Расширенный поиск
17 Января  2021 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Ач къалгъандан, кеч къалгъан къолай.
  • Бичгенде ашыкъма, тикгенде ашыкъ.
  • От кюйдюрген, сау болса да, тот кюйдюрген, сау болмаз.
  • Игилик игилик бла сингдирилиучю затды.
  • Чакъырылмай келген къонакъ сыйланмай кетер.
  • Атадан ёксюз – бир ёксюз, анадан ёксюз – эки ёксюз.
  • Таула не мийик болсала да, аууш табылыр.
  • Юй кюйдю да, кюйюз чыкъды, ортасындан тюйюш чыкъды.
  • Болджал ишни бёрю ашар.
  • Ётюрюкчюню шагъаты – къатында.
  • Ашхы – джыяр, аман – джояр.
  • Акъыл аздырмаз, билим тоздурмаз.
  • Байлыкъдан саулукъ ашхыды.
  • Ашлыкъны арба юйге келтирир, чана базаргъа элтир.
  • Элиб деген, элге болушур.
  • Джауумдан сора, кюн кюйдюрюр, ётюрюкден сора, айыб кюйдюрюр.
  • Мал кёб болса, джууукъ кёб болур.
  • Ач уят къоймаз.
  • Уллу къазанда бишген эт, чий къалмаз.
  • Ариу сёз – къылычдан джити.
  • Чабакъсыз кёлге къармакъ салгъанлыкъгъа, чабакъ тутмазса.
  • Адеби болмагъан къыз – тузсуз хант.
  • Ана къойну – балагъа джандет.
  • Биреуню эскиси биреуге джангы болмайды.
  • Окъуу – билимни ачхычы, окъуу – дунияны бачхычы.
  • Тёзген – тёш ашар!
  • Сёз сёзню айтдырыр.
  • Ёпкелегенни ашы татлы болады.
  • Айтханы чапыракъдан ётмеген.
  • Бойнуму джети джерден кессенг да, мен ол ишни этеллик тюлме.
  • Ашхы сёз таш тешер.
  • Аууз сакълагъан – джан сакълар.
  • Айранны сюйген, ийнек тутар.
  • Эл элде бирер малынг болгъандан эсе, бирер тенгинг болсун.
  • Ач, тоймам, дейди, тойгъан, ач болмам, дейди.
  • Хоншуну тауугъу къаз кёрюнюр, келини къыз кёрюнюр.
  • Намысы джокъну – дуниясы джокъ.
  • Кёл ашады да, кеси ашады.
  • Бермеген къол, алмайды.
  • Онгсузну – джакъла, тенгликни – сакъла.
  • Тенги кёбню джау алмаз, акъылы кёбню дау алмаз.
  • Берекет берсин деген джерде, берекет болур.
  • Тюз сёз баргъан сууну тыяр.
  • Байны оноуу, джарлыгъа джарамаз.
  • Уллу сёзде уят джокъ.
  • Ариу – кёзге, акъыл – джюрекге.
  • Джолунга кёре – джюрюшюнг, джагъанга кёре – юлюшюнг.
  • Эринчекни эр алмаз, эр алса да, кёл салмаз, кёл салса да, кёб бармаз!
  • Юйюнгден чыкъдынг – кюнюнгден чыкъдынг.
  • Мухардан ач ычхынмаз.

Окъуў-билим джайгъанды

14.04.2017 0 1715  Лепшоков Х.
Алийланы Джашуну джашы Умар Къарачайны белгили адамларыны бириди. Ол, таўланы махтаўлу уланы, саўлай джашаўун халкъына къуллукъ этиўге атаб ашыргъанды. Къарачай-малкъар тилни алфавитин, грамматикасын да бириничи къурагъанды, окъуў-билим джайгъанды.

Умар 1895-чи джыл Къарачайны буруннгу эллерини бири Къарт-Джуртда Джашуну урунуўну сюйген юйдегисинде туўгъанды. Джети джылындан башлаб, Къарачайда, Къабартыда, Малкъарда, Дагъыстанда диннге юретген окъуў заведениеледе окъуб, баш билим алыб чыкъгъанды. 1915-чи-1916-чы джыллада къумукълулада школда устаз болуб ишлей, араб тил бла литературадан сора да, физикадан, математикадан, тарихден, географиядан дагъыда башха бир къаўум предметден дерсле бергенди. Сабийлени, уллуланы да окъута, таў халкъланы тарихин тинтгенди, сюзгенди. Тюрлю-тюрлю джыйылыўлада сёлеше, орус тил бла ана тилге окъутургъа керегин айтханлай тургъанды. Ана тилни алфавитин латин тамалда этгенди. Дагъыстанда, Грузияда, Башкирияда ишлегенди, профсоюз къозгъалыўла къурай, 1917-чи джыл Уфада муслиман устазланы профсоюзуну председателине сайланнганды. Ол, В.И. Ленин бла тюбешиб, Кавказда джашагъан таў миллетлеге автономияла берирге кереклисин айтханды.

Умар Алиев

РСФСР-ни Миллетлени ишлерини юслеринден халкъ комиссариатыны Кавказда бёлюмюню тамадасы болуб тургъанды. 1922-чи джыл аны Къарачай-Черкес автоном областны Ревкомуну председатели къуллукъгъа саладыла. Андан сора да ол тюрлю-тюрлю ишледе болады. Шимал Кавказ крайонону тамадасыны заместители, Край миллет советни председатели, Шимал Кавказ край илму-тинтиў институтну директору дагъыда башха къуллукълада ишлейди.

Умар илму джаны бла да белгилиди. Сёз ючюн, «Новый карачаевский букварь», «Русско-карачаево-балкарский словарь», «Карачаево-балкарский-русский словарь», «В единении - сила», «Карачаево-балкарская грамматика» деген китабланы авторуду.

Ол 1935-чи джыл Къызыл профессураны институтун таўусады. Москвада кърал университетде араб тилден дерсле бериб тургъанды. Кеси араб, персид, ингилиз, немец, орус, татар, узбек эмда башха тиллени иги билгенди.

«Ана тилин билген адамны культурасы дженгил ёседи, билими кенгереди, ол заманда сабийлеге дерс берген, аланы тин, иннет байлыкъларын ёсдюрген да тынч болады», - деб, чертгенлей тургъанды. Сабийлеге аталыб чыкъгъан «Букварь» деген китабы таўрухладан, гитче хапарладан, нарт сёзледен, ойладан, джырладан, башха затладан къуралгъанды. Гитчечиклени юретиўде аны магъанасы бек уллуду. Сабийлеге сагъыш этерге болушады, джюрек сезимлерин ариўлукъгъа къозгъайды. Ана тилни сюерге юретеди.

Юй бийчеси Хубийланы Мариям, къарачай тиширыўладан биринчи болуб, Москвада медицина институтну бошагъанды. Къарачай тиширыўланы арасында биринчи врачды.

Умар Алиев с супругой Мариям Хубиевой

Умар 1935-чи джыл экономика илмуланы доктору болады. Сталинни репрессиясыны заманында аны тутуб, бир джылдан ёлтюргендиле. Артда, 1957-чи джыл, реабилитация этгендиле. Къарачай кесини онглу, керти джашларын унутмайды. Алий улуну аты бла Къартджуртну школунда музей ачылгъанды, Къарачай-Черкес кърал университетге да аны аты аталгъанды. Ол илму литературада белгилиди, халкъгъа билим джайыў джолу тюздю, джарыкъды. Кавказны айтылгъан сыйлы джашыды, культурасы, билими мийик болгъанды. Алгъа къараб сагъыш эте билгенди. 

Таўлу халкъланы, къарнашлыкъны, шохлукъну бек сюйгенди. Къарачай аны сыйлайды, багъалатады, аны бла махтанады.
ЛЕПШОКЪЛАНЫ Хусеин,
«Къарачай» газет,
№ 21 (11 061)
2017 аж. мартны 23


Дагъыда къара: Правитель и ученый



(Нет голосов)

  • Нравится

Комментариев нет