Расширенный поиск
23 Сентября  2017 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Аман къатын сабий табса, бий болур…
  • Тели турса – той бузар.
  • Чомарт джарлы болмаз.
  • Сёз къанатсыз учар.
  • Акъдан къара болмаз.
  • Чомарт бергенин айтмаз.
  • Баргъанынга кёре болур келгенинг.
  • Ариу джол аджал келтирмез.
  • Къыйынлы джети элни къайгъысын этер.
  • Сабыр джетер муратха, сабырсыз къалыр уятха.
  • Уллу сёзде уят джокъ.
  • Дуния мал дунияда къалады.
  • Адамны сыфатына къарама, сёзюне къара.
  • Джигер – джаннга къыйынлыкъ.
  • Дуния аламаты сен эсенг да, игиме деб айтма.
  • Дуния малгъа сатылма, кесингден телиге къатылма.
  • Акъыл аздырмаз, билим тоздурмаз.
  • Джети тилни билген джети кишиди.
  • Ишни ахырын ойламай, аллын башлама.
  • Ашарыкъда сайлагъаннга – чий гырджын.
  • Бал – татлы, балдан да бала – татлы.
  • Босагъагъа джууукъ орун болса, ашыгъыб тёрге озма.
  • Ким бла джюрюсенг, аны кёзю бла кёрюнюрсе.
  • Эки ойлашыб, бир сёлешген.
  • Иги бла джюрюсенг, джетерсе муратынга, аман бла джюрюсенг, къалырса уятха.
  • Ёзденликни джайгъан – джокълукъ.
  • Аз айтсам, кёб ангылагъыз.
  • Гугук кесини атын айтыб къычыргъанча, мен, мен деб нек тураса?
  • «Ма», - дегенни билмесенг, «бер», - дегенни билмезсе.
  • Биреуге аманлыкъ этиб, кесинге игилик табмазса.
  • Адеб джокъда, намыс джокъ.
  • Къанны къан бла джуума, аманны аман бла къуума.
  • Таш бла ургъанны, аш бла ур.
  • Дууулдаса – бал чибин, къонса – къара чибин.
  • Эл элде бирер малынг болгъандан эсе, бирер тенгинг болсун.
  • Арпа, будай – ащды, алтын, кюмюш а – ташды.
  • Татлы тилде – сёз ариу, чемер къолда – иш ариу.
  • Биреу ашаб къутулур, биреу джалаб тутулур.
  • Аш хазыр болса, иш харам болур.
  • Тин – байлыгъынг, терен саулугъунг.
  • Аллахдан тилесенг, кёб тиле.
  • Атлыны кёрсе, джаяуну буту талыр.
  • Адам къыйынлыгъын кёлтюрюр, зауукълугъун кёлтюрмез.
  • Эки къатын алгъан – эки ташны ортасына башын салгъан.
  • Акъыллы – эл иеси, тели – эл баласы.
  • Кёлсюзден сёзсюз тууар.
  • Адам сёзге тынгыла, акъыл сёзню ангыла.
  • Джол бла сёзню къыйыры джокъ.
  • Кёл ашады да, кеси ашады.
  • Суу да къайтады чыкъгъан джерине.

Окъуў-билим джайгъанды

14.04.2017 0 376  Лепшоков Х.
Алийланы Джашуну джашы Умар Къарачайны белгили адамларыны бириди. Ол, таўланы махтаўлу уланы, саўлай джашаўун халкъына къуллукъ этиўге атаб ашыргъанды. Къарачай-малкъар тилни алфавитин, грамматикасын да бириничи къурагъанды, окъуў-билим джайгъанды.

Умар 1895-чи джыл Къарачайны буруннгу эллерини бири Къарт-Джуртда Джашуну урунуўну сюйген юйдегисинде туўгъанды. Джети джылындан башлаб, Къарачайда, Къабартыда, Малкъарда, Дагъыстанда диннге юретген окъуў заведениеледе окъуб, баш билим алыб чыкъгъанды. 1915-чи-1916-чы джыллада къумукълулада школда устаз болуб ишлей, араб тил бла литературадан сора да, физикадан, математикадан, тарихден, географиядан дагъыда башха бир къаўум предметден дерсле бергенди. Сабийлени, уллуланы да окъута, таў халкъланы тарихин тинтгенди, сюзгенди. Тюрлю-тюрлю джыйылыўлада сёлеше, орус тил бла ана тилге окъутургъа керегин айтханлай тургъанды. Ана тилни алфавитин латин тамалда этгенди. Дагъыстанда, Грузияда, Башкирияда ишлегенди, профсоюз къозгъалыўла къурай, 1917-чи джыл Уфада муслиман устазланы профсоюзуну председателине сайланнганды. Ол, В.И. Ленин бла тюбешиб, Кавказда джашагъан таў миллетлеге автономияла берирге кереклисин айтханды.

Умар Алиев

РСФСР-ни Миллетлени ишлерини юслеринден халкъ комиссариатыны Кавказда бёлюмюню тамадасы болуб тургъанды. 1922-чи джыл аны Къарачай-Черкес автоном областны Ревкомуну председатели къуллукъгъа саладыла. Андан сора да ол тюрлю-тюрлю ишледе болады. Шимал Кавказ крайонону тамадасыны заместители, Край миллет советни председатели, Шимал Кавказ край илму-тинтиў институтну директору дагъыда башха къуллукълада ишлейди.

Умар илму джаны бла да белгилиди. Сёз ючюн, «Новый карачаевский букварь», «Русско-карачаево-балкарский словарь», «Карачаево-балкарский-русский словарь», «В единении - сила», «Карачаево-балкарская грамматика» деген китабланы авторуду.

Ол 1935-чи джыл Къызыл профессураны институтун таўусады. Москвада кърал университетде араб тилден дерсле бериб тургъанды. Кеси араб, персид, ингилиз, немец, орус, татар, узбек эмда башха тиллени иги билгенди.

«Ана тилин билген адамны культурасы дженгил ёседи, билими кенгереди, ол заманда сабийлеге дерс берген, аланы тин, иннет байлыкъларын ёсдюрген да тынч болады», - деб, чертгенлей тургъанды. Сабийлеге аталыб чыкъгъан «Букварь» деген китабы таўрухладан, гитче хапарладан, нарт сёзледен, ойладан, джырладан, башха затладан къуралгъанды. Гитчечиклени юретиўде аны магъанасы бек уллуду. Сабийлеге сагъыш этерге болушады, джюрек сезимлерин ариўлукъгъа къозгъайды. Ана тилни сюерге юретеди.

Юй бийчеси Хубийланы Мариям, къарачай тиширыўладан биринчи болуб, Москвада медицина институтну бошагъанды. Къарачай тиширыўланы арасында биринчи врачды.

Умар Алиев с супругой Мариям Хубиевой

Умар 1935-чи джыл экономика илмуланы доктору болады. Сталинни репрессиясыны заманында аны тутуб, бир джылдан ёлтюргендиле. Артда, 1957-чи джыл, реабилитация этгендиле. Къарачай кесини онглу, керти джашларын унутмайды. Алий улуну аты бла Къартджуртну школунда музей ачылгъанды, Къарачай-Черкес кърал университетге да аны аты аталгъанды. Ол илму литературада белгилиди, халкъгъа билим джайыў джолу тюздю, джарыкъды. Кавказны айтылгъан сыйлы джашыды, культурасы, билими мийик болгъанды. Алгъа къараб сагъыш эте билгенди. 

Таўлу халкъланы, къарнашлыкъны, шохлукъну бек сюйгенди. Къарачай аны сыйлайды, багъалатады, аны бла махтанады.
ЛЕПШОКЪЛАНЫ Хусеин,
«Къарачай» газет,
№ 21 (11 061)
2017 аж. мартны 23


Дагъыда къара: Правитель и ученый



(Нет голосов)

  • Нравится

Комментариев нет