Расширенный поиск
21 Января  2017 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Бет бетге къараса, бет да джерге къарар.
  • Ёксюзню тилеги къабыл болур.
  • Оюмсуз атлагъан, аджалсыз ёлюр.
  • Уясында не кёрсе, учханында аны этер.
  • Ата Джуртуму башы болмасам да, босагъасында ташы болайым.
  • Джарлыны эшигин махтагъан джабар.
  • Рысхысына кёре, джаш ёсер, къышлыгъына кёре, мал ёсер.
  • Халкъны джырын джырласанг, халкъ санга эжиу этер.
  • Билимден уллу байлыкъ джокъду.
  • Аз сёлешген, къайгъысыз турур.
  • Айран ичген – къутулду, джугъусун джалагъан – тутулду.
  • Экеулен сёлеше тура эселе, орталарына барыб кирме.
  • Эртде тургъан джылкъычыны эркек аты тай табар.
  • Ойнаб айтсанг да, эслеб айт.
  • Адамны сыфатына къарама, сёзюне къара.
  • Насыблыны баласы кюн кюнден да баш болур, насыбсызны баласы, кюн кюнден да джаш болур.
  • Къызгъанчдан ычхыныр, мухардан ычхынмаз.
  • Тюзлюк тас болмайды.
  • Киштикге къанат битсе, чыпчыкъ къалмаз эди.
  • Ханы къызы буюгъа-буюгъа киштик болду.
  • Чакъырылмай келген къонакъ сыйланмай кетер.
  • Кёзю сокъурдан – къоркъма, кёлю сокъурдан – къоркъ.
  • Байма, деб да, къууанма, джарлыма, деб да, джылама.
  • Тилчиден кери бол.
  • Миллетни бойну – базыкъ, аны бла кюрешген – джазыкъ.
  • Атлыны кёрсе, джаяуну буту талыр.
  • Гугурук къычырмаса да, тангны атары къалмаз.
  • Аманнга да, игиге да оноусуз къатышма.
  • Баш болса, бёрк табылыр.
  • Ишге юренсин къоллары, халкъ бла болсун джоллары.
  • Эртде тургъан бла эртде юйленнген сокъуранмаз.
  • Къыйынлы джети элни къайгъысын этер.
  • Хунаны тюбюн къазсанг, юсюнге ауар.
  • Тура эдим джата, къайдан чыкъды хата?
  • Иги болса, тамадама – махтау, аман болса, меннге – айыб.
  • Атлыны ашхысы, ат тизгининден билинир
  • Акъыллы эркиши атын махтар, акъылсыз эркиши къатынын махтар.
  • Телиге акъыл салгъандан эсе, ёлгеннге джан салырса.
  • Тынгылагъан тынгы бузар.
  • Тулпарлыкъ, билекден тюл – джюрекден.
  • Хазыр ашха – терен къашыкъ.
  • Азыкъ аз болса, эртде орун сал.
  • Акъыллы башны – тили къысха.
  • Бойнуму джети джерден кессенг да, мен ол ишни этеллик тюлме.
  • Башсыз урчукъ тюзюне айланмаз.
  • Берекет берсин деген джерде, берекет болур.
  • Кёрмегеннге кебек – танг, битмегеннге сакъал – танг.
  • Алтыда кюлмеген, алтмышда кюлмез.
  • Ёнгкюч къууана барыр, джылай келир.
  • Бир онгсуз адам адет чыгъарды, деб эштирик тюлсе.

Жаудан артха турмагъан таулу уланла

29.09.2014 0 1554  Османланы Х.
Ата журтларын къоруулагъанланы жигитликлери къачан да сыйлы кёрюллюкдю!


Дивизияны къуралыуу

Къайгъысы, къазауаты бла башланнган эди жыйырманчы ёмюр. Алгъа Орус-япон, ызы бла уа миллионла бла адамланы жойгъан Биринчи дуния уруш. Эки жыйырмагъа жууукъ къырал къатышхан эди анга. 75 миллион адам чакъырылгъанды. Аладан 10 миллиону къырылгъанды, 20 миллиону жаралы болгъанды.

Анда кёп жангы сауут сыналгъанды. Ол санда танкла, самолётла, пулемётла. Адамланы къырыргъа деп газны биринчи кере хайырланнган эдиле. Австро-венгриячыла уа чачылыучу окъланы да.

Уруш 1914 жылда августда башланнганды, 1918 жылда ноябрьде бошалгъанды. Саулайда 1568 кюн баргъанды. Биринчи кюнледе окъуна Малкъарда, Къабартыда да намыслары жюрюген сыйлы адамла, Нальчикде жыйылып, аскер бёлюм къураргъа оноу этген эдиле. Андан сора башха кавказ миллетле да аллай оюмгъа келгендиле. Ахырында Кавказ дивизия къуралгъанды. Бу ишге, хурмет этип, Россейни патчахы Николай II дивизияны таматасына кесини кичи къарындашын Михаилны салады. Аны аскерчиле бек сюйгендиле.

Уруш башланнганда, Нальчикни таматасы подполковник Кълычбий улу тау жамауатларыны къабарты эллени старшиналарына циркулярный къагъытла жибереди. Андан сора кеси ыразылыкълары бла къазауатха барлыкъланы жазып тебирейдиле. Комиссияла да къураладыла. Тау элледе аланы таматалары Шакъманланы Шакъман, Орусбийланы Чёпе, Моллаланы Исхакъ эдиле.

Алай бла Нальчикде 615 адамдан Къабарты полк къуралады. Аны санында 75 таулу, 431 къабартылы эм бу тийреледе жашагъан башха миллетлени келечилери боладыла. Ол санда малкъарлыладан Абайладан, Шакъманладан, Бийладан, Айдаболладан, Шаханладан, Орусбийладан, Келеметладан, Мысакаладан, Улбашладан, Эфендиладан, Зокаладан, Ботталадан, Созайладан, Атабийладан, Хажиладан, Байсолтанладан, Гелястанладан, Гергъокъладан, Аппайладан, Жаболадан, Локияладан, Алчагъырладан, Газаладан эм башхала болгъандыла.


Ала барысы да чынтты жигитлеча уруш этгендиле. Кишиликлерин кёргюзтгендиле. Кёп сыйлы саугъагъа тийишли болгъандыла. Бирлери къайтдыла ызларына, душман аскерлери бла сермеше жан бергенлери да аслам эдиле. Бу хапарыбызда аладан къауумун айтайыкъ.


Эсгертме салыннганды

Биринчиден, Эфендиланы Аслан-Алийни эсгерейик. Ол 19 жылында кетгенди урушха. Жигитлени да жигити эди. Орус аскерни эм сыйлы саугъаларындан бири - Георгий жорну - тёрт да даражасына тийишли болгъанды.

Кесини биринчи саугъасын Эфенди улу 17-чи февральда 1915-чи жылда Карпат таула тийресинде, Венгрияны чегинде, Майдан элни къатында бардырылгъан сермешде этген жигитлиги ючюн алгъанды. Ол тасхачы нёгерлери бла жау аскер бёлюмге тюбеп, ала бла къаты сермеш бардырып, тийишли болгъан эди.

1915 жылда 3 июльда душман жанындан топ окъ атылгъанына да къарамай, аскер бёлюмле бла связь жюрютгенди. Бу батырлыгъы ючюн Георгий жорну 3-чю даражасын анга Уллу князь Кирилл Александрович бергенди. 29-чу майда 1916 жылда кесине бойсуннган къауум аскерчи бла чабыууллукъ этип, чек сакълагъан жау аскер бёлюмню къолгъа этгенди. Аны ючюн анга Георгий жорну 2-чи даражасы берилген эди. Ол жыл 4-чю декабрьде уа орденни 1-чи даражасына кёргюзтюледи. 21 жылында Георгий жорну толу кавалери болгъан эди. Баям, быллай даражагъа жетгенледе ол бек жаш адам болур эди. Къашхатаучу жаш 27-чи майда 1917 жылда сермешлени биринде ёлгенди.

Бу кюнледе Эфендиланы Валерийни юйдегиси Азинат бла жашлары, тукъумну адамлары да къатышып, жигитни туугъан эли Къашхатауда анга эсгертме орнатхандыла. Кёпден бери керек болуп тургъан иш этилди.


Бир кюннге - эки орден

Огъары Малкъардан таубий Абайланы Кърым 16 жылында кетгенди урушха. Биринчи сермешинде кесинден абаданладан артха къалмай атышханды. Анда этген кишилиги ючюн оналтыжыллыкъ таулу жашха Георгий жорну 4-чю даражасы берилген эди. Баям, оналты жылларында аллай орденни да кёп адам алгъан болмаз.

Холамдан да жашла кетген эдиле къазауатха. Ол санда Шакъманланы Амуш, Алий-Солтан, Мухтар. Амуш биринчи сермешде ёлген эди. Алий-Солтан Георгий жорну юч даражасына тийишли болгъанды. Бир кюн этген эки жигитлиги ючюн анга ол орденни 4-чю эм 3-чю даражалары бериледи. Бир кюннге эки орден алгъанла да алай кёп жокъду. Дагъыда бир айдан анга ол орденни 2-чи даражасы бериледи. Днестр черекни жагъасында, жаралы болгъанына да къарамай, сермешни ахырына дери бардыргъанды. Андан сора саулугъу уруш этерге жарамай, аскерден эркин этилгенди.


Жигитлени атларын эсгергенде, Абайладан Таусолтанны жашы Магометни да сагъынайыкъ. Ол 1884 жылда Огъары Малкъарда туугъанды. Урушда этген батырлыгъы ючюн Георгий жорну 3-чю, 4-чю даражалары, Сыйлы Владимирни 4-чю, Сыйлы Аннаны 4-чю, Сыйлы Станиславны 3-чю, Сыйлы Аннаны 4-чю, Сыйлы Станиславны 2-чи, Сыйлы Аннаны 2-чи даражалары бла саугъаланнганды. Штабс-ротмистр чыны бар эди. Революцияны кезиуюнде акъланы жанында болгъанды. Къызылла бла уруш эте ёлгенди.


Батырланы тизмеси

Огъары Малкъардан Айдаболланы Магометни жашы Хажи-Омар да жигитледен бири эди. Георгий жорну 4-чю даражалы ордени эм жигитлик майдалланы 3-чю, 4-чю даражалары бла саугъаланнганды.

Айдаболланы Солтанбий, Алчагъырланы Байрам, Аналаны Хажи-Мырза, Асанланы Хажи-Мурат, Атабийланы Къаракиши, Атабийланы Танаш, Атабийланы Юсюп, Байсолтанланы Аубекир, Башийланы Тау-солтан, Бийланы Ибрагим, Ботталаны Назир, Ботталаны Шохай, Газайланы Магомет, Гелястанланы Кёккёз, Гемуланы Исмайыл, Гергъокъланы Суфиян, Гуппойланы Чортай, Жаболаны Минчакъ, Зокаланы Хасан, Къайгъырмазланы Асланбий, Къарабашланы Оразай, Келеметланы Исмайыл, Керменланы Малкъарукъ, Локияланы Зулкъарний, Макытланы Къаншау, Мамашланы Барисбий, Мысакаланы Айдабол, Мысакаланы Кёккёз, Мокъаланы Къарай, Османланы Кючюк, Созайланы Аубекир, Сотталаны Зулкъарний, Солтанланы Харун, Таучуланы Баймырза, Улбашланы Келлет, Улбашланы Магомет, Орусбийланы Чепелеу, Хажиланы Омар, Холаланы Ахмат, Хочуланы Темирсолтан, Чапаланы Магомет, Чапаланы Матай, Черкесланы Аттуу, Черкесланы Талип, Шакъманланы Жаммот, Шаханланы Асланбек, Эбзеланы Хазрет - была барысы да, сермешлени кезиулеринде жигитликлерин кёргюзтюп, орденлеге, майдаллагъа тийишли болгъандыла.


Уруш бошалыргъа революция башланады да, быланы бир къаууму акъла жанлы боладыла, бирлери уа къызылланы сайлайдыла. Ол кезиуде уа кёплери ёлгендиле.


Тюз оюмла этерге

Абайланы Асланбек, Айдаболланы Тазрет, Аппайланы Макар, Бачиланы Хажи, Бийнёгерланы Асланбий, Бичиланы Абдулла, Гыдайланы Оразай, Жерештиланы Хажимырза, Келеметланы Исмайыл, Саракаланы Алий, Хусайналаны Хажимусса, Чапайланы Магомет, Шакъманланы Амуш, Эфендиланы Аслан-Алий, Эфендиланы Къазий, Энейланы Ахмат Биринчи дуния урушну кезиуюнде сермешледе ёлгендиле.

Быладан сора да, болгъандыла Биринчи дуния урушха къатышхан таулу жашла. Биз билалгъанларыбызны атларын сагъындыкъ.

Урушну къырал оноучула башладыла. Биреуню жерин, мюлкюн, хазнасын сыйырыргъа. Халкъла уа бир бирлерине жау болуп къазауат этдиле. Жашла кетдиле сермешлеге. Къызыл къанлары бла къара топуракъны къызарта. Анала уа чыкъдыла орамлагъа, уланладан хапар излей, хар тюбегенлерине сора: «Жашладан хапар айтыгъыз», - дей.

Арт кезиуде Биринчи дуния уруш башланнганлы жюзжыллыгъына аталып, ара телевидение бериуле бардырады. Аладан биринде: «Ол керекли уруш тюйюл эди», - дейдиле.

Къаллай урушну да кереклиси болмаз. Адам къолгъа сауут алса, ол атылмай къалмайды. Атылгъан окъ жанны алады. Сабийле ёксюз къаладыла, атала-анала - жашсыз, къатынла - эрсиз, эгечлери - къарындашсыз. Аллах сакъласын андан.

Османланы Хыйса
«Заман», 2014 жылны 2-чи августу

(Голосов: 1, Рейтинг: 5)

  • Нравится

Комментариев нет