Расширенный поиск
24 Октября  2020 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Окъуусуз билим – джокъ, билимсиз кюнюнг – джокъ.
  • Аджашхан тёгерек айланыр.
  • Ауузу аманнга «иги», деме.
  • Джыгъылгъанны сырты джерден тоймаз.
  • Тюзлюк тас болмайды.
  • Кечеси – аяз, кюню – къыш, джарлы къаргъагъа бир аш тюш!
  • Нарт сёз къарт болмаз.
  • Тил бла келеди джыр да.
  • Бюгюн дуния кибик, тамбла ахыратды.
  • Биреу къой излей, биреу той излей.
  • Оюмсуз атлагъан, аджалсыз ёлюр.
  • Юре билмеген ит, къонакъ келтирир.
  • Адамгъа аман кюн соруб келмейди.
  • Тенгинг джокъ эсе – изле, бар эсе – сакъла!
  • Адам туугъан джеринде, ит тойгъан джеринде.
  • Орундукъ тюбюнде атылсам да, орта джиликме, де да айлан.
  • Айтханы чапыракъдан ётмеген.
  • Мухарны эси – ашарыкъда.
  • Аурууну келиую тынч, кетиую – къыйын.
  • Алгъанда – джууукъ, бергенде – джау.
  • Джаным-тиним – окъуу, билим.
  • Ышармагъан – кюлмез, кюлмеген – къууанчны билмез.
  • Аллахха ийнаннган кишини, Аллах онгдурур ишин.
  • Джолунга кёре – джюрюшюнг, джагъанга кёре – юлюшюнг.
  • Тойчу джашха къарама, къойчу джашха къара.
  • Игилик игилик бла сингдирилиучю затды.
  • Чакъырылгъанны аты, чакъырылмагъанны багъасы болур.
  • Кесинге джетмегенни, кёб сёлешме.
  • Алтыда кюлмеген, алтмышда кюлмез.
  • Адамны адамлыгъы къыйынлыкъда айгъакъланады.
  • Къарнынг ауруса, ауузунгу тый
  • Аджал соруб келмез, келсе, къайтыб кетмез.
  • Бетинги сатма, малынгы сат.
  • Хата – гитчеден.
  • Аманны эки битли тону болур, бирин сеннге кийдирир, бирин кеси киер.
  • Кийимни бир кюнню аясанг, минг кюннге джарар.
  • Кёб джашагъан – кёб билир.
  • Джарлы джети элни сёзюн этер.
  • Зар адамны насыбы болмаз.
  • Ариу сёз аурууунгу алыр.
  • Кёбге таш атма.
  • Мураты болгъанны джюрек тебюую башхады.
  • Адеби болмагъан къыз – тузсуз хант.
  • Къар – келтирди, суу – элтди.
  • Элни кючю – эмеген.
  • Къонакъны къачан кетерин сорма, къачан келлигин сор.
  • Азыкъ аз болса, эртде орун сал.
  • Суу кетер, таш къалыр.
  • Къарнынг къанлынга кийирир.
  • Хатерли къул болур.

Уруш да этген, лагерьни къыйынлыгъын да сынагъан

03.04.2014 0 1977  Османланы Х.
Османланы Хыйса

Мырзаланы Солтанны жашы Муталиф 1913 жылда Огъары Чегемде туугъанды. Урушну аллында жыллада колхозда къойчу эди. Отуз тогъузунчу жыл а Быллымгъа кёчеди. Анда да кёп турмайды. Ауазы ариу эди да, аны Нальчикге жыр ансамбльге чакъырадыла. Шахар хорда жырлап тургъанды.

Уруш башланыр жыл январьда Яникойда Гелястанланы Юсюп-Хажини къызы София бла юйюр къурайды. Алай Муталифни мамыр жашауу узакъгъа созулмады. Къазауат башланнган ыйыкъда аны аскерге чакъырадыла. Краснодарда уруш этеди. Сермешлени биринде уа къуршоугъа тюшюп, жесирге алынады.

Кюнлени биринде андан къачады. Бара кетип, тенгиз жагъада атылып тургъан сауутланы кёреди. Ушкок, окъла да алып, арлакъда элге киреди. Анда украинлыла жашай эдиле. Анда юч сабийи болгъан бир тиширыуну юйюнде тохтайды.

Бир кюн муну немислиле тутуп кетедиле. Анда комендатурагъа элтедиле. Тукъумун соргъанларында, Мирзоладан дейди. Аны эшитгенлей, жашны терк окъуна жибередиле. Анда татарлы Мирзолары кёп эдиле. Муталифни аланы хатеринден жибередиле. Болсада, бираздан, экинчи кере да тутуп, Австриягъа ашырадьша. Анда Амиштетен шахарда концлагерьде тургъанды. Лагерьден эки кере къачханды. Болсада итле бла излей кетип табадыла да, къамичиле бла тюедиле. Аркъасы жара болуп кёп къыйналгъан эди.

Агъач фабрикада ишлегенди. Немис тилге да юйреннгенди, шахарны да иги биле эди. Бир жол, къыйын иш да этип, бек арып тургъанлай, надзиратель жетип, ишлемей нек олтуруп турасыз деп Муталифге, аны нёгерлерине да тырман этеди. Тёзюмю къуруп, Мырза улу жундуругъу бла бетине уруп, аны жыгъады, ауузун-бурнун къан этеди. Энди солдатланы чакъыртып ёлтюртеди деп, нёгерлери къоркъадыла. Бир немисли келип, надзирательге: «Нек ёлтюрмейсе», - деп айтады. Алай ол: «Мен кесим кёреме. Жанларындан тоюп тургъанлагъа алай этерге керек тюйюл эди», - деп къояды.

Аны нек сагъындыкъ? Къызыл аскер Австрияны жерине кирип, жесирлени эркин этгенде Муталиф аладан тилеп, аскерге къошулады. Шахарны иги билгени себепли, къауум солдатха тамата болуп, бир жумушха жибергенлеринде, жолда бара лагерьни баш инженерине, ол надзирательге эм мастерлерине тюбеп къалады. Ючюсюн да тохтатады. Жолну бир жанына сюейди.

Мастер жаш адам эди. Лагерьдегилени бирине да хатасы жетмегенди. Хар бири бла да ариу сёлеширге кюрешгенди. Баш инженер да тынч, адамгъа зараны жетгенди деп Муталиф билмей эди. Сора надзирательнн къатына келди да: «Мен сени ургъан заманда, кесинги терслигинги ангылап, манга хата этдиртмегенсе. Санга да тиймейбиз. Ючюгюз да юйлеригизге барыгъыз, мында бираз хал тынчайгъынчы, тышына чыкъмазгъа кюрешигиз», - деп ашырады.

Бир жол а была шахарны бургомистрини юйюне барадыла. Аны уа жети къызы бар эди. Ол а орус солдатладан къоркъуп, тонгузлары тургъан орунда уру къазып, къызларын анда букъдургъанды. Башын къангала бла жабып, тонгузла уа аны юсюнде тургъандыла. Солдатла юйню къармагъан заманда, иелери бир бирлерине сёлешгенде, Муталиф къызланы къайда болгъанын ангылайды. Нёгерлери юй ичин тинтип, мал орунлагъа къарайбыз дегенде, жаш къызла болгъан жерге кеси барып, мында адам жокъду деп къояды. Солдатладан бири уа, арбазда юч аякълы мотоцикл бар эди да, аны алып тебирейди. Муталиф: «Совет солдатны бетине ушагъан зат тюйюлдю ол», - деп, аны да жерине къайтартады. Бургомистр аланы барын да кёрюп турады. Солдатла кетип тебирегенде уа: «Тамбла кесинг кел», - деп Муталифге билдиреди.

Жаш экинчи кюн къонакъгъа барады. Аш юйде столну юсю тюрлю-тюрлю ашарыкъладан, ичгиледен толуп, бургомистр бла къатыны бир жанында, бирси жанында уа - бири биринден ариу жети къыз. Юйню таматасы Муталифни аллына келип: «Немис тилде: «Сен тилибизни билгенинги ангылагъанбыз. Тюнене бизге уллу ахшылыкъ этдинг. Къызларымы намысларын сакъладынг. Аны санга биз къалай къайтарыргъа да билмейбиз. Ма, бу къызладан бирин сайла, юйюмю да ал, мында жаша. Сюйсенг а, Дунай сууну жагъасында уллу мюлкюм барды. Аны берейим», - дейди.
Таулу жаш анга ыспас этип ызына къайтады. Экинчи Украина фронтну санында уруш бошалгъынчы тургъанды. Къыркь бешинчи жыл сентябрь айда Муталиф къуллукъ этген аскер бёлюмню Япония бла уруш этерге кюн чыгъыш жанына жибередиле. Польшаны жеринде келе тургъанлай, суудан ётген кёпюрню атдырадыла да, аскерле алайда бираз мычыйдыла. Андан сора быланы ары да жибермейдиле. Ызларына къайтадыла. Къыркь алтынчы жыл январьда жесирде болгъан солдатланы Новосибирске жибередиле. Анда быланы агъач къыргъан жерге ишге салыр акъыл этедиле. Алай Муталиф унамайды. Адамларын излей Къыргъызстаннга кетеди. Жаланда 1947 жылда табады юйдегисин. 1956-чы жылгъа дери Къыргъызстанны Чуйский районунда жашап тургъанды.

Андан къайтхандан сора уа Яникойда орналады. Туф карьерде ишлегенди. Анда жыгъылып жан сюегин сындыргъандан сора ол ишни къояды. Артда колхозда ишге киреди. Бир кере, агъачда тас болгъан эгечлерин излей баргъанлай, аллына айыу чыгъып къалады. Башха амал болмай, жагъалашыргъа тюшеди. Бираз булгъашхандан сора, жаныуар онглуракъ болуп, жашны кётюрюп, тёшден энишге атып кетеди. Муталифни къолу да сынады, айыу тырнакълары бла салгъан кёп жаралары да бар эди. Больницада бир ай жатып чыгъады, элинде жашап тургъанды.



(Голосов: 4, Рейтинг: 4.25)

  • Нравится

Комментариев нет