Расширенный поиск
26 Апреля  2017 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Уллу къазанда бишген эт, чий къалмаз.
  • Джашынгы кесинг юретмесенг, джашау юретир.
  • Алим болгъандан эсе, адам болгъан къыйынды.
  • Эрни эр этерик да, къара джер этерик да, тиширыуду.
  • Джаш болсун, къыз болсун, акъылы, саны тюз болсун.
  • Борчунг бар эсе, хурджунунга ойлаб узал.
  • Къартны бурнун сюрт да, оноугъа тут.
  • Къыз тиширыу кеси юйюнде да къонакъды.
  • Берекет берсин деген джерде, берекет болур.
  • Адам туугъан джеринде, ит тойгъан джеринде.
  • Тюзню ётмеги тюзде къалса да, тас болмаз.
  • Адамны аманы адамны бети бла ойнар.
  • Къралынгы – душмандан, башынгы от бла суудан сакъла.
  • Мен да «сен», дейме, сен да «кесим», дейсе.
  • Окъугъанны бети джарыкъ.
  • Сабыр джетер муратха, сабырсыз къалыр уятха.
  • Ашхылыкъ джерде джатмайды, аманлыкъ суугъа батмайды.
  • Танг атмайма десе да, кюн къоярыкъ тюйюлдю.
  • Билмегенинги, билгеннге сор.
  • Кёлсюзден сёзсюз тууар.
  • Акъыл аздырмаз, билим тоздурмаз.
  • Кёзню ачылгъаны – иги, ауузну джабылгъаны – иги.
  • Кюн кёрмеген, кюн кёрсе, кюндюз чыракъ джандырыр.
  • Джюрекге ариу – кёзге да ариу.
  • Уясында не кёрсе, учханында аны этер.
  • Ёлюр джаннга, ёкюл джокъ.
  • Къайгъыны сюйген, къайгъы табар.
  • Къатыны харакетли болса, эри къымсыз болур.
  • Иги джашны ышаны – аз сёлешиб, кёб тынгылар.
  • Бёрю да ач къалмасын, эчки да ашалмасын.
  • Аман киши кеси юйюнде – къонакъ.
  • Чомарт къонакъ юй иесин сыйлар.
  • Таукелге нюр джауар.
  • Байдан умут эте, джарлыдан ёгюз багъасы къорады.
  • Аууз сакълагъан – джан сакълар.
  • Тилде сюек болмаса да, сюек сындырыр.
  • Атлыны ашхысы, ат тизгининден билинир
  • Чабакъгъа акъыл, табагъа тюшсе келеди.
  • Къартха ушагъан джаш – акъыллы, джашха ушагъан къарт – тели.
  • Адамгъа аман кюн соруб келмейди.
  • Джыланны къуйругъундан басарынг келсе, аны башы болгъанын унутма.
  • Атынг аманнга чыкъгъандан эсе, джанынг тамагъынгдан чыкъсын.
  • Халкъны джырын джырласанг, халкъ санга эжиу этер.
  • Эм ашхы къайын ана мамукъ бла башынгы тешер.
  • Телиге акъыл салгъандан эсе, ёлгеннге джан салырса.
  • Тилсиз миллет джокъ болур.
  • Башынга джетмегенни сорма.
  • Акъыллы башны – тили къысха.
  • Джерни букъусу кёкге къонмаз.
  • Джетген къыз джерли эшекни танымаз.

Биз юйюрню махтаулу адамы

23.06.2015 0 1006  Бибертлени А.
Белгили адамны юсюнден джазгъан тынчды. Аны юсюнден басмада, радиода, телевидениеде хапар айтылыучанды. Таб, бусагъатда интернетден да хапарлы боллукъса.

Мен хапар айтыргъа излеген - Каппушланы Солтанны джашы Къасымды. Ол мени уллу атамды (анамы анасыны атасы). Мен аны танымайма. Ол ауушхандан сора юч джылдан туугъанма мен. Аны юсюнден хапар меннге къарт анам бла атам айтыучандыла.

Каппушланы Солтанны джашы Къасым 1902 джыл Уллу Къарачайда (Учкуланда) туугъанды. Бек уллу бойлу адам болгъанды. Хар атны бели да кёлтюрюб бармагъанды аны - къуру тулпар атлада айланнганды. Тойгъа, оюннга, тутушха къошулгъанды. Джетген джаш болуб, «джигитовкада» аны озгъан болмагъанды. Тутушда юч ёзенде да аны сыртын джерге салгъан болмагъанды. Хапары узакъ джайылгъанды. Кёрген адам сормагъанлай таный эди аны: «Каппушланы Къасым сен болурмуса? Уллулугъунгдан таныдым», - деб. Бек кючлю адам болгъанды кеси да.



Мени уллу атам Каппушланы Къасым кърал ишлеге да тири къошулгъанды. 1935 джыл Малкъаргъа (таулулагъа - Кёнделен бла Чегемге) къолхозла къураргъа юренирге баргъан 18 атлы делегацияны ичинде болгъанды. Делегациягъа башчылыкъ этген - Каракетланы Исса. Къасымны эсинде болуб, делегацияны къурамында болгъанла: Къаракетланы Ахья (эм къарт), Биджилени Хаджи-Мурат (Хурзукдан джырчы), Алийланы Къарачыкъ (Умарны къарнашы) - «Ишлемеген - ашамаз» колхоздан (Къарачайда биринчи колхоз), Борлакъланы Юнюс - колхозну парторгу.

Анам бек сейир хапар айтыучанды делегациягъа Малкъарда къалай ариу халда тюбегенлерини юсюнден, анда не кёргенлерини юсюнден да. Ол кеси башха уллу хапар болургъа боллукъду. Алай а, мен белгили этерге излеген башха затды. Аны юсюнден да меннге анам хапар айтханды.

Къарачайда колхозла къурала башлаб, Лабада колхозну къураргъа ийилген къауумда Каппушланы Къасым да болгъанды. Къасым бек эсли адам болгъанды. Алийланы Умарны, Байрамукъланы Джатдайны, Гюрджю уллу Къурманны бек ариу таныгъанды. Хапар айтса, алай хапар айтыучан эди: «Бара тура эдик Алий улу да мен да», неда «Гюрджю улу да мен да», неда «Умар алай айта эди». Алий улу Умаргъа хоншулукъда, къошда тюбей тургъанды (Алийланы къошлары бла Каппушланыкъы бир чекде тургъандыла. Элия ургъанда эди Алийланы къошлары - Къарачайдан, Худесден чыгъыб, Хасаука бла юслерине келиб къала эдинг).

Алий улу Къарачайны чеклерин алай сингдирген эди Къасымгъа. Лабагъа баргъаны бла Къарачайны джерлери берилмей тургъанын ангылайды. Алайда хозяйствону директору Охапкин бла да даулашады джерлени юсю бла. Землеустроительни да хапары бар джерлени берилмей тургъанындан, алай а, хар кимден да джашырыб тура. «Биз бу джерледе золотодобытчиклеге сохан, сарсмакъ салабыз, анга заран боллукъду», - дегенни айтыб, джерлени берирге унамай. Къарачайлыланы алайыны картасындан, Къарачайны чеклеринден хапарлары джокъ. Къасым а: «Умар айтханы бла кёзюме кёрюнюб къалгъан эди», - деучен эди.

Алайда Охапкин Къасымгъа: «Джукъгъа барама хапар айтыргъа десенг, аллынга шпильде 100 (джюз) адам салырма», - деб, юйюне да бармагъанлай, салыб Москвагъа Лениннге кетген эди. «Шпиль» деген а неди десенг, - къалын чегетли джер. Анда къазакъла ётген къарачайлыланы не ёлтюрюб, не тонаб тургъандыла.

Бу чотну хапарын белгили этерге кереклисин ангылаб, Джалан Джик стансеге (Зеленчукну аты) областдан адам келеди деб эшитиб, Къасым ары тебирейди. Охапкин айтханча, Къасымны аллына да чыкъдыла талай къазакълы. Къасымны сыфатына къараб, тиерге базмай кетген эдиле. Аны бла ол Джалан Джикге келиб, хапар айтыб, андан сора салыннган эдиле Къарачайны чеклери кюнбатханда.

Алий улу Умар 1920 джыл бегитдирген Къарачайны чеклерин былай айта эди Къасым атам (Умарны кеси айтханыча, деб).

Къабарты бла чеклени (таб сауут бла) сакълагъан Байрамукъланы Джатдай болгъанды. Ахыр къаугъада Джатдайны къарнашлары бла бирге Къасым да болгъанды. «Алийланы Умар репрессиягъа тюшгенинде, Къарачайны джерлери Къабартыгъа кетдиле», - деб къыйнала эди Къасым атам.

Каппушланы Къасым Уллу Ата Джурт къазауатда да болгъанды. Биринчи гитче къарнашы Абу-Къады кетгенди. Андан уллу хапарыбыз джокъду. Абу-Къады бла бирге Учкуландан Каппушладан 14 джаш кетгенди къазауатха. Аланы бири да къайытмагъанды. Абу-Къады да башсыз калды, деб тургъанбыз 70 джылны. Кёб болмай, 2015 дж. апрель айында интернетде талай сёз табдыкъ. Алай джазылыб эди: «1 батальонну 1141 стрелковый полкну 57 Армияны солдаты 25 мартда 1942 дж. Севастополь табада урушда джан бергенди». Биз бу хапаргъа бек къыйналдыкъ. Ол талай сёзден сора джукъ билмейбиз Абу-Къадыны юсюнден.

Къарт атам Къасым 1943 дж. октябрь айына дери сермешгенди джаулу аскерле бла. Кавказны къоруулагъанды. Малая Земля деген джерде да болгъанды. Джаралы болуб, госпиталдан бир-эки ыйыкъгъа солургъа ийгендиле. 2 ноябрда 1943 дж. ызына фронтха кетерге керек эди. Кёчкюнчюлюк тюшюб, кеталмады…

Къазахстанда бригадир да болуб, ревизион комиссияны тамадасы болуб, чюгюндюр совхозда звеневод болуб да тургъанды. Ишлей билген, ишинде бюсюрёу табыб да тургъанды. Сёз ючюн, анга шагъатлыкъ этген - 6 ноябрь 1957 дж. берилген Свидетельство. Анда айтылгъаннга кёре, Джамбул району «Жасуркен» деген совхозну Хурмет Китабына Касымны иги ишлегени ючюн атын, тукъумун джазаргъа деб бегим этиледи.





Къарачайлыла киши джерледен тансыкълаб иелерин сакълаб тургъан Ата Джуртларына къайтханларында, Къасым атам Гитче Къарачайда Первомайское элде орналады. Юреннгенича, ёмюрюн ишлеб ашырады. Совхоз ишледе ишлейди. Бичен чалгъан джыйынны тамадасы болуб, кёб заман ишлегенди. Дагъыда совхозда ревизион комиссияда джумуш баджарыб тургъанды. Первомайское элни советини Хурметли Грамотасы да берилген эди атама ишни иги баджаргъаны ючюн. Къасым 24 сентябрда 1992 джыл аушханды.

Бибертлени Алибек,
Ставрополь
("Алтын къалам 2015" эришиуден джазма)
(Нет голосов)

  • Нравится

Комментариев нет