Расширенный поиск
9 Декабря  2022 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Иги адам абынса да, джангылмаз.
  • Аш хазыр болса, иш харам болур.
  • Зар адам ашынгы ашар, кесинги сатар.
  • Элге къуллукъ этмеген, элге ие болмаз.
  • Таула не мийик болсала да, аууш табылыр.
  • Ойнай билмеген, уруб къачар.
  • Къызны минг тилер, бир алыр.
  • Уруну арты – къуру.
  • Тюкюрюк баш джармаз, налат кёз чыгъармаз!
  • Кимни – тили, тиши онглу, кимни – къолу, иши онглу.
  • Юйюнгден чыкъдынг – кюнюнгден чыкъдынг.
  • Атынг аманнга чыкъгъандан эсе, джанынг тамагъынгдан чыкъсын.
  • Хансыз джомакъ болмаз.
  • Тил – миллетни джаны.
  • Тёзген – тёш ашар!
  • Атлыны кёрсе, джаяуну буту талыр.
  • Хазыр ашха – терен къашыкъ.
  • Байлыкъ келсе, акъыл кетер.
  • Къыз чыгъаргъан – къызыл къымжа.
  • Джашны джигитлиги сорулур, къызны джигерлиги сорулур.
  • Кечеси – аяз, кюню – къыш, джарлы къаргъагъа бир аш тюш!
  • Кийим тукъум сордурур.
  • Чарсда алчыны эл кёреди.
  • Аз айтсам, кёб ангылагъыз.
  • Ариу сёзде ауруу джокъ.
  • Тёрдеги кюлсе, эшикдеги ышарыр.
  • Ауругъан – джашаудан умутчу.
  • Джетген къыз джерли эшекни танымаз.
  • Ачыу алгъа келсе, акъыл артха къалады.
  • Адам къыйынлыгъын кёлтюрюр, зауукълугъун кёлтюрмез.
  • Кютгени беш эчки, сызгъыргъаны уа, джерни джарады.
  • Джырына кёре эжиую.
  • Билгенни къолу къарны джандырыр.
  • Кёл – къызбай, къол – батыр.
  • Хар сёзню орну барды.
  • Сёлеш деб шай берген, тохта деб, сом берген.
  • Тенги кёбню джау алмаз, акъылы кёбню дау алмаз.
  • Тилде сюек болмаса да, сюек сындырыр.
  • Сёз садакъдан кючлюдю.
  • Дуния аламаты сен эсенг да, игиме деб айтма.
  • Тёзгеннге, джабылгъан эшик ачылыр.
  • Къан бла кирген, джан бла чыгъар.
  • Аллахха ийнаннган кишини, Аллах онгдурур ишин.
  • Башда акъыл болмаса, эки аякъгъа кюч джетер.
  • Баш болса, бёрк табылыр.
  • Ойнай-ойнай кёз чыгъар.
  • Бойнуму джети джерден кессенг да, мен ол ишни этеллик тюлме.
  • Айныгъанлы алты кюн, тогъайгъанлы тогъуз кюн.
  • Мухарны эси – ашарыкъда.
  • Окъумагъан сокъурду, сокъур ташха абыныр!

СЕМЕНОВ КАЛТУР (~1750 - 1850)

18.06.2004 0 6279

 

Про одного из знаменитых певцов-импровизаторов Семенове Калтуре мы, к сожалению, знаем не много. Однако народная память сохранила до наших дней удивительные по содержанию и стилю песни, некоторые импровизации, описание жизненных случаев, переполненных порозительно яркой сатирой и юмором. Все это свидетельствует о большом таланте, образности и глубокомыслии автора, о его почете в своем народе. Произведения Калтура самые ранние сохранившиеся письменные труды в истории карачаево-балкарской литературы. 

Калтур родился в обычной горской семье в старинном ауле Учкулан. С детских лет пас овец, помогал по хозяйству своей семье. Про него люди говорили: "Он без труда ловит отбившуюся от отары овцу. Очень энергичный, отзывчивый и остроумный юноша. Выносливый и ловкий Калтур по стрельбе из лука, в тутуше (национальной борьбе), на скачках и джигитовке Калтур всегда занимает первые места".

Он активно проявлял себя и в народных празднествах (той), был заводилой в любой компании. Из-за того, что Калтур без труда залезал по веревке, смазанной маслом, хорошо пел и был веселым и шутливым человеком, ему часто предоставляли слово и с удовольствием слушали его пожелания и песни собственного сочинения.

Калтур (его помнят еще и по другому имени - Хиджи) был женат трижды. Во время эпидемии чумы 1808-1811 гг., унесшей жизни многих карачаевцев, Калтур потерял жену и шестерых детей. Позже Калтур женился на Батчаевой Хаммес, которая была моложе его в два раза. Она родила ему четырех сыновей: Омар- Хаджи, Осман-Хаджи, Окуб-Хаджи и Зеке. Калтур - прапрадед Исмаила Семенова. 

(Перевод предисловия Риммы Ортабаевой в книге "Къалтур", издательство КЧГУ, Карачаевск, 2003)

 

Алгъыш

Боза аякъ, сыра аякъ!
Джалбарайыкъ, арагъа салайыкъ!
Игиликден юлюш алайыкъ.
Аманлыкъдан кенгде къалайыкъ!

Игилик деген бизни юсюбюзден
Кетмесин!
Аманлыкъ деген, артыбыздан къуууб
Джетмесин!
.....
Кийген кийими кеклю болсун,
Акълы болсун!
Адамла бла джарашыу болсун,
Татлы болсун!

Атлылар ойнар арбазы
Болсун!
Бугъала бишер къазаны
Болсун!
Къатында джууукъ базары
Болсун!
Этеги - дженги кенг
Болсун!
Игилеге, ашхылагъа тенг
Болсун!
Сюрген сабаны битимли
Болсун!
Келинчик кеси этимли
Болсун!

Иги келин юйге келсе,
Ийнени ийнек этер...
Юй этер...
Аман келин юйге келсе, юйюнгю
Тюб этер.

Бутун буруб олтурсун!
Бутлай урчукъ толтурсун!
Къайын анасына аман
Болса уа -
Бурула, джылай
Олтурсун!
Ал табханы, таракъчы
Болсун!
Экинчиси, таякъчы
Болсун!
Тюй бюртюк кибик
Юресин!
Ашхы муратына
Тюбесин!


Къалтур, санга ышанады Къарачай

- Къалтур, санга ышанады
  Къарачай.
- Ышаннгылы болалсам эд,
  Мен алай...

- Къалтур, сезюнг болмаучан эд
  Экили?-
- Сезюм бирди! Мен билеме
  Кесими:

  Тау артында менден онглу
  Барды бир джаш.
  Аны элтселе, болаллыкъды
  Кимден да баш.

- Нек къоркъаса, Къалтур, андан
  Сен быллай бир?
- Мен айтайым, айтылгъандан
  Сен хапар бил:

  "Къызбайлыкъ этмеген
  Батырлыкъ да этмез ".
  Ол келсе, Къалтургъа
  Биринчилик джетмез:

  Мен къачхан кийикни
  Къалай ура эсем,
  Ол учхан чыпчыкъы
  Алан уралады.

 

Къартла, махтау!

Къартла! Махтау
Тёрюгюзге!
Джукъ келмесин
Кёлюгюзге.
Юйде болуб
Атагъанем
Муну сизге.
Муну къазан
Этигиз да-
Буюругъуз!
Андан къыйын
Иш тюшмесин
Элигизге!

 

Къонакъ болсанг

Къонакъ болсанг, эт сен алай:
Аз джукъла да, аслам сагъай

Дагъыда бир айтырыгъым -
Ал эсинге:
Къонакъбайны эшигини
Безгисине

Тынгы табдыр: "Хырт!" - деб ары,
"Хырт!" - деб бери
Джюрюб турма; бир эшикге,
Бир ичкери.

Эслеб селеш. Сакъ тынгла,
Айтылгъаннга.
Тер излеме, орун бермеселе
Санга.

Кеб да къалма. Ашыгъыб да
Кетме чыгъыб;
Селешсенг а, селеш, сезюнг
Сезню джыгъыб.

 

Мен баргъан эдим Дууут элине

Мен баргъан эдим Дууут элине
Кесим къонакъ болуб.
Къызланы барын алландыргъан эдим,
Табсиз омакъ болуб.

Мен къонакъбайда олтургъан эдим,
Тебен къууушха.
Кире да чыгъа айланадыла
Къызла джумушха.

Бир къыз кирди да, ол кезюн манга
Къаратыб кетди.
Экинчи къыз а, ол мени тамам
Джаратыб кетди.

Ючюнчю кириб, джукъ да сагъынмай,
Уялыб кетди.
Тертюнчю кириб, айтыргъа базмай,
Къыйналыб кетди.

Бешинчи кирди да, ол къашларымы
Сылаб кетди.
Алтынчы кирди да: "Мени алмайса!" - деб,
Джылаб кетди.

Джетинчи кирди да, чыгъаргъа унамай,
Даулашхан этди.
Сора бир тенгим, къууушда къоймай
Мени алыб кетди.

 

Саламым бла къууугъум

- Саламым бла къууугъум.
Кесиме ушагъан джууугъум?
Келе тур, къалмай эриниб.
Сууутма мени тёрюмю!

Саламым бла къууугъум!
Кесиме ушагъан джууугъум!
Теке териден тулугъум!
Кесинг кибикди къылыгъым.
Эчки териден гыбытым:
Ариу джашаргъа умутум.

 

Тентек болса да


Айланч болса да
Джолну барлыкъма.
Тентек болса да
Къызны аллыкъма.

Къурмачдан эсе,
Къууут игиди.
Айрандан эсе,
Джууурт игиди.

 

Чалкъычыла

Бизни да тамадабыз - кичибиз
Барды аллыбызда ишибиз.
Къоркъма, хомух, ойнай - кюле
Ишле этербиз.
Бау аллында аракъ - аракъ
Тишле этербиз.

Къыш аманды къылыч кибик
"Шып!" - деб джетер.
Аш болмаса, малыбызны
Алыб кетер.

Сен айтханча болса:
Къабланлача
Къайырылышырбыз.
Гыр - мыр болуб, мычымайын
Айырылышырбыз.

Мен айтханча этсек, кеб тюйюлбюз -
Тертеубюз.
Алгъышдача, зсен къачха
Джетербиз.
Къууанч эте, юйюбюзге
Кетербиз...

(Голосов: 1, Рейтинг: 5)

  • Нравится

Комментариев нет