юсюнден этиледи, алай а, ол ёлген адам кимди, сау заманында, джашагьан джеринде къаллай сыйы болгъанды, не болуб ёлгенди, артына кими къалгъанды, джылы къаллай бирди ? быланы барыны да уллу магъанасы барды. Не болуб ёлсе да, сабий ёлгенликге, анга кюу этилмейди, не иги адам ёлсе да, ол къартдан тохдаб ёлген эсе, анга кюу этиллик тюлдю. Нек десегиз, сабий алкъын акъыл-балыкь болуб адамлагъа къошулмагъанды, къарт адам-ны да алай-алайсыз да джашаргъа кёб къалмагъаны кимге да ачыкъ болуб турады. Кюу этилир ючюн, ол не бек джаш, не бек къарт болмазгъа керекди. Орусланы Сафар-Алий, ?джигитлиги, акъылы бла халкъгъа бел-гили адам ёлсе, джырчыланы джыйыб, аны аты ёмюрде джашарлай, халкъ тилеб, джыр этдиргенди? 2 дейди.

1 У. Б. Д а л г а т. Фольклор и литература народов Дагестана, Москва, 1962, 43?53-бетле.
2 С. Урусбиев. ?Сказания о нартских богатырях у татар-горцев Пятигорского округа Терской области?. CMOMПК ? 1, Тифлис, 1881, 5-бет.

Адам халкъы ючюн уллу джигитлик этиб ёлсе, анга кюу этмей, джигитлигин, ётгюрлюгюн айтыб, махтаб джыр этгендиле. Кюуде уа баш айтылгъан сен керек-сиз джерде нек ёлюб кетдинг деб олду. Джигитлик этиб, элин, джерин, халкъын сакълай ёлгеннге уа, ?керексиз джерге ёлюб бараса? деб ким айтырыкъды? Халкъгъа керек кюнде, къыйынлыкъ джетген заманда, хар къуру да джигитлик этген адамла табыладыла. Сёз ючюн, ?Джандар? деген эски халкъ джырда Джан-дарны ёлгени да айтылады, алай а, биринчи орунда аны ёлгенине джылау тюлдю, аны джигитлигин мах-тауду. 1938-чи джыл Тырнаузда горнякланы айтылыб тургъан бригадирлери ёлгенинде, анга да джигер иш-легени айтылыб, джыр этилгенди.

Да не заманда этедиле сора ёлгеннге кюу? Хатасыз джеринде джукъ болмай тургъанлай, аны адам ёлтюр-се, къаядан кетиб, суугьа кетиб ёлсе, кеси-кесин ёлтюр-се, бир-бирде уа ёлген да этмегенлей, кюню къарангы болса. Ёлгенлеге кюу этиуню юсюнден Къулийланы Къайсын былай джазады:

Тауда тёшегинде ёлгенлеге
Джыр этмейдиле, алайды.
Ажымлы ёлген киреди джыргьа,
Джигитлеге тенг болады,
Къама джойгъаннга, джолда ёлгеннге
Къар юзюлгени элтгеннге
Этелле джыр, тауда адет алайды.
Джыр джокъ юйюнде ёлгеннге.1


Джыр деб былайда поэт кюуге айтады. Къайсынны айтханы тюздю, алай а кюу юйюнде, тёшегинде ёлгеннге этилген тёреси да болады. Аны юсюнден арлакъдл айтыллыкъды.
Адам ёлтюргеннге этилген кюуледе аны осият этмей ёлгени, кишиге бир тукъум бир хатасы болмагъанлай, дуниядан кетиб баргъаны айтылады. Анга асыры бек къыйналгьандан, ?таула, ташла да, джылайдыла?.
Кеси суугьа кетиб, терек тийиб, машина басыб де-генча ёлсе, ол адамны къалай болуб ёлгенини юсюн-

1 Къайсын Къулиев. Сайлама, 2 томлукъ: 1-чи том. Нальчик, 1958, 375-бет.
 
ден аллындан башлаб, артына дери хапар барады. Сёз ючюн, Сагьит деб бир джигит джаш, атын джууундурама деб, Тубанлы кёлге кетиб ёлгенинде, анга быллай кюу этилгенди:

Джюрюгюз, джашла, дженгил болугъуз,
Бир аман хапар келгенди.
Атларыгъызгъа сиз джер салыгъыз,
Сагъит кёлге кетиб ёлгенди...
...Тубанлы кёлге, зауаллы Сагъит,
Аджир джюген бла салындынг.
Кёлню тюбюнден, ой джарлы Сагъит,
Темир ыргъакъ бла алындынг...


Кеси кесин ёлтюргенлеге этилген кюуле бир кесек башха тюрлюдюле. Сылтаусуз киши кесин ёлтюрмезли-ги белгилиди. Къазауатда душманны къолуна тюшюб, тахса бермёз ючюн кеслери-кеслерин ёлтюргенле бол-гъандыла, алай а ол джигитликге саналады, ол мах-тауду. Аллай джукъ болмагъанлай, юйде, не да ишде кёлюне джетмеген зат болуб, аны ючюн кесин ёлтюргенни киши да тюзге санамайды. Кеси кесин ёлтюрген ?аллакха ассыды? деб, эртдеден бери да айтыла келгенди. Кеси-кесин ёлтюргеннге къайсы халкъ да иги къарамагъанды. Шекспирни ?Гамлет? Деген трагедиясында айтылгъаннга кёре, Офелия тюз ауруудан ёлмегени себебли, биз анга, къалгъанлагъача, джаназы къылсакъ, сыйлы адетибизни бузарыкъбыз дейди священник.1 Кеси-кесин ёлтюргенни бир къауум къраллада къабырлагъа къошмагъандыла, чунгургъа атыб, юсюн ташла бла бастыргъандыла.

Алгъын заманда кеси кесин ёлтюргенле къызланы ичлеринде бола келгендиле. Малы, рысхысы барды деб, ариу Зариятны акъылдан кем, джылы да келген бир кишиге бере тебрегенлеринде, анга бармаз ючюн, ол башын суугъа атыб ёлгенди. Зариятны кюую анга этилгенди. Кеси кесин ёлтюрген Октябрь революциядан сора да болгъанды. 20-чы джыллада Асият комсомолгъа кириб, элде джарыкълыкъ ишлени бардыра тебрегенинде, кулакла анга табылыннган аманны айтхандыла. Аланы иннетлерин иги ангыламагьан бир къауум да,

1 Шекспир. ?Гамлет?, Москва, 1956. 157-бет.

кулакла бла бирге Асиятны бетсизге, намыссызгъа санаб, аны юсюнден къайда болмагъан хапар-ны джайгьандыла. Ааият башын къаядан атыб, ёлгенди.
Башында айтылгьаныча, ауруб юйюнде ёлгеннге да этгендиле кюу. Джетген джаш, джетген къыз дуниягъа джангы чыкьгъан заманда ёлселе, не да бир ишни эте тургъанлай, окъуй тургъанлай ёлселе да, этедиле кюу. Ууакъ юйдегиси къалыб ёлгеннге да кюу. этилирге боллукъду. Джаш адамны кюуюнде ?кетиб бараса тоюнг-оюнунг болмайын? деб, ууакъ юйдегиси болгъанны кюуюнде уа, ?кимге къоюб бараса, джанынгдан сюйген, балаларынгы? деб айтылыучанды.
Окьатобну кюую бютеу элледе дегенча белгилиди. Окъатоб колхоз тюзде чага эте тургъанлай, ауруб ёл-генди. Къызлай ёлгени ючюн артыкъ да бек къыйналыргъа керекди деб кюуде алайы эскертиледи:

Мени хапарымы былай къоймагъыз,
Крайгъа газетге джазыгъыз.
Къызлай ёлгенме, тюзден келгенме ?
Къабырымы терен кьазыгъыз.


30-чу джыллада окъуй тургъанлай, ауруб ёлген сту-дентни кюую да эм белгили кюулени бириди. Кюуде ол окъуб, билим алыб, эркин джуртда ишлерме деб тургъанлай, дуниягъа тарала, кетиб баргъанын кёре-биз:

Джанымдан сюйген мени окъууум,
Энди окъуууму атама.
Джашлай кесилген терекчик кибик,
Мен больницада джатама.


Ой бусагьатда джаз болгъанд,
тенгле, Чегет джасанад, чагъады.
Араларында бир джаш терекчик
Джазгьа къуу болуб барады.


Кесини энчи джашауунда кёб къыйынлыкъ кёрген адам, кеси-кесине кюу этерге боллукъду. Алгъаракълада джашны кеси-кесине этген кюую былай башланады:
 
Бир къара къанла джаугъан болурму
Атам джарлыны юйюне.
Ой мен айтайым, сиз тынгылагъыз
Кесиме этген кюуюме.


Алгъын заманлада сюйгенлерине барыргъа мадар табмагъан къызлада кеслерине кюу этгенле болгъандыла.

Кюуледе осият этиуню юсюнден бир кесек айтыр-гъа тыйыншлыды. Ол осиятла тюрлю-тюрлю боладыла. Сёз ючюн, къобузчу къызны кюуюнде къобузуму ким-ге болса да беригиз ансы, анам хаман кёре да къозгъала турлукъду деген сёзле бардыла, чепкенлерин а тенг къызларына чачылырын сюеди. Осиятны эм уллу айтылгьаны бир-бирлерин сюйген джашла бла къызланы кюулериндеди. Къабырымы да кесинг къазарса, къабырлагъа да кесинг элтирсе, къабыргъа да кесинг салырса, юсюме топракъ да кесинг къуярса, сынташ салыб, мени амалтын ёлгенди деб. юсюне джазарса, эркиши джылагъан тёре болмаса да, башымы да сылаб, ?мени ариуум? деб бир джыларса деб, къызны сюйгени-не осиятында алай барды. Ол алай айтыб джыласа, не боллугъун да айтады:

Сени джыламугъунг боллукъду, наным,
Къабырлада джашил чапракъ.
Сен кесинг къуйсанг, дженгил боллукъду
Юсюмде къабыр топракъ.


Сюйген къызларына осият этиу джашланы кюуле-ринде да барды. Кюуде джюрек джарсыулагьа табигъат да къошулады:

Сен джыласанг, таула ийилирле,
Ой, баргъан суула къурурла.
Экибизге къараб ай да, кюн да
Булутдан чыкъмай турула.


Кюулени, сёзлери мыдах болгьанча, эжиулери да мыдахды. Ийнарлада куплетле биринден бирине кёчгенча, кюуледе алай кёчмейдиле. Хар кюуню дегенча, кесини энчи аты, энчи макъамы барды. Хар кюуде ол адам неден, къалай, ёлгени айтылады. Биринде адам ёлтюргени, биринде кеси-кесин ёлтюргени, биринде ауруб ёлгени, ол себебден, кюуледе бир-бирлерине къатышыуу болмайды. Алай а кюулени ал башланнганлары бир-бирлерине бек ушайдыла. Аланы ал куплетлеринде ?юйюне?, ?кюуюне? деген сёзле кёб келедиле. Юч кюуню ал куплетлерин алыб къарайыкъ:

Ой, мен айтайым, сиз тынгылагъыз
Джарлы Адраны кюуюне.

Билмей тургъанлай, ачы ёлюк кирсин
Мени джаууму юйюне.

Бир ачы къыйынлыкъ хапар келгенди
Абук-Алийни юйюне.

Ой, мен айтайым, эжиу этигиз
Мухтар харибни кюуюне.

Байрым кюн сайын бара туругъуз
Аны джалан джатхан юйюне.

Ой, мен айтайым, сиз тынгылагъыз
Хасан тенгими кюуюне..


Кюуню ёлгенни джууукълары, тенглери этиученди-ле, алай болмайын джырчыгъа айтыб, кюу этдиргенле-ри да болады. Ары дери чырт кюу эте билмеген адам, къысха адамы ёлсе, кюу этиб къойгъан тёреси болургъа боллукъду.

(с) Хубийланы Магомет. Къарачай-Малкъар совет халкъ джырла.141-146 бетле
 
Страницы: 1
Читают тему (гостей: 1)

 

Написать нам