Расширенный поиск
10 Декабря  2022 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Кесинг сынамагъан затны, адамгъа буюрма.
  • Адеби болмагъан къыз – тузсуз хант.
  • Эки итни арасына сюек атма, эки адамны арасында сёз чыгъарма.
  • Джырчы джырчыгъа – къарнаш.
  • Ишлегенде эринме, ишде чолакъ кёрюнме.
  • Башланнган иш битер, къымылдагъан тиш тюшер.
  • Сабийни джумушха джибер да, ызындан бар.
  • Башсыз урчукъ тюзюне айланмаз.
  • Биреу къой излей, биреу той излей.
  • Намысы джокъну – дуниясы джокъ.
  • Ауузу бла къуш тута айланады.
  • Ашыкъгъан cуу, тенгизге джетмез.
  • Эте билген, этген этеди, эте билмеген, юретген этеди!
  • «Ёгюз, джаргъа джууукъ барма, меннге джюк боллукъса», - дегенди эшек.
  • Эшекни не къадар тюйсенг да, ат болмаз.
  • Башы джабылгъан челекге, кир тюшмез.
  • Мал ёлсе, сюек къалыр, адам ёлсе, иши къалыр.
  • От кюйдюрген, сау болса да, тот кюйдюрген, сау болмаз.
  • Ашыкъгъанны этеги бутуна чырмалыр.
  • Булут кёкге джарашыу, уят бетге джарашыу.
  • Тойну къарнашы – харс, джырны къарнашы – эжиу.
  • Душманны тышы – акъ, ичи – къара.
  • Ёгюзню мюйюзлери ауурлукъ этмейдиле.
  • Тин – байлыгъынг, терен саулугъунг.
  • Бермеген къол, алмайды.
  • Эл ауузу – элек, анга ийнаннган – халек.
  • Сабий болмагъан джерде, мёлек болмаз.
  • Байлыкъ келсе, акъыл кетер.
  • Эринчекге кюн узун.
  • Адам боллукъ, атламындан белгили болур.
  • Сёлеш деб шай берген, тохта деб, сом берген.
  • Келлик заман – къартлыкъ келтирир, кетген заман – джашлыкъ ёлтюрюр.
  • Хантына кёре тузу, юйюне кёре къызы.
  • Тёрени джагъы джокъ.
  • Уллу сёзде уят джокъ.
  • Кимни – тили, тиши онглу, кимни – къолу, иши онглу.
  • Кесинге джетмегенни, кёб сёлешме.
  • Кютгени беш эчки, сызгъыргъаны уа, джерни джарады.
  • Тынгылагъан тынгы бузар.
  • Тил – кесген бычакъ, сёз – атылгъан окъ.
  • Бозаны арты дауур болур.
  • Харам къарнашдан, халал тенг ашхы.
  • Иги джашны ышаны – аз сёлешиб, кёб тынгылар.
  • Джылар джаш, атасыны сакъалы бла ойнар.
  • Адебни адебсизден юрен.
  • Ханнга да келеди хариблик.
  • Ата – баланы уясы.
  • Тулпарлыкъ, билекден тюл – джюрекден.
  • Хазыр ашха – терен къашыкъ.
  • Ашын ашагъанынгы, башын да сыйла.

Джолоучуну хапары

13.08.2014 0 2537  Шаманланы И.
Шаховской Иван Владимирович. Къарачайны джеринде аякъ басхан орус абчарланы бириди, кеси да Емануелни сокъмагъыны ызы бла атланнганды.

Ол XIX ёмюрню 30-чу джылларында Кавказ корпус атлы орус аскер бёлекни штабында тамада адъютант къуллукъда болгъанды. Кеси да Тау Арты крайны картасын салыу ишледе джюрюгенди. Аны юсю бла ол 1834 джыл эбзелеге (Сванетиягъа) тюшеди, андан да Малкъаргъа, Къабартыгъа бла Къарачайгъа атланады. Кесини джолоучулукъ къагъытында джыйышдыргъан материалланы ол талай статьяла бла архив документде белгилейди.

Джолоучулукъгъа  чыгъарыны аллы бла уа, ол, Эресейде джюрюген хапарлагъа таяна, схема халда талай карта джарашдыргъанды. Аланы бирин бюгюн окъуучулагъа теджейбиз. Картаны аты былайды: «Карта части Сванетии. Составлена из рассказов в 1833 году. Штабс-капитан князь Шаховской».

И. Шаховской салгъан карта

Аны сейири неди бизге? Шаховскойну картасында Минги таугъа Ингистау деб айтылынады. Аны тышында Къарачайны джери белгиленеди, кесинде да аланла – къарачайлыла деб джазылынады. Эшта, бу ат Къарачайгъа алай бош аталгъан болмаз, алай а Къарачай атыбызны унутургъа джарамазлыгъына хайырлы документди. Аны бла бирча «алан» ат унутулуб, джутулуб къалмазлыгъы да хакъды.

Экинчиси бла уа, Шаховскойну Къарачайда келечилигини юсю бла Емануелни хорламын бегитиуде, Къарачайны экинчи кере Эресейге бойсуннган иннетин бегитиуде талай дипломатия иш баджарылгъанды: 1828-чи джыл берилген аманатланы орнуна джангы аманат джашчыкъла буюрулгъандыла, Къарачайгъа приставгъа адам теджелгенди, Къобан ёзенни ёрге Маджасыннга дери хар къычырымгъа къарауул къазыкъ орналгъанды.

«Во время продолжавшихся переговоров между князем Шаховским и старшинами, карачаевский народ сей доказал на опыте своё усердие и пользу, которую можно ожидать от искренней их преданности», – деб билдиреди рапортунда Кавказ корпусну командири генерал-адъютант Г. Розен аскер министр 
А. Чернышевге. И. Шаховскойну «Путешествие в Сванетию и Кабарду в 1834 г.» деген архив материалларында Къарачай бла Малкъаргъа энчи аталгъан тизгинлери быладыла.

Къарачайлыла. Къарачайлыла Къобан сууну башында, Минги тауну кюн батхан джанында, джашайдыла; миллет айтырча байды эмда эки къауумгъа (сословие) юлешинибди: старшинала бла къара халкъгъа; биринчилени сыйларын Къабартыда ёзденлени биринчи дараджасы бла, экинчи къауумну да Къабартыны эркин джашагъан къаууму бла тенгликге санаргъа боллукъду.

Къобан ёзен кеси да эки ёзенден къуралады, адамларыны сабан ишлерине таблыкъ танылады, былайда будай, арпа, санлаб зынтхы ёсдюредиле. Халкъны баш байлыгъы уа тууар мал бла иги агъачлы къойладыла. Кийиз, джамчы ишлерин хоншу миллетледе бла Линияда сатадыла.

Орусбийлары бла чегемлиле. Орусбийлары Бахсан ёзенни башында джашайдыла. Алай а ёзенлеринде чегемлиле да, къарачайлылача, хайырлы болалмайдыла. Бютеулей айтсакъ, джашаулары къарыусузду, кеслери да старшинала бла къара халкъгъа юлешинибдиле.

Холам бла Бызынгы. Холамлыла бла бызыннгычыла Черек-Хаху (дженгил) сууну башындадыла, биринчиле Шакъманлары старшинагъа бойсунубдула, экинчиле да –  Сунжлагъа. Бу ёзенни таблыгъы барды –  кенгди. Чегем, Орусбийларыча, терен тюлдю, ол себебден сабан ызлары хайырлыды, малчылыкъ да орталыкъдады.

Малкъарлыла. Малкъарлыла Черек сууну джагъасында орналыбдыла, кеслери да старшинала бла къара халкъгъа юлешинибдиле. Ёзенлери терен болса да, гетлешди, сабанчылыкъгъа табды, мийик тауланы татымлы ханслары малчылыкъгъа уллу себеб береди.

Динлери муслиманды, алай а, къабартыладача, кючлю тамырланмагъанды, христиан динни сынлары энтда эсленедиле; Чегемде клисаны ат орун этиб турадыла, Бызыннгыда уа къуру къабырлары къалгъанды, алай а шыйыхланы суратлары эсленеди. Бу клисаны XII ёмюрде ишленнгени танылады. Не ючюн десенг, аланы этилгенлери Эбзеде гюрджю патчах Тамараны заманында ишленнгенле бла бирчады.

Бир-бир адетлерин тышында къойсанг, джашау халилери къабартылачады. Тыш къарамлары бла таулула тюздегилеге ушашдыла, бир-биринден айыргъан бек къыйынды. Башхалыкъ, аякъ кийимлеринде эсленеди: таулула къаяла ортасында джюрюрге чабырла киедиле, ол себебден аякъ басханлары кенгди, къабартылыла уа асламысына чарыкъла киедиле. Ол себебден ат юсюнде баргъанланы аякъ кийимлеринден къабартылы бла таулу болгъанын ариу эслейсе.

Тау племяла не да тегей племяла къарачай тилде сёлешедиле: къарачайлыла неда аланлыла, орусбийлары неда къумукълула, неда чегемлиле, бызыннгылыла эмда малкъарлыла. Тегей племяланы деменгили юйлери барды, кеслери да асыулу агъачдан неда ташдан сюелибдиле, башлары топуракъ бла джабылыбдыла.

Таулула чабыууллагъа аз къатышадыла, кеслери къоруулауда джолларын бегитедиле, бу ишде усталыкъларын танытадыла.
Бютеулей да бу ёзенледе адам санын белгилерге боллукъ хыйсаб былайды: къарачайлыла –  700 юйге джууукъ, орусбийлары – 90 юйге джууукъ, чегемлиле – 150 юйге джууукъ, холамлыла – 70 юйге джууукъ, бызыннгылыла – 60 юйге джууукъ, малкъарлыла – 360 чакълы. Бютеулей да – 1370 юй.

Ала мынча джаяу сауутланнган аскер къураргъа боллукъдула: къарачайлыла – 800 адамгъа джууукъ, орусбийлары – 70, чегемлиле – 100, холамлыла – 60, бызыннгылыла – 50, малкъарлыла да – 350 джууукъ. Бютеулей да – 1430 адам.

И. Шаховской, эслегенибизча, алгъы бурун Тау Артындан Басханнга тюшгенди, андан да – энгишге – Мисостлагъа келиб, алайдан Чегем ёзеннге чыкъгъанды, сора ауушла бла Холамгъа, Бызыннгы бла Уллу Малкъар ёзеннге эннгенди. «Бу тёрт таулу племя, – дейди Шаховской, – таулуладыла, атлары уа тегейлиледиле, сёлешген тиллери уа къарачай тилди. Джашагъан джерлерини эм сейирликлери аланы эски къалаларыдыла, чачылгъан клисаларыдыла, ол огъай эсенг, Бызыннгыда клисада Исса файгъамбарны сураты сакъланады».

И. Шаховской алгъы бурун Басхан элни суратлайды. Ол айтыугъа кёре, Огъары Басханда 60 юйде 300 джууукъ эркиши джашагъанды. Къурхуджан суучукъ Басхан суугъа акъгъан джерде да 10 юйдеги орналгъан элчикни аты бла Басхан болгъанды. Алайтын Чегемге тау джол ётгенди. Огъары Басхан элни ортасы бла Камук деб ёзен суучукъ тюшгенди. Джолоучу билдиргеннге кёре, Камук адам атды. Ол тар ёзенде къош салыб джашагъанды. Былайтын Къарачайгъа джол ётеди.

Къурхуджандан 10 верстаны энишге атлаб, Тижгит суучукъгъа джете, Куринни егер полкуну батальону орналыб болгъанды. Ол Къарачайдан келген джолну сакълагъанды. Ксанты суучукъну юсю бла уа басханчыла бла къарачайлыла Чегемге ётгендиле.

«Бу суу Къабарты бла Тегейни чегин белгилейди. Орусбийлары, чегемлиле, малкъарлыла, холамлыла, бызыннгылыла кеслерине тегейлилебиз, дейдиле, кеслери да къарачайлыла бла бирге бир тилде сёлешедиле».

Былайдан узакъ болмай, бир неда андан асламыракъ верстада Атанукин Таусолтанны къаласыны орну кёрюнеди.

Бютеулей да Кавказ тауладан Басхан къалагъа 120 верста узунлугъу джол эсленеди... Тау Артында эбзеле уа кеслерини энчи тиллеринде сёлешедиле, дей келиб, Шаховской: «Аны тышында Эбзеде къарачай, малкъар тиллеге юретедиле»,  –  деб чертеди.

К.и.н. Шаманланы Ибрагим
Источник: газета "Къарачай", 1992. №49 (8422)

(Голосов: 1, Рейтинг: 5)

  • Нравится

Комментариев нет