Расширенный поиск
24 Февраля  2018 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Окъугъанны бети джарыкъ.
  • Татлы сёз – балдан татлы.
  • Адам туугъан джеринде, ит тойгъан джеринде.
  • Хаухну атма, ёнгкючню сатма.
  • Къызгъанчдан ычхыныр, мухардан ычхынмаз.
  • Атлыны ашхысы, ат тизгининден билинир
  • Рысхы джалгъанды: келген да этер, кетген да этер.
  • Тай асырагъан, атха минер.
  • Тамырсыз терекге таянма – джыгъылырса.
  • Къанны къан бла джуума, аманны аман бла къуума.
  • Джолунга кёре – джюрюшюнг, джагъанга кёре – юлюшюнг.
  • Иги – алгъыш этер, аман – къаргъыш этер.
  • Мени джылытмагъан кюн, меннге тиймесин!
  • Алим болгъандан эсе, адам болгъан къыйынды.
  • Байлыкъ тауусулур, билим тауусулмаз.
  • Онгсузну – джакъла, тенгликни – сакъла.
  • Къыз чыгъаргъан – къызыл къымжа.
  • Джюрекге ариу – кёзге да ариу.
  • Aдам боллукъ, сыфатындан белгили.
  • Харам къарнашдан, халал тенг ашхы.
  • Окъ къызбайны джокълайды.
  • Бети къызарыучу адамны, джюреги харам болмаз.
  • Къартны бурнун сюрт да, оноугъа тут.
  • Уллу къашыкъ эрин джыртар.
  • Ышармагъан – кюлмез, кюлмеген – къууанчны билмез.
  • Адебни адебсизден юрен.
  • Тилсиз миллет джокъ болур.
  • Джарашыу сюйген – джалынчакъ.
  • Тик ёргени, тик энгишгеси да болады.
  • Насыб бютеу халкъны юлюшюдю.
  • Аш хазыр болса, иш харам болур.
  • Къайтырыкъ эшигинги, къаты уруб чыкъма.
  • Ётюрюкчюню шагъаты – къатында.
  • Аджашханны ызындагъы кёреди, джангылгъанны джанындагъы биледи.
  • Бюгюн дуния кибик, тамбла ахыратды.
  • Гугук кесини атын айтыб къычыргъанча, мен, мен деб нек тураса?
  • Тас болгъан бычакъны сабы – алтын.
  • Тиширыусуз юй – отсуз от джагъа.
  • Оюмсуз атлагъан, аджалсыз ёлюр.
  • Адамны сабийин сюйген джюреги, бычакъча, джитиди.
  • Ёнгкюч къууана барыр, джылай келир.
  • Гырджын – тепсини тамадасы.
  • Сангырау къулакъ эл бузар.
  • Нафысынгы айтханын этме, намысынгы айтханын эт.
  • Юреннген ауруу къалмаз.
  • Битмегеннге сакъал – танг.
  • Итли къонакъ джарашмаз.
  • Кеси юйюмде мен да ханма.
  • Ойнаб айтсанг да, эслеб айт.
  • Адамны сыфатына къарама, сёзюне къара.

Окъуў-билим джайгъанды

14.04.2017 0 520  Лепшоков Х.
Алийланы Джашуну джашы Умар Къарачайны белгили адамларыны бириди. Ол, таўланы махтаўлу уланы, саўлай джашаўун халкъына къуллукъ этиўге атаб ашыргъанды. Къарачай-малкъар тилни алфавитин, грамматикасын да бириничи къурагъанды, окъуў-билим джайгъанды.

Умар 1895-чи джыл Къарачайны буруннгу эллерини бири Къарт-Джуртда Джашуну урунуўну сюйген юйдегисинде туўгъанды. Джети джылындан башлаб, Къарачайда, Къабартыда, Малкъарда, Дагъыстанда диннге юретген окъуў заведениеледе окъуб, баш билим алыб чыкъгъанды. 1915-чи-1916-чы джыллада къумукълулада школда устаз болуб ишлей, араб тил бла литературадан сора да, физикадан, математикадан, тарихден, географиядан дагъыда башха бир къаўум предметден дерсле бергенди. Сабийлени, уллуланы да окъута, таў халкъланы тарихин тинтгенди, сюзгенди. Тюрлю-тюрлю джыйылыўлада сёлеше, орус тил бла ана тилге окъутургъа керегин айтханлай тургъанды. Ана тилни алфавитин латин тамалда этгенди. Дагъыстанда, Грузияда, Башкирияда ишлегенди, профсоюз къозгъалыўла къурай, 1917-чи джыл Уфада муслиман устазланы профсоюзуну председателине сайланнганды. Ол, В.И. Ленин бла тюбешиб, Кавказда джашагъан таў миллетлеге автономияла берирге кереклисин айтханды.

Умар Алиев

РСФСР-ни Миллетлени ишлерини юслеринден халкъ комиссариатыны Кавказда бёлюмюню тамадасы болуб тургъанды. 1922-чи джыл аны Къарачай-Черкес автоном областны Ревкомуну председатели къуллукъгъа саладыла. Андан сора да ол тюрлю-тюрлю ишледе болады. Шимал Кавказ крайонону тамадасыны заместители, Край миллет советни председатели, Шимал Кавказ край илму-тинтиў институтну директору дагъыда башха къуллукълада ишлейди.

Умар илму джаны бла да белгилиди. Сёз ючюн, «Новый карачаевский букварь», «Русско-карачаево-балкарский словарь», «Карачаево-балкарский-русский словарь», «В единении - сила», «Карачаево-балкарская грамматика» деген китабланы авторуду.

Ол 1935-чи джыл Къызыл профессураны институтун таўусады. Москвада кърал университетде араб тилден дерсле бериб тургъанды. Кеси араб, персид, ингилиз, немец, орус, татар, узбек эмда башха тиллени иги билгенди.

«Ана тилин билген адамны культурасы дженгил ёседи, билими кенгереди, ол заманда сабийлеге дерс берген, аланы тин, иннет байлыкъларын ёсдюрген да тынч болады», - деб, чертгенлей тургъанды. Сабийлеге аталыб чыкъгъан «Букварь» деген китабы таўрухладан, гитче хапарладан, нарт сёзледен, ойладан, джырладан, башха затладан къуралгъанды. Гитчечиклени юретиўде аны магъанасы бек уллуду. Сабийлеге сагъыш этерге болушады, джюрек сезимлерин ариўлукъгъа къозгъайды. Ана тилни сюерге юретеди.

Юй бийчеси Хубийланы Мариям, къарачай тиширыўладан биринчи болуб, Москвада медицина институтну бошагъанды. Къарачай тиширыўланы арасында биринчи врачды.

Умар Алиев с супругой Мариям Хубиевой

Умар 1935-чи джыл экономика илмуланы доктору болады. Сталинни репрессиясыны заманында аны тутуб, бир джылдан ёлтюргендиле. Артда, 1957-чи джыл, реабилитация этгендиле. Къарачай кесини онглу, керти джашларын унутмайды. Алий улуну аты бла Къартджуртну школунда музей ачылгъанды, Къарачай-Черкес кърал университетге да аны аты аталгъанды. Ол илму литературада белгилиди, халкъгъа билим джайыў джолу тюздю, джарыкъды. Кавказны айтылгъан сыйлы джашыды, культурасы, билими мийик болгъанды. Алгъа къараб сагъыш эте билгенди. 

Таўлу халкъланы, къарнашлыкъны, шохлукъну бек сюйгенди. Къарачай аны сыйлайды, багъалатады, аны бла махтанады.
ЛЕПШОКЪЛАНЫ Хусеин,
«Къарачай» газет,
№ 21 (11 061)
2017 аж. мартны 23


Дагъыда къара: Правитель и ученый



(Нет голосов)

  • Нравится

Комментариев нет