Расширенный поиск
10 Декабря  2019 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Къартны бурнун сюрт да, оноугъа тут.
  • Аман эсирсе, юйюн ояр.
  • Тойну къарнашы – харс, джырны къарнашы – эжиу.
  • Бек анасы джыламаз.
  • Юреннген ауруу къалмаз.
  • Агъач – джерни чырайы, кийим – эрни чырайы.
  • Джолунга кёре – джюрюшюнг, джагъанга кёре – юлюшюнг.
  • Айтылгъан сёз ызына къайтмаз.
  • Келинин тута билмеген, къул этер, къызын тута билмеген, тул этер.
  • Уллу атлама – абынырса, уллу къабма – къарылырса.
  • Ариу джол аджал келтирмез.
  • Бюгюн дуния кибик, тамбла ахыратды.
  • Уясында не кёрсе, учханында аны этер.
  • Адамны бетине къарама, адетине къара.
  • Арпа, будай – ащды, алтын, кюмюш а – ташды.
  • Тура эдим джата, къайдан чыкъды хата?
  • Намысы болмагъанны, сыйы болмаз.
  • Тин – байлыгъынг, терен саулугъунг.
  • Къартны сыйын кёрмеген, къартлыгъында сыйлы болмаз.
  • Эки къатын алгъан – эки ташны ортасына башын салгъан.
  • Ургъан суудан башынгы сакъла.
  • Ауругъан – джашаудан умутчу.
  • Билим ат болуб да чабар, къуш болуб да учар.
  • Аурууну келиую тынч, кетиую – къыйын.
  • Билимден уллу байлыкъ джокъду.
  • Ышармагъан – кюлмез, кюлмеген – къууанчны билмез.
  • Ханнга да келеди хариблик.
  • Тойчу джашха къарама, къойчу джашха къара.
  • Аш берме да, къаш бер.
  • Джангыз торгъай джырламаз.
  • Тау башында, тау болмаз, джангыз терек, бау болмаз.
  • Ётюрюкчюню шагъаты – къатында.
  • Бетинги сатма, малынгы сат.
  • Соргъан айыб тюлдю, билмеген айыбды.
  • Окъдан джара эртде-кеч болса да бителир, сёз джара, ёмюрге къалыр.
  • Джумушакъ терекни къурт ашар.
  • Джуртун къоругъан озар.
  • Джаш къарыу бла кючлю, къарт акъыл бла кючлю.
  • Чабакъ башындан чирийди.
  • Тешик этген тынчды, аны джамагъан къыйынды.
  • Биреуню къыйынлыгъы бла кесинге джол ишлеме.
  • Сабийликде юретмесенг, уллу болса – тюзелмез.
  • Кёпюр салгъан кеси ётер, уру къазгъан кеси кетер.
  • Ёксюзню къалачы уллу кёрюнюр.
  • Ата Джуртча джер болмаз, туугъан элча эл болмаз.
  • Терслик кетер, тюзлюк джетер.
  • Джигер – джаннга къыйынлыкъ.
  • Чёбню кёлтюрсенг, тюбюнден сёз чыгъар.
  • Дуния мал дунияда къалады.
  • Арбаз сайлама да, хоншу сайла.

Окъуў-билим джайгъанды

14.04.2017 0 1167  Лепшоков Х.
Алийланы Джашуну джашы Умар Къарачайны белгили адамларыны бириди. Ол, таўланы махтаўлу уланы, саўлай джашаўун халкъына къуллукъ этиўге атаб ашыргъанды. Къарачай-малкъар тилни алфавитин, грамматикасын да бириничи къурагъанды, окъуў-билим джайгъанды.

Умар 1895-чи джыл Къарачайны буруннгу эллерини бири Къарт-Джуртда Джашуну урунуўну сюйген юйдегисинде туўгъанды. Джети джылындан башлаб, Къарачайда, Къабартыда, Малкъарда, Дагъыстанда диннге юретген окъуў заведениеледе окъуб, баш билим алыб чыкъгъанды. 1915-чи-1916-чы джыллада къумукълулада школда устаз болуб ишлей, араб тил бла литературадан сора да, физикадан, математикадан, тарихден, географиядан дагъыда башха бир къаўум предметден дерсле бергенди. Сабийлени, уллуланы да окъута, таў халкъланы тарихин тинтгенди, сюзгенди. Тюрлю-тюрлю джыйылыўлада сёлеше, орус тил бла ана тилге окъутургъа керегин айтханлай тургъанды. Ана тилни алфавитин латин тамалда этгенди. Дагъыстанда, Грузияда, Башкирияда ишлегенди, профсоюз къозгъалыўла къурай, 1917-чи джыл Уфада муслиман устазланы профсоюзуну председателине сайланнганды. Ол, В.И. Ленин бла тюбешиб, Кавказда джашагъан таў миллетлеге автономияла берирге кереклисин айтханды.

Умар Алиев

РСФСР-ни Миллетлени ишлерини юслеринден халкъ комиссариатыны Кавказда бёлюмюню тамадасы болуб тургъанды. 1922-чи джыл аны Къарачай-Черкес автоном областны Ревкомуну председатели къуллукъгъа саладыла. Андан сора да ол тюрлю-тюрлю ишледе болады. Шимал Кавказ крайонону тамадасыны заместители, Край миллет советни председатели, Шимал Кавказ край илму-тинтиў институтну директору дагъыда башха къуллукълада ишлейди.

Умар илму джаны бла да белгилиди. Сёз ючюн, «Новый карачаевский букварь», «Русско-карачаево-балкарский словарь», «Карачаево-балкарский-русский словарь», «В единении - сила», «Карачаево-балкарская грамматика» деген китабланы авторуду.

Ол 1935-чи джыл Къызыл профессураны институтун таўусады. Москвада кърал университетде араб тилден дерсле бериб тургъанды. Кеси араб, персид, ингилиз, немец, орус, татар, узбек эмда башха тиллени иги билгенди.

«Ана тилин билген адамны культурасы дженгил ёседи, билими кенгереди, ол заманда сабийлеге дерс берген, аланы тин, иннет байлыкъларын ёсдюрген да тынч болады», - деб, чертгенлей тургъанды. Сабийлеге аталыб чыкъгъан «Букварь» деген китабы таўрухладан, гитче хапарладан, нарт сёзледен, ойладан, джырладан, башха затладан къуралгъанды. Гитчечиклени юретиўде аны магъанасы бек уллуду. Сабийлеге сагъыш этерге болушады, джюрек сезимлерин ариўлукъгъа къозгъайды. Ана тилни сюерге юретеди.

Юй бийчеси Хубийланы Мариям, къарачай тиширыўладан биринчи болуб, Москвада медицина институтну бошагъанды. Къарачай тиширыўланы арасында биринчи врачды.

Умар Алиев с супругой Мариям Хубиевой

Умар 1935-чи джыл экономика илмуланы доктору болады. Сталинни репрессиясыны заманында аны тутуб, бир джылдан ёлтюргендиле. Артда, 1957-чи джыл, реабилитация этгендиле. Къарачай кесини онглу, керти джашларын унутмайды. Алий улуну аты бла Къартджуртну школунда музей ачылгъанды, Къарачай-Черкес кърал университетге да аны аты аталгъанды. Ол илму литературада белгилиди, халкъгъа билим джайыў джолу тюздю, джарыкъды. Кавказны айтылгъан сыйлы джашыды, культурасы, билими мийик болгъанды. Алгъа къараб сагъыш эте билгенди. 

Таўлу халкъланы, къарнашлыкъны, шохлукъну бек сюйгенди. Къарачай аны сыйлайды, багъалатады, аны бла махтанады.
ЛЕПШОКЪЛАНЫ Хусеин,
«Къарачай» газет,
№ 21 (11 061)
2017 аж. мартны 23


Дагъыда къара: Правитель и ученый



(Нет голосов)

  • Нравится

Комментариев нет