Расширенный поиск
31 Января  2023 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Биреуге аманлыкъ этиб, кесинге игилик табмазса.
  • Баш – акъыл ючюн, акъылман – халкъ ючюн.
  • Ишге юренсин къоллары, халкъ бла болсун джоллары.
  • Кёб ант этген, кёб ётюрюк айтыр.
  • Адебни адебсизден юрен.
  • Сабийликде юретмесенг, уллу болса – тюзелмез.
  • Аурууну келиую тынч, кетиую – къыйын.
  • Бюгюн дуния кибик, тамбла ахыратды.
  • Билим ат болуб да чабар, къуш болуб да учар.
  • Таякъ этден ётер, тил сюекден ётер.
  • Ашхы тенг джолгъа салыр, аман тенг джолдан тайдырыр.
  • Кёз – сюйген джерде, къол – ауругъан джерде.
  • Кёбге таш атма.
  • Къонагъынгы артмагъын алма да, алгъышын ал.
  • Айранын берсенг, челегин да къызгъанма.
  • Арыгъан къош чамчы болур.
  • Эл элде бирер малынг болгъандан эсе, бирер тенгинг болсун.
  • Ата – баланы уясы.
  • Ачыу алгъа келсе, акъыл артха къалады.
  • Мураты болгъанны джюрек тебюую башхады.
  • Кёзюнде тереги болгъан, чёбю болгъаннга кюле эди.
  • Ата Джуртун танымагъан, атасын да танымаз.
  • Чомартны къолун джокълукъ байлар.
  • Таукел тауну аудурур.
  • Баргъанынга кёре болур келгенинг.
  • Юре билмеген ит, къонакъ келтирир.
  • Къалгъан ишге къар джауар.
  • Айтылгъан буйрукъ, сёгюлмез
  • Ёлмесенг да, къарт дамы болмазса?
  • Байдан умут эте, джарлыдан ёгюз багъасы къорады.
  • Юйюнгден чыкъдынг – кюнюнгден чыкъдынг.
  • Аманнга да, игиге да оноусуз къатышма.
  • Хоншуну тауугъу къаз кёрюнюр, келини къыз кёрюнюр.
  • Джеринден айырылгъан – джети джылар, джуртундан айырылгъан – ёлгюнчю джылар.
  • Эркишиге тары кебек танг кёрюнюр.
  • Ашын ашагъанынгы, башын да сыйла.
  • Джырчы джырчыгъа – къарнаш.
  • Аман киши кеси юйюнде – къонакъ.
  • Къуру гыбыт бек дыгъырдар.
  • Бети къызарыучу адамны, джюреги харам болмаз.
  • Окъугъанны бети джарыкъ.
  • Чыбыкълыкъда бюгюлмеген, къазыкълыкъда бюгюлмей эди.
  • Байма, деб да, къууанма, джарлыма, деб да, джылама.
  • Ашлыкъны арба юйге келтирир, чана базаргъа элтир.
  • Нарт сёз къарт болмаз.
  • Къууут – джелге, берне – бошха.
  • Юреннген ауруу къалмаз.
  • Таугъа чыгъаллыкъ эсенг, тюзде къалма.
  • Тойгъандан сора, ашны сёкме.
  • Кёлсюзден сёзсюз тууар.

«Тинтиўле кёргюзтгеннге кёре, къарачайлыла бла малкъарлыла дюгерлилеге бегирек жуўукъдула»

21.04.2017 0 2814  Темукуева А.
Жангы технологияла айный баргъаны бла байламлы дунияда сейир болумланы, озгъан ёмюрледе адамланы къалай жашагъанларын да билирге амал чыгъады. Ол ишде себеплик этген илмуладан бири уа генетикады. Бюгюнлюкде республикабызда этногеномика бла кюрешген Джаўбермезланы Муратды.



Ол КъМКъУ-да биология факультетни таўусханды. Бусагъатда Башкъортостанны къырал университетини генетика эм фундаментальный медицина бёлюмюню аспирантыды. 

Кёп магъаналы ишле бардырады. Ол бюгюн бизни ушакъ нёгерибизди.

- Мурат, белгилисича, республикабызда этногеномика бла быллай бийик даражада кюрешген болуп сен биринчисе. Бу илмуну къалай сайлагъанса?

- КъМКъУ-да биология факультет бла тенг Къарачай-Черкесде къырал университетни тарых факультетин да бошагъанма. Этногеномиканы уа тарых эм биология бла да байламлы болгъаны ючюн сайлагъанма. Бу илмуну хайыры бла къарачайлыла бла малкъарлыла эт-женлерине кёре къуралгъанларын, къайсы миллетле бла келишгенлерин билирге болады.

Магистратурада окъугъанымда, Кавказда узакъ ёмюрлюле кёп болгъаны себепли, аны магъанасы неде болгъанын билирча, къартланы къанларын алып, тинтиў ишле бардыргъанма. Алада башхалагъа ушагъамагъан ген болгъанын да билгенме.

- Андан ары окъуўунгу бардырыргъа Башкъортостанны къырал университетин сайлагъанынгы сылтаўу?

- Алгъадан аспирантурагъа кесибизде кирген эдим. Ары экинчи жыл кёчгенме. Уфада этногеномика тинтиўлеге жарагъан жангы лаборатория, техникада барды. Мени илму башчым Эльза Хуснутдинова да бу сферада къыралыбызда эм кючлю алимледен бириди. Генетикадан аллай терен билими болгъан адам бла ишлерге да сюе эдим. Аны бла чекленмей, Эстонияны лабораториясы бла да байламлыкъ жюрютедиле, ол а къаўум тинтиў ишни анда тамамларгъа амалды.

- Ишингде тюбеген жангычы затланы юсюнден да айтсанг эди.

- Этногеномиканы хайыры бла бир миллетни келечилерини арасында къаллай тюрлю ДНК-ла тюбегенин, къайсы къайдан келгенин эмда ол мутация ненчанчы ёмюрледе къуралгъанын да ангыларгъа онг барды. Сёз ючюн, не заманлада да урушла болгъандыла, адамлагъа жашаў этген жерлерин алыша турургъа тюшгенди. Аны ючюн барысы да бир жерлиле болуп, бир гаплогруппагъа кирген миллет хазна жокъду.

Башха-башха тукъумладан чыкъгъан малкъарлылада 300-ден, къарачайлылада уа 100-ден аслам адамны къанын тинтгенме. Бизде G2a-P16, R1a-Z2123, J2a-M410, R1a-M478, Къарачайда уа R1a-Z2123, G2a-P16, J2a-M410 гаплогруппала кёбюрек тюбегендиле. Аланы къайсысы не къаўумгъа киргенин а Интернетде окъургъа боллукъду. Андан сора да, къоншу миллетлеге угъай, Кавказгъа да жуўукъ болмагъан C-M407, L-M20, J2b-M12, O-M175, H-M52 дегенле да чыкъгъандыла.¶

- Къоншу миллетледен бегирег а къайсыла бла жуўукъ болабыз сора?

- Эм алгъа белгилерге сюйгеним, биз Беш да Таў эл болабыз. Хар аўузну да кесини тарыхы барды, диалект башхалыкълары да эсленеди. Аны ючюн а аланы беш тюрлю субгруппагъа юлешип, алай тинте турама. Къарачайлыланы да энчи. Ол бек сейирди, нек дегенде ушагъан этгенликге, аланы бир бирден айыргъан энчиликле да тюбейдиле. Бютюнда эр кишилени жанларындан.

Дагъыда аладан отуз адамны хар бирини да 700 мингден аслам мутацияларыны эсеплери хазыр болгъанды. Энди Эстониягъа барып, аланы тинтирикме. «Bash» тилде «Eigensoft» программаны хайыры бла ол мутацияланы бир бирден айыргъан затларына къарарыкъма.

Толу геном тинтиўле кёргюзтгеннге кёре, барысындан да бек къарачайлыла бла малкъарлыла дюгерлилеге жуўукъдула. Бирбиз дерге да боллукъду. Къумукълула бла бек къаршыбыз деп айтылгъанлыкъгъа, ала башхаракъладыла. Эбизеле бла келишгенлерибиз да тюбейди.

Дагъыда белгилеригим, бизде терк-терк эшитесе, бир атадан туўуп эки-юч башха тукъум болгъанбыз деген айтыўланы. Ол ётюрюкдю, нек дегенде ол тукъумланы кёбюсюню къанлары келишмейдиле.
- Озгъан жыл ишлеп башлагъан «1000 геномов России» проектни юсюнден да айтсанг эди.

- Алгъаракълада Санкт-Петербургда аллай магъаналы проект ишлеп тебирегенди. Анга уа атадан, анадан эм бир сабийден къан керек эди. Кесине да «семейное трио» дейдиле. Анга таўлула да кирир ючюн 180 юйюрден анализ алып, ары ашыргъанма.¶

Аланы хайыры бла уа ол юйюрню ата-бабалары бу жерлеге къачан келгенлерин, андан сора къайсы миллетледен къатышлары болгъанын, ол регионда жашагъанланы энчиликлери недеди, къаллай аўруўлары къозгъалыргъа къоркъуў барды дегенча генлери бла байламлы кёп къыйматлы затланы билирге боллукъду. Ол а битеуроссей базада сакъланырыкъды. Анга алыкъа бир-бир миллетле кирмегендиле. Таўлуланы бла къарачайлыланы салгъанбыз.¶

- Къанны асламысында эр кишиледен алгъанынгы сылтаўу недеди?

- Хаў. Адамны тюкюрюгюнден, чачындан да алыргъа жарайды. Алай къан бла кёбюрек билирге болады. ДНК материал да игирек сакъланады. Аны ючюн а энтта да керек болса, аны бла хайырланыргъа жарарыкъды.

Къанны жангыз да эркегырыўладан алама. Нек дегенде ол анализ бла анасыны, атасыны жанын да билирге болады. Тиширыўну ДНК-сы бла уа жангыз да анасыны жанын кёраласа. Аны ючюн кишиленики бла ишлеген тынчыракъды.

- Этногеномикадан сора, не жаны бла иш бардыраса?

- Дагъыда палеонтология бла ишлерге умутлума. Ол а озгъан ёмюрледе жашагъанланы сюеклеринден алыннган ДНК-ды. Белгилисича, адамны санында эм иги тишлери сакъланадыла, аны себепли тинтиўге аланы алама.¶

Кавказны археология институтуну башчысы Атабийланы Биаслан себеплик этип Нальчикден эм Ставрополь крайда Новопавловск элде археология хранилищеден да алан, скиф къаўумгъа киргенлени материалларын жыйгъанма. Ала 100-ден аслам болгъандыла. Ол ДНК-ны уа Кембридж университетге, Эстониягъа да ийгенме, энди алагъа къарарыкъдыла.

- Мындан ары уа къаллай умутларынг бардыла?¶

- Къысха заманда кандидат ишими хазырлап, къоруўларгъа итинеме. Аны жетишимли бошагъанымдан сора да, бу жаны бла кёп сейир ишле бардырыргъа умутлума. Ала бла кюреширча республикада да тийишли лаборатория ачылыр деп ышанама.

Темуккуланы Амина,

(Нет голосов)

  • Нравится

Комментариев нет