Расширенный поиск
23 Мая  2017 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Тамбла алтындан бюгюн багъыр ашхы.
  • Юйюнгден чыкъдынг – кюнюнгден чыкъдынг.
  • Къулакъдан эсе, кёзге ышан.
  • Татлы тилде – сёз ариу, чемер къолда – иш ариу.
  • Арбаз къынгырды да, ийнек сауалмайма.
  • Къан бла кирген, джан бла чыгъар.
  • Къыйынлы джети элге оноу этер.
  • Туз, гырджын аша, тюзлюк бла джаша.
  • Чёбню кёлтюрсенг, тюбюнден сёз чыгъар.
  • Булут кёкге джарашыу, уят бетге джарашыу.
  • Къонакъ кёб келюучю юйню, къазаны отдан тюшмез.
  • Ариу сёз аурууунгу алыр.
  • Джырчы ёлсе, джыры къалыр.
  • Къонагъынгы артмагъын алма да, алгъышын ал.
  • Джангыз торгъай джырламаз.
  • Джети тилни билген джети кишиди.
  • Джаш болсун, къыз болсун, акъылы, саны тюз болсун.
  • Накъырданы арты керти болур.
  • Джахил болса анасы, не билликди баласы?
  • Чомартха хар кюн да байрамды.
  • Къартны сыйын кёрмеген, къартлыгъында сыйлы болмаз.
  • Мухардан ач ычхынмаз.
  • Элиб деген, элге болушур.
  • Джюз элде джюз ёгюзюм болгъандан эсе, джюз джууугъум болсун.
  • Аманны тукъумуна къарама, игини тукъумун сорма.
  • Таякъ этден ётер, тил сюекден ётер.
  • Кимни – тили, тиши онглу, кимни – къолу, иши онглу.
  • Айран ичген – къутулду, джугъусун джалагъан – тутулду.
  • Миллетни бойну – базыкъ, аны бла кюрешген – джазыкъ.
  • Джаш къарыу бла кючлю, къарт акъыл бла кючлю.
  • Къуру гыбыт бек дыгъырдар.
  • Джюрекден джюрекге джол барды.
  • Эки къатын алгъанны къулагъы тынгнгаймаз.
  • Акъылсызны джууукъгъа алма, акъыллыны кенгнге салма.
  • Тенгинг джокъ эсе – изле, бар эсе – сакъла!
  • Тил – миллетни джаны.
  • Къалгъан ишге къар джауар.
  • Зар адам ашынгы ашар, кесинги сатар.
  • Чомартны къолун джокълукъ байлар.
  • Игиге айтсанг – билир, аманнга айтсанг – кюлюр.
  • Тойгъан антын унутур.
  • Билген билмегенни юретген адетди.
  • Къонагъы джокъну – шоху джокъ.
  • Тюзлюк шохлукъну бегитир.
  • Кёбден умут этиб, аздан къуру къалма.
  • Ата – баланы уясы.
  • «Ма», - дегенни билмесенг, «бер», - дегенни билмезсе.
  • Ауругъан – джашаудан умутчу.
  • Сёлеш деб шай берген, тохта деб, сом берген.
  • Нарт сёз къарт болмаз.

Токъмакъ къаяны буруннгу джазыуу

01.03.2015 0 1418  Байчоров С.
Эпиграфика эсгертмеле историяны асыулу документлеридиле. Алай а ала кеслерини ол магъаналарын тюб-тюз окъулсала тутуучандыла. Ол зат а эпиграфистден сакълыкъны, тинтилген материал бла байламлы бютеу историялы, лингвистикалы фактланы тергеуге толу, алыуну, оюмну да анга кёре этиуню излейди. Ол излемге керти болургъа кюреше, бу эсгертмени юсюнден айтырыбызны айтыргъа ашыкъмай джылла ашырдыкъ.

Доцент Т. Лайпан улу, филология илмуланы доктору М.А. Хабич улу, устаз Д. Джаше улу 1962 джыл мартда буруннгу Хумара шахар тюбден 10 километрни север таба кетиб, Алты Айгъырны къатында, Токъмакъ Къаяны артьнда эки алан къабырда буруннгу тюрк рун джазыула табхан эдиле. Аланы Хабичланы Магомет окъуб, «Советская тюркология» журналны 1970 джыл чыкъгъан 2-чи номеринде, андан сора «Карачаево-балкарское именное словообразование» деген энчи китабында, андан сора 1972 джыл Ростов университетни издательствосунда чыкъгъан «Филологические этюды» сборникде басмалагъан эди. Бир басмаланнганындан бирине дери иги танг заман барса да, Магометни ол джазыулагъа къарамы тюрленмегенди. Сёз ючюн, 2-чи катакомбаны джазыуун биринчи кере «Бий Эза кёрю» деб къалай окъугъан эсе, эм артда да алай чыгъаргъанды басмадан. Эпиграфиканы историясына къарасакъ а, уллу тюрколог С.Е. Маловну кеси окъугъан затларына хар джангы изданиеси сайын джангы корректурала къоша баргъанын кёребиз. Ол кертини излеуню юлгюсюдю.

«Экинчи катакомба джерни юсюндеди, 1-чиден 20 метр чакълы джанлабды юг-восток таба... Джазыуу кёнделендикге, тешигини тьш баш джаны къаягъа керки бла керкилиб тюшюрюлгенди» (М.А. Хабичев. О рунах и тамгах. «Филологические этюды», 135-чи бет). Алты рун знакдан къуралгъанды ол эсгертме. Онг джанындан биринчи, тертюнчю знакланы булгар харифлеге, экинчи, ючюнчю, алтынчы знакланы орхон-енисей харифлеге, бешинчи знакны Сент- Миклошда джазыулада тюбеучю харифге санайды Магомет.

Быллай бир гитче джазыучукъда кюн чыкъгъанда тюрклени, кюн батханда тюрклени да джазыуларын бир-бирине къатышдырлыкъ бедизчиге (ташха джазыула тюшюрюучюге) буруннгула ол магъаналы ишни ышанмагъандыла. Сёз ючюн, Моюн-Чур, кесини къралында уста бедизчиле болгъанлыкъгъа, хапарын ташха джаздыртыргъа, саугъала бериб, Къытайдан чакъыртханды усталаны.

Бу джазыу эсгертмени биринчи харифи уа орхон-енисей алфавитледе назик ачыкъ тауушла бла джюрюучю к-ды, бешинчи хариф ызына айланыб салыннган къ-ды. Бу экисин Магомет булгар бла Сент-Миклош рунлада б бла к-гъа санайды. Алтынчы харифни Магомет орхон-енисей р-гъа санаса да, аны базыкъ ачыкъ тауушла бла джюрюучюсюн эсге алмай, транскрипцияда аны ызындан ю-ню салады. Ол хариф бла уа а, ы, о, у тауушла джюрюрге боллукъдула. Ро, ру неда ор, ур деб окъулур ючюн, р бла бирге ачыкъ тауушлары да джазылыргъа керекдиле, не ючюн десенг, буруннгу графикада лабиализациялы ачыкъла джазылмай къалмагъандыла.

Тёртюнчю харифге алимле булгар неда печенег басхышчыкъ деучендиле. Ол Таласда таякъчыкъгъа джазылгъан рун джазыуда талай кере, Енисей джанында табылгъан къошунланы биринде, Наги-Сент-Миклош, Хумара джазыулада да тю- бейди. Магъанасы, Магометни транскрипциясындача, з-ды, базыкъ ачыкъ таууш бла, назикле бла да джюрюйдю. Алай бла бютеу джазыуну харифлери быладыла: к, и, й, з, къ, р.


Джангыз бир ачыкъ таууш барды. Эринсиз ачыкъ таууш. Ол джазылмай къалыргъа боллукъ эди, къысха ачыкъ таууш болса. Къысхала, къуру окъулгъан сагъатда айтылгъандыла. Сёз ючфн, к-ны аллына къысха эринсиз ачыкъ таууш керек- ди. Алай бла, джазыуну аллын не ики, не да эки деб окъурукъбуз. Экисини да магъанасы уа бирди. Андан ары къысыкъ тауушла базыкъ ачыкъ тауушланы излейдиле: йазкъыр. Бютеу бу джазыу эсгертме уа эки йазкъыр деб окъулады. Неди муну магъанасы? 

Йазгъыр - огъуз этнос группаланы бириди деб джазады Къашкъарлы Махмуд 900 джыл мындан алда (МК II 56, ДТС). Буруннгу тюрк халкъланы атлары уа, ненча юйюрге юлёшиннгенлерине кёре, анча-мынча сан бла айтылгъаны белгилиди, сёз ючюн, тогъуз огъуз, сегиз огъуз, тогъуз татар, юч тугълы тюрк, тёрт уйгъур, дагъыда башхала. Алай бла, эки йазкъыр халкъны атыды. Ол халкъдан адам бастырылгъанды Токъмакъ Къаяны къатында. Къабырны катакомба болгъаны уа бизни сейирсиндирмейди, не ючюн десенг, хунланы историяларында ёлюкню алай асырау адет бизни ёмюрден алгъа да, бизни ёмюрню биринчи джюзджыллыкъларында да джюрюгенди. Сёз ючюн, уйгъурланы буруннгулары, къытай лето- писледеча айтсакъ, хунну неда као-кю, «ёлюкню кеслери къазгъан дорбунну тюз ортасына салыб, къолуна джерленнген джаяны тутдургъандыла, белине къылыч такъгъандыла, къатына сюнгю сюегендиле. Ол сау адамча тургъанды. Къабырны топуракъ бла уа джабмагъандыла» (В. В. Радлов. «Къудаткъу билиг», 1 бёлюм, Санкт-Петербург, 1891 дж., 61-чи бет).
БАЙЧОРАЛАНЫ Сослан,
Азия бла Африканы
къралларыны МГУ-да
Институтуну аспиранты

Источник: "Ленинни байрагъы", 14/IX-74

(Нет голосов)

  • Нравится

Комментариев нет