Расширенный поиск
9 Декабря  2019 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Душманны тышы – акъ, ичи – къара.
  • Ач къалгъандан, кеч къалгъан къолай.
  • Адамны аманы адамны бети бла ойнар.
  • Аурууну келиую тынч, кетиую – къыйын.
  • Ётген ёмюр – акъгъан суу.
  • Джарлыны тону джаз битер.
  • Сёз – кюмюш, джыр – алтын.
  • Ёлюр джаннга, ёкюл джокъ.
  • Айтхан сёзюне табылгъан.
  • Кюн – узун, ёмюр – къысха.
  • Чомарт къонакъ юй иесин сыйлар.
  • Сакъалы текени да бар, мыйыгъы киштикни да бар.
  • Бет бетге къараса, бет да джерге къарар.
  • Атынг аманнга чыкъгъандан эсе, джанынг тамагъынгдан чыкъсын.
  • Аман эсирсе, юйюн ояр.
  • Бойнуму джети джерден кессенг да, мен ол ишни этеллик тюлме.
  • Керек ташны ауурлугъу джокъ.
  • Джюрек кёзден алгъа кёрюр.
  • Тау башында, тау болмаз, джангыз терек, бау болмаз.
  • Къыйынлы джети элге оноу этер.
  • Ариу сёзде ауруу джокъ.
  • Ойнай-ойнай кёз чыгъар.
  • Битмегеннге сакъал – танг.
  • Къонагъынгы артмагъын алма да, алгъышын ал.
  • Джылкъыдан – ат чыгъар, тукъумдан – джаш чыгъар.
  • Эки итни арасына сюек атма, эки адамны арасында сёз чыгъарма.
  • Аманны тукъумуна къарама, игини тукъумун сорма.
  • Насыб бютеу халкъны юлюшюдю.
  • Джангыз торгъай джырламаз.
  • Махтаннган къыз, тойда джукълар.
  • Тилде сюек болмаса да, сюек сындырыр.
  • Окъуу – билимни ачхычы, окъуу – дунияны бачхычы.
  • Ачыкъ джюрекге джол – ачыкъ.
  • Азыкъ аз болса, эртде орун сал.
  • Айныгъанлы алты кюн, тогъайгъанлы тогъуз кюн.
  • Аман хансны – урлугъу кёб.
  • Кёзю сокъурдан – къоркъма, кёлю сокъурдан – къоркъ.
  • Суугъа – чабакъ, къаягъа – ыргъакъ.
  • Тилчиден кери бол.
  • Арыгъан къош чамчы болур.
  • Бал ашаргъа сюе эсенг, чибин ургъаннга тёз.
  • Аманнга игилик этсенг, юйюнге сау бармазса.
  • Ата Джуртча джер болмаз, туугъан элча эл болмаз.
  • Сабыр джетер муратха, сабырсыз къалыр уятха.
  • Игиге айтсанг – билир, аманнга айтсанг – кюлюр.
  • Чоюнну башы ачыкъ болса, итге уят керекди.
  • Кёзден кетген, кёлден да кетеди.
  • Садакъачыны джаны – къапчыгъында.
  • Джетген къыз джерли эшекни танымаз.
  • Къралынгы – душмандан, башынгы от бла суудан сакъла.

Къарнашлача эдиле

15.05.2014 0 2033  Джанибеков С.
Уллу Ата джурт къазауатны джылларында Багъатырланы Туугъанны джашы Пахат джигитлик кёргюзюр ючюн къалмагъанды. Аны юсюнден ана тилибизде чыкъгъан газетни бетлеринде джазыла тургъанды. Бюгюннге дери белгили болмагъан затларыны юсюнден джазаргъа излейме мен.


Багъатырланы Пахат

Багъатырланы Пахат Къартджуртда 1922 джыл туугъанды. Джетиджыллыкъ школну бошагъанындан сора Черкесскеде педагогика техникумгъа кирген эди окъургъа. 1941 джыл апрелъ айда кеси разылыгъы бла Къызыл Аскерге къуллукъ этерге барыб, Ростовда артиллерия училищеге тюшеди. Ол джыл огъуна аны джетишимли бошаб, лейтенант чынны да алыб, аскер къуллукъда къалыб кетеди. 1946 джыл отставкагъа чыгъады.

Гвардиячы лейтенант Багъатыр улу бирден талай къуллукъну баджаргъанды. Башхача айтсакъ, ол миномёт взводну, управление взводну, тахсачы батальонну командирлери болгъанды. 1941 джылданбашлаб 1945 джылны май айына дери, фашистле бла уруш эте, кёб фронтлада джигитлик кёргюзеди. Сёз ючюн, Север-Запад, Карело-Фин, Ючюнчю Ук¬раина фронтлада болгъаны бла къалмай, Москваны да джакълагъанды душмандан. Эки кере джаралы болгъанды. Джараларын госпиталда бакъдыргъанындан сора фронтха къайтыб тургъанды. Тамадала, аскерчиле да аны сыйын кёрюр ючюн къалмагъандыла.

Мен башында айтылгъан затланы барысын да джазмай къояргъа боллукъ эдим, хапарымы мындан арысында сейир затла болмасала. Ала уа недиле десегиз, 1944–1945 джыллада Багъатыр улу гвардиячы капитан, Совет Союзну Джигити, черкес джаш Хабеков Умар бла Карелияда тюбешиб, экиси да душман аскерчиле бла уруш этгенлери ачыкъланнганды.


Хабеков Умар

Белгилисича, Хабеков Умар гвардиячы хауа десант дивизияны атыучу батальонуну командири болгъанды. Аны батальону душман аскерчиле бла уруш этген заманда Багъатыр улуну батареялары уллу болушлукъ этиб тургъандыла. Артыкъ да бек сермешиуле Карелияны джеринде баргъан заманда Багъатыр улуну аскерчилери тамам джигитлик кёргюзгендиле.


Аланы джигитликлерини юслеринден бир юлгю келтирейим. Ладейное поле деген шахарны алыр ючюн, бизни аскерчилерибиз Свирь суудан ётерге керек эдиле. Душман аскерчиле кёб кюрешген эдиле аланы алларын тыяргъа излеб. Алай а Багъатыр улуну взводу алагъа от ачханында фашистле, къаргъала къушдан къачханча, къачыб, джанларын сау къалдырыргъа кюрешедиле. Ол болум бла толу хайырлана, Хабеков башчылыкъ этген аскерчиле душманны ууатхан эдиле. Аллай къаты сермеш Самбатукса тёбени алгъан заманда болгъан эди. Апайда да Багъатыр улуну аскерчилерини болушлугъу бла хорламлы болгъан эди Хабековну батальону. Ма аллай хорламы ючюн, У. Хабеков Александр Невскийни ордени бла, Багъатыр улу уа Къызыл Джулдузну ордени бла саугъаланнган эдиле.

Артдаракълада уа ала биргелей Будапешт, Балатон кёл ючюн къаты сермешлеге къошулгъан эдиле. Экиси бирге уруш этген джерде хорлам келмей къалмагъанды. Ала бир-бирлерин ангылагъанча, аскерчиле да бир-бирлерин ангылай эдиле. Сермеш баргъан кёзюуде бир джумдурукъ болуб къалыучан эдиле.

Бизни аскерчиле Карелияны джаудан тазалагъанларында Хабековну батальону, Багъатыр улуну взводу 1945 джыл Ючюнчю Украина фронтха бериледи. Венгрияны фашистледен азатлауну да бирге бардыргъан эдиле Хабеков бла Багъатыр улу.

Венгрия бла Австрияны арасында шахарда уруш баргъан кёзюуде Багъатыр улу ауур джаралы болады. Аны Бая шахарда госпиталгъа ашырадыла. Хабеков Умар а, Вена шахарны азатлай, урушланы биринде ёледи.

Башында айтхан эдик, Умар бла Пахат бир-бирлерин къарнашлача кёре эдиле, деб. Бир-бирлерин бек сюйгенлерини юсюнден ала бла бирге аскерде болгъан Всеволод Тимофеевич Шарапов былай айтады:

- Мен Хабеков бла Багъатыр улуну иги таный эдим. Экиси да джигит, ётгюр джашла эдиле. Хабековну батальонуну хорламында Багъатыр улуну батареясыны уллу юлюшю барды. Аны батареясы атыб башласа, фашистлени джанлары чыгъа эди. Багъатыр улу да, Хабеков да бирча сыйлы саугъалагъа тыйыншлы эдиле. Ай медет, джашау бир-бирде терсликлери болмагъанланы терслеб къояды. Ма алай болгъан эди 1943 джыл къарачай миллет да. Аны джашлары, къызлары фашистле бла ётгюр урушхан заманда кърал тюз иннетли миллетни Орта Азия бла Къазахстаннга ашырыб ийген эди. Кёчгюнчю миллетни джашы болгъаны ючюн, «Совет Союзну Джигити» деген атха тыйыншлы бола турса да, Багъатыр улу къуру Ата джурт къазауатны 1-чи дараджалы эмда Къызыл Джулдузну орденлери, медалла бла саугъаланыб къалгъан эди...

Башында айтханыбызча, Багъатыр улу 1946 джыл май айны 25-де Москва аскер округну тамадасыны буйругъу бла аскер къуллугъундан бош этилген эди.

Андан сора Багъатыр улу тюрлю-тюрлю ишледе ишлегенди. Малчы болгъанды, Къасайланы Осман атлы совхозну бёлюмлерини бирини тамадасы болуб да тургъанды. Юй бийчеси Назифат бла ол тёрт къыз бла тёрт джашны ёсдюргендиле.

Уллу Ата джурт къазауатны джылларында Багъатыр улу черкес джаш Хабеков Умар бла бирге фашистле бла уруш этгени ючюн, ала бир-бирлерин къарнашлача кёргенлери ючюн, Пахат бла аны юй бийчеси Назифат Хабез элни сыйлы адамларына саналыб эдиле. Багъатыр улу 1993 джыл Учкуланда ауушханды, джандетли болсун.

ДЖАНИБЕКЛАНЫ Сосланбек
Газета «Къарачай», 2009 дж. Майны 9, № 41 (10 239)

(Голосов: 1, Рейтинг: 5)

  • Нравится

Комментариев нет