Расширенный поиск
17 Января  2019 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Булут кёкге джарашыу, уят бетге джарашыу.
  • Къан бла кирген, джан бла чыгъар.
  • Тойгъанлыкъ къойгъа джарашады.
  • Джаш болсун, къыз болсун, акъылы, саны тюз болсун.
  • Мухардан ач ычхынмаз.
  • Хаухну атма, ёнгкючню сатма.
  • Къыз тиширыу кеси юйюнде да къонакъды.
  • Кёб къычыргъандан – къоркъма, тынч олтургъандан – къоркъ.
  • Окъуусуз билим – джокъ, билимсиз кюнюнг – джокъ.
  • Ашыкъгъан cуу, тенгизге джетмез.
  • Атлыны ашхысы, ат тизгининден билинир
  • Ач уят къоймаз.
  • Тас болгъан бычакъны сабы – алтын.
  • Мухарны эси – ашарыкъда.
  • Къартны сыйын кёрмеген, къартлыгъында сыйлы болмаз.
  • Сакъалы текени да бар, мыйыгъы киштикни да бар.
  • Иги – алгъыш этер, аман – къаргъыш этер.
  • Бети бедерден, намыс сакълама.
  • Тил – миллетни джаны.
  • Насыб бютеу халкъны юлюшюдю.
  • Кёзден кетген, кёлден да кетеди.
  • Орундукъ тюбюнде атылсам да, орта джиликме, де да айлан.
  • Ётюрюкден тюбю джокъ, кёлтюрюрге джиби джокъ.
  • Къонакъ аман болса, къонакъбай джунчур
  • Башланнган иш битер, къымылдагъан тиш тюшер.
  • Адам туугъан джеринде, ит тойгъан джеринде.
  • Aдам боллукъ, сыфатындан белгили.
  • Мени джылытмагъан кюн, меннге тиймесин!
  • Билген билмегенни юретген адетди.
  • Эллинг бла джау болсанг да, юйюнг бла джау болма.
  • Байны оноуу, джарлыгъа джарамаз.
  • Мал тутхан – май джалар.
  • Эл ауузу – элек, анга ийнаннган – халек.
  • Келинни – келгинчи, бёркню кийгинчи кёр.
  • Чакъырылмагъан джерге барма, чакъырылгъан джерден къалма.
  • Ач да бол, токъ да бол – намысынга бек бол.
  • Къарнынг тойгъунчу аша да, белинг талгъынчы ишле.
  • Аман эсирсе, юйюн ояр.
  • Тешик этген тынчды, аны джамагъан къыйынды.
  • Тёзген – тёш ашар!
  • Акъылсызны джууукъгъа алма, акъыллыны кенгнге салма.
  • Къартха ушагъан джаш – акъыллы, джашха ушагъан къарт – тели.
  • Чомартны къолу берекет.
  • «Ма», - дегенни билмесенг, «бер», - дегенни билмезсе.
  • Сормай – алма, чакъырылмай – барма.
  • Тойгъан джерге джети къайт.
  • Ашда – бёрю, ишде – ёлю.
  • Байлыкъ адамны сокъур этер.
  • Накъырда – кертини келечиси.
  • Эм ашхы къайын ана мамукъ бла башынгы тешер.

СЕМЕНОВ КАЛТУР (~1750 - 1850)

18.06.2004 0 4176

 

Про одного из знаменитых певцов-импровизаторов Семенове Калтуре мы, к сожалению, знаем не много. Однако народная память сохранила до наших дней удивительные по содержанию и стилю песни, некоторые импровизации, описание жизненных случаев, переполненных порозительно яркой сатирой и юмором. Все это свидетельствует о большом таланте, образности и глубокомыслии автора, о его почете в своем народе. Произведения Калтура самые ранние сохранившиеся письменные труды в истории карачаево-балкарской литературы. 

Калтур родился в обычной горской семье в старинном ауле Учкулан. С детских лет пас овец, помогал по хозяйству своей семье. Про него люди говорили: "Он без труда ловит отбившуюся от отары овцу. Очень энергичный, отзывчивый и остроумный юноша. Выносливый и ловкий Калтур по стрельбе из лука, в тутуше (национальной борьбе), на скачках и джигитовке Калтур всегда занимает первые места".

Он активно проявлял себя и в народных празднествах (той), был заводилой в любой компании. Из-за того, что Калтур без труда залезал по веревке, смазанной маслом, хорошо пел и был веселым и шутливым человеком, ему часто предоставляли слово и с удовольствием слушали его пожелания и песни собственного сочинения.

Калтур (его помнят еще и по другому имени - Хиджи) был женат трижды. Во время эпидемии чумы 1808-1811 гг., унесшей жизни многих карачаевцев, Калтур потерял жену и шестерых детей. Позже Калтур женился на Батчаевой Хаммес, которая была моложе его в два раза. Она родила ему четырех сыновей: Омар- Хаджи, Осман-Хаджи, Окуб-Хаджи и Зеке. Калтур - прапрадед Исмаила Семенова. 

(Перевод предисловия Риммы Ортабаевой в книге "Къалтур", издательство КЧГУ, Карачаевск, 2003)

 

Алгъыш

Боза аякъ, сыра аякъ!
Джалбарайыкъ, арагъа салайыкъ!
Игиликден юлюш алайыкъ.
Аманлыкъдан кенгде къалайыкъ!

Игилик деген бизни юсюбюзден
Кетмесин!
Аманлыкъ деген, артыбыздан къуууб
Джетмесин!
.....
Кийген кийими кеклю болсун,
Акълы болсун!
Адамла бла джарашыу болсун,
Татлы болсун!

Атлылар ойнар арбазы
Болсун!
Бугъала бишер къазаны
Болсун!
Къатында джууукъ базары
Болсун!
Этеги - дженги кенг
Болсун!
Игилеге, ашхылагъа тенг
Болсун!
Сюрген сабаны битимли
Болсун!
Келинчик кеси этимли
Болсун!

Иги келин юйге келсе,
Ийнени ийнек этер...
Юй этер...
Аман келин юйге келсе, юйюнгю
Тюб этер.

Бутун буруб олтурсун!
Бутлай урчукъ толтурсун!
Къайын анасына аман
Болса уа -
Бурула, джылай
Олтурсун!
Ал табханы, таракъчы
Болсун!
Экинчиси, таякъчы
Болсун!
Тюй бюртюк кибик
Юресин!
Ашхы муратына
Тюбесин!


Къалтур, санга ышанады Къарачай

- Къалтур, санга ышанады
  Къарачай.
- Ышаннгылы болалсам эд,
  Мен алай...

- Къалтур, сезюнг болмаучан эд
  Экили?-
- Сезюм бирди! Мен билеме
  Кесими:

  Тау артында менден онглу
  Барды бир джаш.
  Аны элтселе, болаллыкъды
  Кимден да баш.

- Нек къоркъаса, Къалтур, андан
  Сен быллай бир?
- Мен айтайым, айтылгъандан
  Сен хапар бил:

  "Къызбайлыкъ этмеген
  Батырлыкъ да этмез ".
  Ол келсе, Къалтургъа
  Биринчилик джетмез:

  Мен къачхан кийикни
  Къалай ура эсем,
  Ол учхан чыпчыкъы
  Алан уралады.

 

Къартла, махтау!

Къартла! Махтау
Тёрюгюзге!
Джукъ келмесин
Кёлюгюзге.
Юйде болуб
Атагъанем
Муну сизге.
Муну къазан
Этигиз да-
Буюругъуз!
Андан къыйын
Иш тюшмесин
Элигизге!

 

Къонакъ болсанг

Къонакъ болсанг, эт сен алай:
Аз джукъла да, аслам сагъай

Дагъыда бир айтырыгъым -
Ал эсинге:
Къонакъбайны эшигини
Безгисине

Тынгы табдыр: "Хырт!" - деб ары,
"Хырт!" - деб бери
Джюрюб турма; бир эшикге,
Бир ичкери.

Эслеб селеш. Сакъ тынгла,
Айтылгъаннга.
Тер излеме, орун бермеселе
Санга.

Кеб да къалма. Ашыгъыб да
Кетме чыгъыб;
Селешсенг а, селеш, сезюнг
Сезню джыгъыб.

 

Мен баргъан эдим Дууут элине

Мен баргъан эдим Дууут элине
Кесим къонакъ болуб.
Къызланы барын алландыргъан эдим,
Табсиз омакъ болуб.

Мен къонакъбайда олтургъан эдим,
Тебен къууушха.
Кире да чыгъа айланадыла
Къызла джумушха.

Бир къыз кирди да, ол кезюн манга
Къаратыб кетди.
Экинчи къыз а, ол мени тамам
Джаратыб кетди.

Ючюнчю кириб, джукъ да сагъынмай,
Уялыб кетди.
Тертюнчю кириб, айтыргъа базмай,
Къыйналыб кетди.

Бешинчи кирди да, ол къашларымы
Сылаб кетди.
Алтынчы кирди да: "Мени алмайса!" - деб,
Джылаб кетди.

Джетинчи кирди да, чыгъаргъа унамай,
Даулашхан этди.
Сора бир тенгим, къууушда къоймай
Мени алыб кетди.

 

Саламым бла къууугъум

- Саламым бла къууугъум.
Кесиме ушагъан джууугъум?
Келе тур, къалмай эриниб.
Сууутма мени тёрюмю!

Саламым бла къууугъум!
Кесиме ушагъан джууугъум!
Теке териден тулугъум!
Кесинг кибикди къылыгъым.
Эчки териден гыбытым:
Ариу джашаргъа умутум.

 

Тентек болса да


Айланч болса да
Джолну барлыкъма.
Тентек болса да
Къызны аллыкъма.

Къурмачдан эсе,
Къууут игиди.
Айрандан эсе,
Джууурт игиди.

 

Чалкъычыла

Бизни да тамадабыз - кичибиз
Барды аллыбызда ишибиз.
Къоркъма, хомух, ойнай - кюле
Ишле этербиз.
Бау аллында аракъ - аракъ
Тишле этербиз.

Къыш аманды къылыч кибик
"Шып!" - деб джетер.
Аш болмаса, малыбызны
Алыб кетер.

Сен айтханча болса:
Къабланлача
Къайырылышырбыз.
Гыр - мыр болуб, мычымайын
Айырылышырбыз.

Мен айтханча этсек, кеб тюйюлбюз -
Тертеубюз.
Алгъышдача, зсен къачха
Джетербиз.
Къууанч эте, юйюбюзге
Кетербиз...

(Голосов: 1, Рейтинг: 5)

  • Нравится

Комментариев нет