КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН

Sabr 31.07.2010 20:54:21

1 0

Былайда къарачай-малкъар басмада чыкъгъан сейир материалланы сала барыргъады муратым. Сиз да эс бёлсегиз, къошулсагъыз - хайыры кёбюрек болур деб мурат этеме.

Ответы

Сэстренка 11.04.2020 18:23:00
Сообщений: 9626
Tinibek, "Къарачай" газетде короновирусну юсюнден джукъ джазамыдыла экен? Къарачайча, элледе да окъурча.

Я самая классная на форуме))))))))))))))
Tinibek 13.04.2020 22:27:27
Сообщений: 1225
Цитата
Сэстренка пишет:
Tinibek , "Къарачай" газетде короновирусну юсюнден джукъ джазамыдыла экен? Къарачайча, элледе да окъурча.
Köpten beri karayalmağanma.. Cazılganese, tübegenigiz bolsa, künün sayısın bersegiz, karap haman salırem..
Esenlik, Sauluk herkesge inşallah..
Tinibek 14.04.2020 00:24:24
Сообщений: 1225
2020 дж., арттотур айны (апрель) 9, орта кюн
АУРУУ БИЗГЕ ДА ДЖЕТГЕНДИ

Бу кюнледе КъарачайЧеркесияны Башчысы Темрезланы Рашид, коронавирус джукъгъан джердешлерибиз ачыкъланнганларыны хапарын айтыб, юйден чыкъмай турууну юсюнден этилген оноугъа энтда бир бёлек заманны сыйыныргъа кереклисин чертгенди.

«Озгъан ыйых кюн бизни республикадан ючеуленнге коронавирусну джангы тюрлюсю джукъгъанын билгенбиз. Дагъыда бир адамны анализлери тинтиле турадыла.

Эки джердешибиз тышында, ауруу кенг джайылгъан джерледе джукъдуруб, юйлерине къайтабыз деб, келтиргендиле вирусну. Ол бири да ала бла тюбешиб ауруулу болгъанды. Алагъа вирус джукъгъанлыкъгъа, насыбха, уллу инджитмейди. Бюгюнлюкде аланы халлары аман тюлдю.

Ауруу кючлеб, уллу инджилмегенлери себебли, алагъа медицина болушлукъ, юйлеринден чыгъармагъанлай, этиледи. Алагъа тыйыншлысыча дармандары этиледи. Ол ауругъан адамла бла тюбегенлени барына да коронавирусдан тестле этилгендиле. Алагъа этилген тестле коронавирус башхалагъа алкъын къатылмагъанын кёргюзгендиле», - дегенди Башчы.

КЕСИГИЗ БИЛДИРИГИЗ

КъЧР-ни Башчысы Темрезланы Рашид арт эки ыйыкъны республикадан тышында къонакъда болуб, юйлерине къайтхан джердешлерибиз, кеслерини хапарларын айтыб, коронавирусха тестле этдирселе излейди.

«Бюгюнлюкде республикада ауругъанланы экиси коронавирусну тышындан алыб келгендиле. Ючюнчю ауругъан аладан джукъдургъанды вирусну. Ала республикагъа киргенлей, хапарларын билдириб, тестле этдирселе, ол бири аурурукъ тюл эди. Аны эсге алыб, тышындан келген, ким да болсун, юйюне джетгенлей, мында адамлагъа джайылыб башламай, джергили медицина къуллукъчулагъа хапарын билдириб, тест ётерге керекди. Кесигизге къайгъырмай эсегиз да, тёгерегигизде адамланы саулукъларына къатылмазгъа кюрешигиз», - дейди Темрезланы Рашид.

КЪУУГЪУН ЭТЕРГЕ КЕРЕК ТЮЛДЮ

«Ауруу бизге да джетди деб, къуугъун этерге керек тюлдю», - дейди КъарачайЧеркесияны Башчысы Темрезланы Рашид.

Башчы айтхандан, бизни республикада коронавирусха къаршчы кюрешни тыйыншлы дараджада бардырыргъа дарман-дары, медицина керекле эмда устала, аругъанланы бакъгъан учреждениеледе орунла бары да хазыр этилгендиле.

Медицина къуллукъчуланы талайы, коронавирусха къаршчы кюрешге юретген курсланы да ётюб, кеси разылыкълары бла ол джаны бла къуллукъ этерге хазырлыкъларын билдиргендиле. Башчы алагъа бюсюреу этиб сёлешгенди.

«Къарачай-Черкесияда коронавирусну кенг джайылырына къаршчы кюрешген регионал, федерал ведомстволаны, кърал властны джергили органларыны биригиб ишлегенлерини себебинден тёгерекде аурууну хапары къысха чыкъгъан кёзюуде джамагъатны COVIA-19-дан талай заманны сакъладыкъ. Мындан ары да ауругъанланы сауланы къатларына джибермей, профилактика ишлерибизни бардырлыкъбыз», дегенди Темрезланы Рашид.
Tinibek 14.04.2020 00:44:11
Сообщений: 1225
Tinibek 14.04.2020 00:56:36
Сообщений: 1225
2020 джыл, арттотур айны (апрель) 11, шабат кюн
КъЧР-ни Башчысыны эмда Правительствосуну пресс-къуллугъу билдиреди
ПРЕЗИДЕНТ ДЖАНГЫ МАДАРЛАНЫ БАЯМЛАГЪАНДЫ

Арттотур (апрель) айны 8-де Эресей Федерацияны Президенти Владимир Путин регионланы губернаторлары бла видеоконференция халда кенгеш бардыргъанды. Кенгешге Къарачай-Черкес Республиканы Башчысы Терезланы Рашид да къошулгъан эди.





Кенгешни кёзюуюнде Президент коронавирус ауруу бла кюрешде амалсыз этилирге керекли джумушланы белгилегенди. Аланы ичинде саулукъ сакълау бла адамлагъа, сабийлери болгъан юйдегилеге социал кёлтюргючлюк этиуню да айтханды.

Аны тышында да Владимир Путин Эресей Федерацияны адамларына энтда Чакъырыу этиб, бу къыйын кюнледе адамлагъа федерал дараджада къаллай болушлукъла этилликлерини тизимин баямлагъанды.

1. Арттотур (апрель) айдан башлаб, юч айны коронавирус бла ауругъанлагъа къарагъан медицина къуллукъчулагъа федерал бюджетден къошакъ ачха тёленникди. Аны бир айгъа ёлчеми: врачлагъа 80 минг сом; орта медицина ишчилеге – медсестрала бла фельдшерлеге – 50 минг сом; кичи медицина ишчилеге 25 минг сом; терк болушлукъда ишлеген врачлагъа 50 минг сом; терк болушлукъда ишлеген медсестралагъа, фельдшерлеге эмда машинаны джюрютгенлеге 25 минг сом.
2. РФ-ны регионларыны араларында транспорт джюрюуню, джолоучуланы да санаб, тыяргъа джарарыкъ тюлдю.
3. Хар регион кесини экономика ёсюмюне уллу юлюш къошхан предприятиелени тизимин къураргъа керекди.
4. Орта эмда гитче табышлылыкъ бла кюрешгенле тёлеген социал взносланы ёлчеми 30 процентден 15 процентге дери азайгъанды.
5. Адамла юйлеринде олтургъан кёзюуде ишлер мадарлары болмай хайырсыз къалгъан орта эмда гитче табышлылыкъ бла кюрешгенле социал фондлагъа ашыргъан страховой тёлеулерин алты айны ичинде тёлемезге эркиндиле.
6. Орта эмда гитче табышлылыкъ бла кюрешгенле алты айны ичинде НДСден къалгъан не тюрлю бергени да (налог) тёлемезге эркиндиле.
7. Табышлылыкъ бла кюрешгенлеге къаллай къошакъ болушлукъ этерге боллугъуну хакъындан РФ-ны Правительствосу бла Ара Банкы беш кюнню ичинде программа къурарыкъдыла.
8. Сабийлери болгъан ишсиз адамлагъа, ишсизлик ючюн тёленнген ачха бла сабийлеге берилген ачхадан тышында да аллыбызда юч айны ичинде ай сайын джыллары толмагъан хар сабий башына 3-шер минг сом тёлениб турлукъду.
9. Арттотур (апрель), хычаман (май) эмда никкол (июнь) айлада Ана капиталгъа эркинликлери болгъан юйдегилени 3 джылгъа дериги сабийлерине 5-шер минг сом берилликди.
10. 3 джылдан 7 джылгъа дери сабийлери болгъан юйдегилеге бериллик ачха бир айны алгъа, никкол (июнь) айдан, тёлениб башланныкъды. «Бу ачханы тёлеген заманда ата-ананы ишлегенлери бла къалгъанларына къарамай берирге теджейме».
11. Ишсиз болуб, аны ючюн пособие джарашдырыргъа быйылны алтотур (март) айыны 1-ден къагъытларын бергенлеге арттотур, хычаман эмда никкол (апрель, май, июнь) айлада пособиени ёлчемин МРОТха тенг этилиб, 12130 сом тёленникди.
12. Бу айлада паспортларыны, машина джюрютюрге эркинлик берген къагъытларыны, башха керекли къагъытланы ауушдурур заманлары джетгенлеге ала аллыбызда юч айны ичинде толу эркинликли ишлерча механизм къураллыкъды.
13. Президент потребитель эмда ипотека кредитлени тёлеуде бир кёзюуге дери каникулла бериуню хакъындан сорууну тамамлы джарашдырыргъа борч да салды.
Изменено: Tinibek - 14.04.2020 00:58:17
Tinibek 14.04.2020 01:14:28
Сообщений: 1225
2020 джыл, арттотур айны (апрель) 11, шабат кюн
МЕДИЦИНА КЪУЛЛУКЪЧУЛАГЪА КЪАЙГЪЫРА

Республикан бюджетден берилген ачхагъа КъЧР-ни Саулукъ сакълау министерствосу, медицина къуллукъчулагъа джоралаб, солуу органланы вирусладан сакълагъан, къуру бирер кере хайырландырылгъан 192 минг маска алгъанды.

Солуу органланы сакълагъан маскаланы биринчи къаууму, 48 минги, республикагъа келтирилгенди. Бу кюнледе ол маскаланы медицина учреждениелеге юлеширикдиле. Къалгъан маскала да кёб турмай Къарачай-Черкесияны Саулукъ сакълау министерствосуна келтирилликдиле.

КъЧР-ни Саулукъ сакълау министерствосуну къуллукъчусу айтхандан, бюгюнлюкде республиканы медицина учреждениелеринде маска керекли киши инджилмейди. Джангы сатылыб алыннган маскаланы кёбюсю да артдагъа асыраллыкъды. Ала регионда коронавирус джайылгъаны болса хайырландырыллыкъдыла.

Джамагъатха джораланнган маскаланы тигиу да республикада тири бардырылады. Башчыны башламчылыгъы бла тигилген маскала кюн сайын къартлагъа, Президентни указына кёре ишлери тохтамай, амалсыз ишге джюрюгенлеге юлешиниб барадыла.

42 АРАЛЫКЪ АЧЫЛЛЫКЪДЫ

Быйыл Къарачай-Черкесияда 200 адам, курсланы ётюб, билим бериуню цифралы мадарларына тамам уста боллукъдула.

Билимлерин терен ёсдюрген устала «Точка роста» деген белги бла джангы ачыллыкъ билим бериу аралыкълада ишлерикдиле.

«Бусагъатхы школ», «Окъуу» деген миллет проектлени тамалларында бютеу къралда Интернетни кючю бла билим бериуню кенг джаяргъа джораланнган аралыкъла ишлеб башлагъанлы алай кёб заман болмайды. Алай болса да, ала джашауда орун айыра барадыла.



Артыкъ да бек бусагъатда, коронавирусну кенг джайылырына къаршчылыкъ этебиз деб, уллу, гитче да юйлеринден эшикге чыкъмай тургъан кёзюуде, сохталаны эмда студентлени окъууларын бёлдюрмей бардырыргъа онлайн дерсле джараб турадыла.

Аланы джараулу болгъанлары ачыкъ танылгъанында, бютеу къралны эллеринде, гитче шахарларында «Точка роста» деген аралыкъла ачаргъа оноу этилгенди.

Арттотур айны 6-дан башлаб, ишлеген школларында «Точка роста» аралыкъла ачыллыкъ эсе, устазла «Гибкие компетенции в проектной деятельности» деген курсланы ётерикдиле. Ол иш elducation.ru деген онлайн платформада бардырыллыкъды. Ол курсланы бютеу къралда 15 мингден аслам устаз ётерикди.

Билим бериуню джангы мадарларына бизни регионда да 200 устаз юренникдиле. Ала КъЧР-де энди ачыллыкъ 42 аралыкъда ишлерикдиле.

ОРАМЛАНЫ ТАЗАЛАБ БАШЛАГЪАНДЫЛА

Бу кюнледе коронавирусха къаршчы профилактика ишлени тамалларында Къарачай-Черкесияда орамланы эмда кёбчюлюк джыйылыучу джерлени микробладан тазалау тири бардырылыб башлагъанды.

Коммунал къуллукъну келечилери кёб фатарлы юйлени къабакъ эшикден кирген джерлерин микробла ёлтюрген суула бла джууадыла.

Ол суула адамлагъа заран джетмезча джарашдырыладыла. Сёзден, ЖКХ-ны управлениесини къуллукъчулары, адамлагъа заран джетдирмез ючюн, Роспотребнадзор къоркъуусузгъа санаб, теджеген «Квартет» деген суу бла джуудурадыла болгъанны. Аллай тазалыкъны адамла амалсыз турургъа керекли мекямлада да сакъларгъа кюрешедиле.

Бу ишле коронавирусну джамагъатны арасында кенг джайылырына къаршчы бардырыладыла.

ДЖОЛНУ КЕНГЕРТИРИКДИЛЕ

Къурулушчула Къарачай-Черкесияда «Кавказ» Р-217 джолну 37-чи километринден башлаб, 51-чи километрине дери кенгертиу бла кюрешедиле.

«Кавказ» Р-217 джолгъа деменгили ремонт эте башлагъанлары бла бирге къурулушчула аны тарыракъ джерин 7,5 метрден 14 метрге дери кенгертирикдиле. Аны алай этер ючюн, «Кавказ» Р-217 башха джолла бла джолукъгъан 24 джерни, аны тюбю бла баргъан юч суу быргъыны джангыртыргъа керекдиле.



Эркен-Халкъ, Адиль-Халкъ, Адыге-Хабль эллени аралары бла баргъан «Кавказ» Р-217 джолда къоркъуусузлукъну бегитир ючюн, аны тёгереги бла буруу этилликди, 3,5 километрге электрокъууат тартылыб, чыракъла салынныкъдыла, джамагъат транспортну сакъларча 8 джер джарашдырыллыкъды, 2,5 километр чакълы бир джерде джаяу джол бла уллу джолну арасы буруу бла бегитилликди. Эркен-Шахар бла Адыге-Хаблны араларында айланчха светофор да салынныкъды.

Къурулушчула бу джумушланы барын да келир джылда тамамлар муратлыдыла.

БОЛДЖАЛЫ ЮЧ АЙГЪА СОЗУЛГЪАНДЫ

Арттотур (апрель) айны 7-де Эресей Федерацияны Правительствосуну Председатели Михаил Мишустин декларация бериуню болджалын созаргъа деген бегим чыгъаргъанды.

Белгилисича, хар налог тёлерик да, Налог кодексни джорукъларына кёре, ал джылында тюшген хайырыны хапарын ызы бла баргъан джылны арттотур айыны 30-на дери налог органлагъа билдирирге керек эди.

Къралда коронавирус кенг джайылады деб къоркъгъандан, адамланы юйлеринден эшикге чыгъармай тургъанлай, декларация излеген ушагъыусуз боллукъгъа санаб, Правительствону Председатели ол джумушну болджалын артхаракъ этгенди.

Аны джангы бегимине кёре налог декларацияны, бухгалтер отчётланы, аны кибик башха джумушланы быйыл элия (июль) айны 30-на дери этерге боллукъду. Ол декларациягъа кёре налогну уа элия айны 15-дери тёлерге керекди.

Кёбюсюне налог тёлеу иш хакъдан джиберилиб къалады. Алай болмай, озгъан джыл энчи иелигинде 3 джылдан азны тургъан юйню неда орнундан тебмеген башха мюлкню сатханла, алай къысха джууукъ джетмеген адамладан багъалы саугъала алгъанла, лотерея ойнаб, уллу ачха къабханла, иеликлеринде болгъан затны хайырланыугъа бергенле, аны кибик башха хайыр тюшюргенле 3-НДФЛ декларацияны кеслери берирге керекдиле.

Белгиленнген болджалгъа дери налог органлагъа озгъан джыл тюшюрген хайырларыны хапарларын табышлылыкъ бла кеслери джангыз кюрешгенле, ёкюлле, нотариусла, аны кибик башхала да берирге борчлудула.

Налог декларацияны элия айны 30-на дери берирге керекди, налог органлагъа вычетлеге декларацияны уа, таблыгъыгъызгъа кёре, джылны ахырына дери элтирге болады.

БАЙРАМКЪУЛЛАНЫ Зульфия.
Tinibek 14.04.2020 01:29:14
Сообщений: 1225
2020 джыл, арттотур айны (апрель) 11, шабат кюн Къарачай
ДЖОРУКЪНУ БУЗМАЗГЪА ЧАКЪЫРГЪАНДЫ

Арттотур (апрель) айны 6-да Къарачай-Черкес Республиканы Башчысы Темрезланы Рашид районла бла шахарланы башчылары бла кенгеш бардыргъанды. Республиканы Башчысы чертгенден, бюгюнлюкде этиле тургъан мадарланы хар бир элде да къаты тутаргъа керекдиле.

Къарачай-Черкес Республиканы Башчысы Темрезланы Рашид эл башчыладан, ала элледе болумну тинтиб, хапарлы болуб турурча мадарла къурарларын излегенди. Хар элге, хар орамгъа эмда юйге джууаблы адамланы салыргъа аманат этгенди. Ала бютеу коммуникацияланы да хайырландырыб, миллетге къалай сакъланыргъа кереклисин, юйден эшикге чыкъмай туруу джорукъ не ючюн къуралгъанын ангылатыргъа керекдиле. Аны кибик республикагъа тышындан келгенле къалайгъа келиб тюшгенлерин тыйыншлы органлагъа билдирирге борчлу болгъанларын чертгенди.

Бу аман ауруу чыкъгъанлы тышында туруб, республикагъа къайтыб келгенле къалайда джашагъанларын билдирирге борчлудула. Къарачай-Черкес Республиканы Башчысы Темрезланы Рашид администрацияланы башчыларына КъЧР-де Саулукъ сакълау министерствону, Роспотребнадзорну, ич ишлени органларыны къуллукъчуларына не джаны бла да болушлукъ этиб турургъа борч салгъанды. Кёбчюлюк джыйылыула бардырыуну амалсыз тыяргъа кереклисин да чертгенди.


МАГЪАНАЛЫ ТЮРЛЕНИУЛЕ ЭТИЛГЕНДИЛЕ

КъЧР-ни Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) депутатлары Парламентни кёзюусюз сессиясында «О ежемесячной денежной выплате, назначаемой на детей в возрасте от 3 до 7 лет включительно» деген республикан законнга тюрлениуле къошхандыла.

КъЧР-ни Башчысы Темрезланы Рашидни буйругъу бла, ол закондан ата-аналаны ишлегенлери бла къалгъанлары чертилген джери кетерилгенди.

Алайды да, закондан, джангы тюрлениулеге кёре, «отсутствие постоянного места работы у совершеннолетних членов семьи, не состоящих на учёте в Управлении государственной службы занятости населения КарачаевоЧеркесской Республики» деген къоратылгъанды.

Джангы тюрлениулеге кёре, ата-ана ишлемей эсе да неда ишсизлик бла байламлы кърал инспекцияда тизимде тура эсе да, 3 джылдан 7 джылгъан дери сабийлери болгъан юйдегиле бары да аллыкъдыла ачха.

Бу ачханы тёлеу бла байламлы къагъытланы быйыл хычаман (май) айдан башлаб, джыйыб башлар умут барды. Алай а аланы къачандан келтириб башларгъа боллугъуну юсюнден хапар кечирек белгили боллукъду. Эресей Федерацияны Президенти Владимир Путинни буйругъуна кёре ол ачхаланы 3 джылдан 7 джылгъа дери сабийлери болгъан юйдегилеге 2020-чы джылны никкол (июнь) айыны 1-ден бериб башларгъа керекди.


АРАЛЫКЪНЫ ИШИНЕ КЪАРАГЪАНДЫ

Бу кюнленде Къарачай-Черкес Республиканы Башчысы Темрезланы Рашид Бирикген информацион аралыкъ къалай ишлегенине къарагъанды.

Республикада джашагъанла ол аралыкъгъа 8-800201-26-70 телефон номер бла коронавирусну болумуну юсюнден билдиредиле. Аралыкъны усталары кече-кюн да ишлейдиле. Ала 112 къуллукъда тюрлю-тюрлю къоркъуулу болумлада ишлеген, уллу иш сынамлары болгъан адамладыла. Алай бла КъЧР-ни Башчысы аралыкъны ишчилерине тириликлери ючюн разылыгъын билдиргенди.



Бирикген информацион аралыкъгъа къонгурау къакъгъанлагъа, сорууларына кёре, республиканы министерстволары бла, ведомстволары бла байламлылыкъ къурайдыла. Бютеулей да КъарачайЧеркесияда аллай консультация этген 25 «исси линия» барды.

КъЧР-ни Башчысы Темрезланы Рашид республикада джашагъанла КъарачайЧеркесиягъа Эресей Федерацияны башха регионларындан, коронавирус кёб джайылгъан джерледен, келгенлеге кеслерини юслеринден терк огъуна Бирикген информацион аралыкъгъа билдирирге керекдиле, деб энтда да бир кере чыкъырыу этгенди.



АУРУУДАН КЕСИГИЗНИ САКЪЛАГЪЫЗ

Белгилисича, юйден чыгъыб, ауругъанлагъа къатышмай тургъан адамгъа коронавирус джукъмайды. Ол себебден ауруудан кесин сакъларгъа излеген адам юйюнден чыкъмай турургъа керекди.

«Бусагъатда хар адамны кесини юйюнде тыйгъандан уллу болушлукъ этеллик тюлбюз.

Юйде туругъуз деб айтханымы тюзюне ангылагъыз, сизге къайгъырыб айтама алай», - деб, КъЧРни Башчысы Темрезланы Рашид адамланы орамгъа чыгъармазгъа деген оноууну кючюн энтда да бир бёлек заманнга дери созгъанды.

Алайды да: «Къонакъгъа бармагъыз, амалсыз джукъ керек болмаса, юйюгюзден чыкъмагъыз», дейди Башчы.
Tinibek 17.04.2020 19:44:33
Сообщений: 1225
2020 дж. алтотур айны 26 "КЪАРАЧАЙ"
Тарих
КАВКАЗДА АЛАН ДЖУРТНУ БАШЧЫЛАРЫ

Къарачай бла малкъар алан къандан джаратылгъан халкъ болгъаныны юсюнден айтылыр, джазылыр керекли да къалмагъанды. Эресейде, тыш къраллада да белгили тарихчиле, адам улуну геналары бла сынам ишле бардырыб кюрешген уллу алимле да шагъатлыкъ этедиле ол затха.

Бизни алан болгъаныбызны ачыкълаб кюрешген фахмулу алимлерибизни бири, тарих илмуланы кандидаты Хатууланы Рашид, Тохтарны джашы да бу джаны бла бек уллу излеу-тинтиу ишле бардыргъанды. Ол III-чю ёмюрден башлаб 1396-чы джылгъа дери (Асхакъ Темир Аланияны чачхынчыгъа дери) Кавказда Алан джуртну башчылары кимле болгъанларыны юсюнден тарих илмуну излеминден таймагъанлай, эски документледе болгъаннга кёре джазыб, китаб чыгъаргъан эди. «Къарачай» газетни редакциясы Хатууланы Рашидден тилеб, китабдан бёлек затны басмаларгъа эркинлик алгъанды.

Джазылгъан затланы къарачай тилге кёчюрюрча мадарыбыз болса да, ана тилде окъуй билмеген да, ангыламагъан да,.. болур деб, китабда къайсы тилде джазылгъан эсе, ол тилде басмалайбыз.

Алан башчыланы суратларын салгъан буруннгу суратчылагъа эмда бюгюнлюкде сау-эсен джашаб тургъан фахмулу суратчыларыбызгъа - Атайланы Халисге, Блимгъотланы Дадашха, Данашланы Муссагъа, Къочхарланы Солтаннга, Французланы Казбекге, Хачирланы Кемалгъа - джюрек разылыгъыбызны билдиребиз.


ДЖАЗАЛАНЫ Лида,
«Къарачай» газетни джууаблы секретары, КъЧР-ни махтаулу журнал исти.



III-IV ВЕКА АШХАДАР (арм. Ašxadar)
«Царь аланов» (арм. T‘agaworn Alanac‘).



Согласно «Истории армян» Мовсеса Хоренаци (V в.), дочь А. – принцесса Ашхен () была выдана замуж за армянского царя Трдата III Великого (298-330), в правление которого в Армению вторглись племена Basilk‘, под которыми подразумеваются гунны-барсилы.

Именник: Корень антропонимов Ашхадар и Ашхен сопоставляется с кар.-балк. aшхы «добро, добрый, хороший».

V - VI века БАЗУК и АМБАЗУК/ АНБАЗУК
В средневековых грузинских источниках упоминаются как асские «вожди», «цари». Оба – фигуранты сборника летописей «Жизнь Грузии» («Картлис цховреба»), а точнее – хроники «Жизнь картлийских царей» Леонти Мровели, архиепископа Руисского (XI в.). В ней говорится, что после захвата армянским царем ряда пограничных грузинских земель, цари Азорк и Армазел (70-е гг. I века) из дома Аршакидов обратились за помощью к овсам (асам) и лекам (дагестанцам). Коалиция северокавказских племен, во главе которых стояли «цари овсов (груз. Ovst‘a mep‘eni) – два брата-исполина» Базук и Амбазук, вторглась в Армению и разорила её. Позднее, как гласит хроника, оба брата погибли в схватке с армянами. Братья упомянуты и в армянской версии сборника «Жизнь Грузии» («Патмутюн Врац», XIII-нач.XIV вв.): «В это время цари Картли... призвали на помощь царей леков и овсов, братьев – Базука и Анбазука. И привели они с собой пачаников [печенегов] и джиков, дурдзуков и дидавков, и общая армия картлийцев пришла в одно место, вошли скрыто в страну Армянскую...»1 . Как видим, описывая события I века, эти источники упоминают гуннов и печенегов, появившихся в Восточной Европе и на Кавказе в IV и IX вв. Столь явный анахронизм указывает на необходимость критичного подхода к этим летописям. Они, очевидно, перенесли на античную эпоху персоналии и народы, которые в реальности жили столетия спустя, в раннем средневековье.



Гуннский предводитель Амбазук известен на Кавказе в конце V - нач. VI в. Византийский писатель и историк Прокопий Кесарийский в своей «Истории войн римлян с персами» (VI в.), сообщает, что укрепление на месте т.н. Каспийских ворот «в разные времена занимаемо было многими, между прочим и гунном Амбазуком, другом римлян и царя Анастасия» (византийского императора в 491-518 гг.). Далее говорится, что, «достигши глубокой старости и приближаясь к концу жизни, Амбазук предлагал Анастасию уступить римлянам за деньги крепость и Каспийские ворота». Но император, зная, что не сможет удержать местность, поблагодарив «Амбазука за его доброе к себе расположение», не дал согласия. Вскоре Амбазук скончался от недуга». После этого персидский шах Кавад (правил в 488-531 гг.) «завладел вратами, изгнав оттуда детей Амбазука» (Кн.I,10.). Известно, что Анастасий и Кавад вели войну между собой в 502-505 гг., поэтому к этому времени, видимо, следует отнести и кончину Амбазука. Последний умер естественной смертью в глубокой старости, поэтому ясно, что драма, описанная в «Жизни Грузии», к нему не относится. Возможно, что имя гуннского царя Амбазука, которому подчинялись многие северокавказские племена («овсы» и «леки»), сохранилось в памяти населения Грузии, чьим союзником он был.

Кимени «Базук» по фонетике близко имя гуннского вождя V века, который в греческих /византийских/ летописях упоминается как «Басих». Он жил в северокавказских степях во времена знаменитого Аттилы (ум.453 г.). Их современник – византийский дипломат, историк и писатель Приск Панийский, который гуннов именует «скифами». Он пишет: «...Басих и Курсих из племени царских скифов, предводители больших скопищ народа», явившиеся к византийцам «для заключения военного союза». На своем пути «они прошли пустынную страну, переправились через озеро, которое Ромул считал Меотидой [Азовское море], и через пятнадцать дней пути, перевалив через какие-то горы [видимо, Кавказский хребет], вступили в Мидию»2 . В другом переводе говорится: «Васих и Курсих, те самые, которые, впоследствии, приехали в Рим для заключения союза, мужи царского скифского рода и начальники многочисленного войска»3 .
Именник:
Согласно проф. у, оба имени этимологизируются с тюркского лексикона: Б. – кар.-балк. базыкъ «большой, толстый»; А. – фонет. вариант кар.-балк. эм-базыкъ «самый большой /толстый/» (М.А.Хабичев). У тюрков фиксируются антропонимы Базак (др.-чуваш.), Бозук (огуз.) (А.М.Байрамкулов). Фиксируется кар.-балк. антропоним XIX в. (И.М.Ижаев).

VI ВЕК САРОДИЙ/САРОСИЙ/ САРОЙ
«Царь аланов», согласно Феофану Византийцу (конец VI в.); «государь, правитель» аланов, согласно Менандру (VI в.). Правил ок.557-573 гг.



Как сообщает Менандр, в 557 г. «когда после долгого скитания, /авары/ достигли земли аланов, они просили аланского государя Саросия о том, чтобы через него стать друзьями ромеев (византийцев, - Р.Х.). Тот известил касательно аваров Юстина, сына Германа, который в то время командовал войсками, набранными в Лазике, а Юстин сообщил Василевсу Юстиниану». Тот же источник отмечает, что в правление С. ок.571 г. через Аланию проходил маршрут византийского сенатора Земарха, который после визита к тюркютскому кагану Сизабулу в Согдиану (где велись переговоры о союзе Византии и Тюркского каганата против Сасанидского Ирана), вместе с тюркютским тарханом Тагмой, возвращался на родину. «Когда они, достигнув аланов и ставки их государя Сародия, хотели войти вместе с сопровождавшими их турками (тюркютами, - Р.Х.), Сародий был рад принять Земарха и его свиту, но объявил, что туркские послы будут допущены к нему не прежде, чем сложат свое оружие. Это стало причиной споров, продолжавшихся три дня и Зимарх был посредником между сторонами. Наконец, когда турки сложили оружие, как было угодно Сародию, они были к нему допущены. Сародий, однако, советовал людям Зимарха не ехать Миндимианским путем, потому, что по всей Суании (Сванетии, - Р.Х.) персы устроили засады; лучше было возвращаться домой по тропе, называемой Даринской». Согласно данным Феофана Византийца (конец VI в.), Сарой на стороне византийцев участвовал в войне против Ирана. Император Юстин II (565-578) направил свою армию против персов. Она включала в себя войска стратига Востока Маркиана (племянника императора) и войска стратига Армении Иоанна, с которым были аланы С., авасги и колхи. На стороне персов, которыми командовал Бахрам, сражались гунны-савиры. Весной 573 г. персы были разгромлены.
Именник: Имя И. этимологизируется с позиций тюркской лексики: сары (общетюрк. «желтый, рыжый») + сий/зий частица, встречающаяся в гуннских именах собственных (Онигизий, Эбарзий), или + дий др.тюрк. афф. (ср.: имя гуннского царя Гордий; имя хазарского царя Обадий, кар.балк. имя Кубадий, др.-чуваш. имя Ковадий) /А.М.Байрамкулов/. Вариант: сары+ас др.-тюрк. «горностай» / тотемное животное у ряда тюрк.народов Сев.Кавказа/ в общем значении «рыжый горностай» /А.Х.-А.Катчиев/

Мындан арысы басмаланныкъды.
Tinibek 19.04.2020 03:19:55
Сообщений: 1225

1 0

http://www.smikbr.ru/2020/zaman/02/01.pdf

Шабат кюн, байрым ай (фебраль), 1, 2020 жыл
Интернет-версия: gazeta.zamankbr.ru З А М А Н
Чакъырыу
Жабраилни сынтылмагъан жюрек жарасы



«Вопреки» деген проектни юсюнден биз алгъаракълада билдиргенбиз. Аны автору къарачайлы къыз Хубийланы Марийка, нёгерлери бла бирге биягъы малкъар эллеге айланып, съёмкала бардырады.

Озгъан ыйыкъда ол Жангы Малкъарда болгъанды. Хаджиланы Жабраил бла да анда танышханды. Акъсакъал бла ушагъын Марийка, узакъгъа соза турмай, инстаграммда (@ karachay_balkaria) басмалап, миллетибизден болушлукъ тилегенди: «Бу адам кёрген зарауатлыкъланы юсюнден эшитген окъуна къыйынды. Бюгюн а аны бек уллу жюрек жарсыуун билдирип, адамла, сизден болушлукъ излейме.

Бу къыйынлыкъ аны биргесине 1944 жылдан бериди. Ол жыл апрельде Жабраил эгечи Сапура бла, алагъа ол кезиуде 5-7 жыл болгъанды, ёксюз къалып, аш-суу излей, Жамбулну орамларында айлана эдиле. Аллай кюнлени биринде алагъа жыл саны 60-дан атлагъан бир тиширыу жанлайды. Биргесине уа - дагъыда бир гитче жашчыкъ. Сора ол Жабраилни алдап, эгешчигин урлап алып кетгенди. Андан бери аппа аны бир да кёрмегенди, тюбемегенди эм къадарындан аз да хапар билмейди…»

Марийканы бу чакъырыуун халкъ эшитип, бир ненча кюнден бери Орта Азияда бла Къазахстанда къалгъан жууукъларына бла танышларына билдиргендиле. Социал сетьледе жазгъанларына кёре, жангылыкъла бардыла, алай аланы тынгылыракъ тинте турадыла. Къысха заманны ичинде Хаджиланы Сапураны къадарындан хапар эшитирбиз деп ийнанама. Биз да сизни, багъалы окъуучула, толуракъ хапар болгъанлай, шагъырей этерикбиз.

ТАППАСХАНЛАНЫ Аминат.
Tinibek 19.04.2020 03:32:00
Сообщений: 1225
Шабат кюн, тотурну арт айы (апрель), 18, 2020 жыл ЗАМАН 9

Tinibek 18.05.2020 04:16:46
Сообщений: 1225
2020 дж. хычаман айны 7 "КЪАРАЧАЙ"
Хубийланы Абу-Хасанны эсгере
БИР АУУР СЁЗЮНГЮ ЭШИТМЕГЕНБИЗ

Заманны хатерсиз балтасы адабият бачхабызны хатерсиз томуруб баргъаны ауур тиеди. Къыйналабыз, этер мадарыбыз джокъду.

Арт эки джыйырма джылны ичинде миллетибизни тин хауасын тазалаучу къаллай «деу тереклерибиз» джокъ болдула: Батчаланы Мусса, Байрамукъланы Халимат, Семенланы Азрет, Хубийланы Магомет, Лайпанланы Сейит, Къагъыйланы Назифа, Байчораланы Магомет, Лайпанланы Рашид, Шаманланы Медиха...



Газетчилерибиз а! Мен билиб, мен таныб да, къаргъыш джетгенча, бир-бири ызындан ненчасы кетдиле: Блимгъотланы Мунир, Айбазланы Дагерман (редакторла), Чотчаланы Магомет, Лайпанланы Сейит (башында да сагъындыкъ), Джаубаланы Хусей, Кёбекланы Билял, Джаубаланы Тамара, Джанибекланы Билял, Акъбайланы Азрет, Чанкаланы Къазий-Магомет (суратчы)... Ала миллет журналистикабызны кючейтген къаламчыла эдиле.

Джюрекни мыдахландыргъан бу тизгиннге Хубийланы Абу-Хасан да къошулду, ай медет. Хычаман (май) айны ал кюнлеринде ол ауушханлы джыл боллукъду. «Эресей Федерацияны маданиятыны сыйлы къуллукъчусу», «Къарачай-Черкес Республиканы махтаулу журналисти» деген атланы джюрютген дагъыда талай кърал саугъаны иеси болгъан журналист эди. Бюгюн редакцияда ишлегенлени араларында «Къарачай» газетибизге андан кёб къыйыны кирген болмаз. 79 джыл толгъунчу кетген эди. Джашаууну сау 50 джылын бергенди Хубий улу ана тилибизде чыкъгъан газетибизге. 50 джыл деген ол бир адамны ёмюрюдю. Фахмусуну излеми сюрюб, джюреги тартыб келген адам тураллыкъды газетде аллай бир заманны. Арт 45 джылны редакторну орунбасары болуб бёлмей ишлегенди, кишини орнун басаргъа эсине да келмегенлей газетчилени талай тёлюсюн алмашдыргъанды. Джашаууну эм иги джылларын ётдюрген кабинетинде бауурун столгъа тирегенлей, ишни ауурундан джанламай кюрешгенди. Къайсы бирибизни да ашыкъ-бушукъ джазгъан затларыбызны «сыбабхадан ётдюрюб» чыгъара эди, бачханы аман хансын артхан чагачыча къалджа текстлени «къошун алыб», тазалаб ётдюре эди газет бетлеге. Кеси джазгъан затларында да «джибни узуну, сёзню къысхасы» деген джорукъну бек тутаргъа кюреше эди. Аягъына джетгинчинге, аллы унутулгъан газет статьяланы, керексиз махтауладан эшилген зынгырдауукъ очерк маталлыланы, алайсыз да къыйын джашауну андан да мугур кёргюзген «джылауукъ» критиканы сюймей эди, джашау кертиликден джанламай, хар нени керти болумуча кёргюзюрге тырмашханлай тура эди. Кесини джангылычын, кемлигин да ачыкъ айта биле эди. Къысхасы, джашаугъа тюз кёз бла къарагъан журналист эди, сабыр, оюмлу аналитик эди.

Быллай шартла къаламчыларыбызгъа миллет затланы юслеринден джазгъан сагъатда бютюн да бек керек боладыла. Эсибиздеди, республикабызда айырылыу, къошулуу деб халкъ чайкъалгъан, сайлауланы юслери бла миллетле бир-бирине къаджау тургъан кёзюуде болумгъа тюз багъа бериб, тюзюча сюзюб джазгъан къаламчыла терсакъыл къартлагъа, къаны къызгъан джаш къауумгъа да эс табдыргъан эдиле.

Хубийланы Абу-Хасанны урунуу джолундан, чыгъармачылыкъ ишинден айтыла, джазыла тургъанды, чыгъармалары ана тилден школ окъуу китаблагъа да тюшгендиле. Къарачайны эски эллерини бири Архызда туууб, юч джылында халкъы бла бирге сюргюнде болгъанды. Азиядан 17 джыл болуб къайтханды, Зеленчукде мебель фабрикада тюз ишчи, Совет Аскерде айырма солдат, пединститутда, Ростовда Баш партия школда юлгюлю студент болуб тургъан джылларында да джазгъанын къоймагъанды. Ростовдан къайтханында, кёблеча, къуллукъчу болургъа, ол джаны бла карьера этерге ашыкъмагъанды, нек десегиз, аны фахмусу чыгъармачылыкъгъа ууланыб эди.

Суратлау адабиятха да Хубий улу таукел узалгъан эди. Джаш джылларында огъуна аны хапарлары, новеллалары, очерклери джыйым китаблада кёб чыкъгъандыла. «Ахыр кюннге дери» деген романы да адабиятыбызгъа тыйыншлы зат болуб къошулгъанды.

Шимал Кавказда биринчилени бири болуб сыйлы Къур’анны ана тилге кёчюрген да Хубийланы Абу-Хасанды. Дин управление къабыл кёрюб, ол басмадан юч кере чыкъгъанды. «Биз, джамагъат, Аны бла хайырланалсакъ, файдалы эди деб 20 джылдан асламны кюрешгенме Къур’ан бла», деучен эди кеси. Ол иннети, ин ша Аллах, ахыратына джарар.

Газет ишине да ол халда, аллай джууаблылыкъ бла къарай эди. «Дараджабыз федерал дараджадан тёбенирек эсе да, кесибизге кёре потенциалыбыз джетиширикди», - дей эди, миллет журналистикабызны бюгюннгю джарсыуларына сагъыш эте. Газетчилерибизни абадан тёлюсюн иги ыз къойгъаннга санай, Хубийланы Исламча, Абайланы Мисостча публицистлени, халкъгъа билим джайыучуланы, ала бизни классиклерибиздиле деб юлгюге тута эди. Бюгюннгю журналистлерибизге амалсыз керекли затла неледиле деген соруугъа джууабы былай эди: билим, тыйыншлы билими, ачыкълыкъ. Хар джазгъан сёзюнге джууаблы болгъанынгы сезиу – биринчи Аллахны аллында, экинчи адамланы алларында. Джазгъан адамны джюрегинде Аллахы болургъа керекди. Ма бу шартланы бюгюн къалам тутаргъа тырмашханлагъа сингдиралсакъ эди, деген оюмну кёб айтыучан эди Абу-Хасан (джандетли боллукъ).

Хубий улу газет ишде бай сынамын эринмей джаш къауумгъа бере эди. Редакцияда ишлегенлени кимине тенгча, кимине тамада къарнашча, кёблеге уа атача эди джылы бла. Иш сынамы алай къалсын, адам шарты бла, ишленмеклиги, адебинамысы бла да юлгю эди. Адамны сыйлай, багъа бере биле эди.

Аны джашауу тынч болмагъанды. Атасы къазауатда ёлюб, анасы да джашлай ауушуб, эки къарнашчыгъы бла ол ёксюзлюк сынагъандыла, сюргюнню къыйынлыгъыны чайырын чайнар ючюн къалмагъандыла. Алай а джюреги къатмагъан эди, ачыулу тюл эди, джарашыулугъу, джумушакълыгъы халисинде кёрюннгенлей тура эди, джукъгъа джутлугъу джокъ эди. Ишни юсюнде даулашха кириб да къалыучанбыз къайсы бирибиз да. Аллай кёзюуледе Абу-Хасан дженгил «къабыннганлыкъгъа» эрлай суууб къалыучан эди. Терслигин сезсе, кечмеклик тилерге, адамны кече билирге да адамлыгъы джете эди. Алай болгъанлыкъгъа сакъ эди, бир къауумлача, оюмсуз атлам этмезге сакълыгъы себеб болуучан эди. Бир амал табыб кёбчюлюкге къошулургъа излемей эди, коллективни ичинде уа уллугъа, гитчеге да келишимли сёз нёгер эди. Ол шартлары ючюн биргесине ишлегенле, аны барыбыз да сыйлай эдик, къайсы бирибиз да атасыны атын айтыб айланмай «АбуХасан» деб къоя эдик...

Багъалы Абу-Хасаныбыз! Сен арабыздан кетгенли, ма, джыл болду. Унутмайбыз, эсибиздесе, игилик бла сагъыннганлай турабыз. Биргенге ишлегенле анча джылны ичинде бир ауур сёзюнгю эшитмегенбиз. Разыбыз. Аллахны разылыгъын керти дунияда таб! Ызынгдан огъур аякъ къойгъанса, джарыкъ ыз салыб кетгенсе. Халал ишлеринг бизге юлгю болгъанлай турлукъдула. Халал джанынг джарыкъ джандетде тынчайсын!

ЁЗДЕНЛАНЫ Якъуб.
Сэстренка 19.05.2020 12:44:16
Сообщений: 9626

1 0

Цитата
Tinibek пишет:
Шимал Кавказда биринчилени бири болуб сыйлы Къур’анны ана тилге кёчюрген да Хубийланы Абу-Хасанды. Дин управление къабыл кёрюб, ол басмадан юч кере чыкъгъанды. «Биз, джамагъат, Аны бла хайырланалсакъ, файдалы эди деб 20 джылдан асламны кюрешгенме Къур’ан бла», деучен эди кеси. Ол иннети, ин ша Аллах, ахыратына джарар.
Амин Аллах! Аллах сууаб китабына джазсын ол уллу ишин, хар окъугъанны да ссуаблыгъын Абу-Хасаннга берсин!
Эбзеланы Юсуф хаджи кечюргенин биле эдим Къуранны ана тилге, ансы Хубийланы Абу-Хасан биринчи кечюргенин эшитмеген эдим.

Цитата
Tinibek пишет:
Газетчилерибиз а! Мен билиб, мен таныб да, къаргъыш джетгенча, бир-бири ызындан ненчасы кетдиле: Блимгъотланы Мунир, Айбазланы Дагерман (редакторла), Чотчаланы Магомет, Лайпанланы Сейит (башында да сагъындыкъ), Джаубаланы Хусей, Кёбекланы Билял, Джаубаланы Тамара, Джанибекланы Билял, Акъбайланы Азрет, Чанкаланы Къазий-Магомет (суратчы)... Ала миллет журналистикабызны кючейтген къаламчыла эдиле.
Газетчилерибизни айтыб, телевидениеде емюрледе унутулмазча адамыбызны Джаубаланы Хусейни сагъынмай къояды деб къоркъгъан эдм, атын кергенимде, разы болдум. Аллах андан да, къалгъанладан да разы болсун, Аллах рахмат этсин.

Я самая классная на форуме))))))))))))))
Tinibek 26.05.2020 16:42:40
Сообщений: 1225
Цитата
Сэстренка пишет:
Амин Аллах! Аллах сууаб китабына джазсын ол уллу ишин, хар окъугъанны да ссуаблыгъын Абу-Хасаннга берсин!
Эбзеланы Юсуф хаджи кечюргенин биле эдим Къуранны ана тилге, ансы Хубийланы Абу-Хасан биринчи кечюргенин эшитмеген эдим.
Anglağanım kadarı bla Hubiylanı Abu Hasan rahmatlı tınç, sabırlı, kesin alga urgan adam bolmağandı. Ansı söz üçün men bolsam alga çığarem sıylı kitap Kur'an'nı Kafkas'ta birinçi bolup ana tilge köçürgenme dep..:))

Ullu süyümçülükle berip Kur'an ana tilge köçürülgendi dep aythanla cazganla, alğadan Hubiylanı Abu Hasan'nı köçürgeninden, din kullukçulanı razılığı bla üç colda basmadan çıkhanından haparsız bolurele, ansı haparlı bolup körmezden eşitmezden kelip etkenesele tüz etmeğendile.

Hubiyulu rahmatlı sau sağatta cılla alga Karaçay gazetada bir statyada tübegenem Kur'annı ana tilge köçürgenini üsünden haparga. Tögereğime tanışlarıma sorup körgenem elektron versiyasın ne de köçürmeni bir kaç caprağını photo kopyasın tabarga bolluk mudu dep.. Negese bir türlü tabılalmadı..

Ebzelanı Yusuf Haci rahmatlını köçürmesin caratıp okup tebregenem. Ana tilni bek igi bilgendi, ol da cılların bergendi bu işleğe. Köçürmeni köp cerinde calğan teyrileni "аллахла" dep köçürüp barganın esleğenimde alay cazılğanın tüzge sanamadım, munda bir canglışlık bolur dedim. Alay a köp cerinde tübeğenimde koydum.
Endige deri tübeğenim hiç bir köçürmede allay zatha tübemeğenem. Kur'annı kesinde allay söz coktu. Kur'anda Allah bardı, alay a başha mağanala üçün de bolsa "allahla" dep söz coktu. Allah birdi, Allah biz Müslümanlanı bir bolğan teyrisini ençi atıdı.
Söz üçün Kur'an'dakı ilah söz ilah dep köçürülse, har Karaçaylı anı anglarıktı, teyri dep köçürülse de bolur.. Elbrusoid'ni basmalağanı köçürmeni din kullukçula, müftüle kolga alıp tübeğenleri kemlikleni tüzeltip razılık bersele igi bollugedi..
Tinibek 26.05.2020 16:56:45
Сообщений: 1225
Байрамукъланы Умарны 90-джыллыгъына
ТЮЗЛЮК ЮЧЮН КЮРЕШГЕНЛЕЙ КЕТГЕНДИ

Сынамлы педагог, фахмулу алим, джити къаламчы Байрамукъланы Зулкъарнайны джашы Умар ахыр кюнюне дери туугъан халкъыны сагъышы, къайгъырыуу бла джашагъанды. Ол «Умар Къарачайлы» деген псевдонимни кесини китабларыны тышларына омакъ таууш этдириб джазар ючюн деб къурамагъан эди. Ол аны иннети эди.

Умар 1930-чу джыл Джёгетейде (эски эллерибизни бири Гюрюлдеуюкде) туугъанды. Азиядан къайтхандан сора анда, Элтаркъачда, Джангы Джёгетейде да устаз болуб ишлегени ючюн, ол элчиле аны атын бюгюн-бюгече да «Умар Зулкъарнаевич» деб сагъынадыла.

Ёмюрюню ахыр 30 джылын ол Къарачай шахарда ётдюргенди. Анда да школда, артда университетде джылы келгинчи ишлеб тургъанды. Устазлыкъдан айырылмагъаныча, къаламы да къолундан тюшмегенди. Илмуда, адабиятда, публицистикада да терен ыз къойгъанды. 50-чи джылладан бери газет окъуучуланы талай тёлюсю аны хатын ариу таныйдыла - билгенин, кёргенин, къошмайкъоратмай, джазаргъа кюрешиб тургъанды. Къартлыкъгъа кесин хорлатырыкъ тюл эсе да, арт кёзюуде ауруучу болгъан эди. 2012-чи джыл къыркъаууз (сентябрь) айда Къарачай шахарда, юйдегисини къолунда, ауушуб, къабыр юлюшюн да анда табханды.



Къарачайлыма мен...


Бу сёзню шыбырдаб айтыргъа болмагъан сагъатда къычырыб айтхан ётлюледен эди Умар. Къоркъмайюркмей, зорчуланы бетлеринден айтхан эди. Сюргюнде термилген къыйынлы миллетни тамагъындан сталинчи режимни чюйлю табаны басыб тургъан тамам къоркъуулу заман эди ол заман. Айтхан эсе, темир аугъа тюшген эди. Алай а, ол къаты режим санына бугъоу салгъанлыкъгъа, джанын кебге джыялмагъан эди.

«Зорлукъгъа тёзюучю болмагъыз», - деб Аллаху Тагъаланы сёзю барды. Умар зауаллы зорлукъгъа тёзюучюледен тюл эди. Эшта, ол къан бла келген шарт болур, атасы Зулкъарнай, къарт атасы Кърым да залимлени алларында бёрк алмагъан, сыйларын мийикде тутхан, тюзлюк ючюн отха кирген азат кёллю таулула эдиле. Аллайлагъа уа Совет власть бютюн да дертли эди. Сындыралмаса, дуниядан джокъ эте эди. Озгъан ёмюрню 30-чу джылларында Умарны эки атасы да большевик властны тирмен ташыны тюбюне тюшген эдиле. Экиси да тутмакъда джоюлгъандыла. Кърымны Микоян-Шахарны тюрмесинде ёлтюргендиле, Зулкъарнай Беломор каналда джутулгъанды.

Умарны кесине Орта Азияда «миллетибизни кёчюрюлгени терс ишди», дегени ючюн сюд этилген сагъатда НКВД-чыла аны терслеу ишине аталарыны ишлерин да джабышдыргъан эдиле. Аны бла къалмай, Байрамукъланы джигит Джатдайны да сагъыннган эдиле.

Башында айтханыбызча, Байрамукъланы юйюрлери аллындан да джёгетейчиле болгъандыла. Джёгетей элни къурагъан киши Хубийланы Наны хаджи (Къантай улу) Умарны ана джанындан къарт атасыны атасыды. Къарт атасы Салимгерийни уллу къарнашы Адилгерий Джёгетейни старшинасы болуб да тургъанды. Ата джанындан къарт атасы Байрамукъланы Беккични джашы Кърым да Джёгетей ёзеннге биринчи къазыкъ ургъанланы бири болгъанды. Ол 1881-чи – 1882-чи джыллада ары юйдегиси бла Хурзукдан кёчюб баргъан эди. Эсли, билимли адам болгъанды, Къур’анны азбар билгенди деб, къартладан кесим эшитгенме. Бир элчиле эдик. Азиядан къайтхандан сора туугъан тёлюден мени кибик кёбле Умар Зулкъарнаевични къолунда окъугъандыла. Тюнгюч уланы Науруз бла, сёз ючюн, кёб ашыкъ ойнагъанма. Умарны анасы Мёлехан да арабча окъугъан, джазгъан да этгенди. Умарны тилге, адабиятха фахмусу, эшта, аладан болур. Ол орус, къарачай, немец тиллени бирча тикирал биле эди. Школда сохталагъа дерсни джигине дери джетдириб, алай ангылата эди. Мизамны сюйген устаз эди.

1943-чю джыл кёчгюнчюлюкде Байрамукъланы юйдегилери Къыргъызияны Ленинполь районунда джашагъандыла. Мында, Гюрюлдеуюкде, башлагъан школун Умар 1950-чи джыл Ленинполь элде тауусуб, ол джыл огъуна Фрунзеде Къыргъыз кърал университетни филология факультетине киргенди. Сюргюнде тургъан миллетлеге баш билим алырча мадар чыгъа башлагъанында, сууну аллын тыйыб туруб ийгенча, кёбле окъуугъа мыллык атхан эдиле. Ол кёзюуде (50-чи джылланы ал сюреминде) ёсюб джетген къауумгъа, фронтдан къайтхан джашла да къошулуб, къарачайлыладан да иги кесек адам ВУЗ-лагъа тюшген эдиле. Кеслери да тамам учунуб окъуй эдиле. Ол себебден аланы араларында керти устазла, врачла, инженерле, агрономла дагъыда бирси устала аслам чыкъгъанларыны бир да сейири джокъду. Олсагъатда къуралгъан джангы интеллигенция джуртубузгъа къайтханындан сора да миллетибизни кадр байлыгъына тамал болгъан эди. Джазаргъа, джырларгъа, тепсерге, джарыкълыкъ ишлеге фахмулула да ол тёлюден аз чыкъмагъандыла. Умар кеси да аланы бири эди. «Къарачай къобан», «Возвращение из каторги...» деген китабларында, газет статьяларында, очерклеринде ол Алийланы Умарны, Хабичланы Магометни, Кърымшаухалланы Хамзатны, Чомаланы Мекерни, Хубийланы Магометни дагъыда башхаланы сагъынады. Ол дуниялары джарыкъ болсун, киши джуртда атылыб, халкъны джилиги юзюлюрге джетген къыйын заманда ана тилибизни, адабиятыбызны, илмубузну, санатыбызны - бютеулей миллет маданиятыбызны мыдыхын ышыргъанла ала болгъандыла. Амма, джылытыргъа деб тюл, кюйдюрюрге деб этилген башха отну джалыны, къазан къарасы да ол адамлагъа джагъылгъанды. Ол отну ачы тили Умар Къарачайлыны джашлыгъын да кюйдюрген эди. Аны хыппил ызлары бла ёлюб кетди кеси да. ...

Хы, сюдню хапарына къайтайыкъ. 1952-чи джыл, абыстол (ноябрь) байрамны аллы бла, Умар, университетни филология факультетини студенти, декандан эркинлик алыб, Фрунзе шахарны комендатурасындан да пропускун джарашдырыб, эки ыйыкъгъа юйюне, отпускагъа, кетеди. Къышха отун хазырларгъа амалсыз керек эди. Умар юйдегиде тёрт къарнашны эм гитчелери эди. Эки къарнашы - Мухтар бла Шамах-Герий - къазауатда ёлген эдиле, бир къарнашы Билял ауруучу эди. Анасы бла къарт анасы къолларындан келгенича дыгалас эте эдиле, алай а эркиши джумушха джетген сагъатда бары да Умарны къолуна къарай эдиле.

Университетден кетгенини ючюнчю кюнюнде студентлени Ош областха мамукъ джыйыугъа ашырыргъа деб, республикада КПСС-ни Ара Комитетинден буйрукъ келген эди. Отпускасы бошалыб, Умар университетге къайтыб келсе, анда киши джокъ. Не этерик эди, сакълайды. Студентле къайтханларындан сора бир къауумла мамукъ джыяргъа бармай къалгъанлары, бирле да ишлей тургъан джерлеринден джанлаб кетгенлери ачыкъланнган эди. «Ол тизимге сен да тюшюбсе», деб, тенглери Умаргъа билдирген эдиле. Алайда КГБны къолу джетгенин ангылагъан эди, нек десегиз, алгъаракъда ол орган бла байламлылыкъ тутаргъа, анга ишлерге муну терилталмай къойгъан эдиле. Студентле бла устазланы биргелей джыйылыуларында бузукъчуланы «букъуларын къагъа» келиб, сёз Байрамукъ улугъа джетгенинде, ол 2 минг адам джыйылгъан уллу аудиторияны аллында тюзюн айтхан эди. «Сабан ишге кетген студентлени ызларындан барыб къошулмай, мында сакълаб нек турдунг?» - деб, джыйылыуну президиумундан сорууну тик салгъан эдиле. «Да мен спецпереселенецме. Комендантдан эркинликсиз тургъан джеримден чыгъаргъа мадарым джокъду. Айгъа эки кере комендатурагъа барыб, къол салыб турама. Баш Советни Президиумуну указын бузгъаннга 20 джыл каторга бериледи. Ош областха кесимча кетиб къалалмай, студентлени андан къайтырларын Фрунзеде сакълаб тургъаным аны ючюн эди. Къуру мен тюлме спецпереселенец. Бютеу къарачай миллетим, туугъан джуртундан зор бла кёчюрюлюб, ол халда турады бюгюн...» - деб джууаб бергенди Умар. Сёзюню аягъында терсни-тюзню айырмагъанлай, тутуб алыб сау халкъланы джуртундан кёчюрюб джибериу - ол социализмни бетине келишмейди. Алай тургъанлай халкъ бары сатлыкъ болаллыкъ тюлдю. Халкъ Правительствосун сатханыны юсюнден тарихде бир юлгю да джокъду. Правительство халкъын сатханыны юсюнден юлгюлени уа келтирирге боллукъбуз, деген оюмну айтханды Байрамукъ улу. Джыйылыуда Умар сёлешиб бошагъанындан сора, студентле бир аууздан аны джакълаб, университетден къыстатмагъан эдиле, аны бла бирге КГБны «къуш тырнакъларындан» да къутхаргъан эдиле.

Алай а Берия башчылыкъ этген органла къарачай студентни джыйылыуда алай сёлешгенин унутмагъан эдиле. Ол кюнден башлаб, компромат излеб, джууугъунатенгине джазгъан письмоларына къаты контроль салгъан эдиле. Къазауатда ёлген уллу къарнашы Шамах-Герийни Хосуладан бир аскерчи тенгине Умар джиберген письмода «Къарачайлыма мен» деген назмусуна илиниб тохтагъан эдиле. Анда быллай тизгинле болгъандыла:

«Къыйынлыкъгъа тюшсем да,
Ачыу чайнай бишсем да,
Келсе, келмесе да кючюмден,
Атмам атымы юсюмден.
Ма, Къарачайлыма мен!»


«Къыйынлыкъ» деген сёзню орус тилге «в неволе» деб кёчюрген эдиле. «Халкъны кёчюрюлгенин сен тутмакъда тургъан хал бла тенглешдиргенсе. Ол ётюрюкдю, социалист къралны къылыгъына келишмеген затды», - деб, Умарны богъурдагъындан алгъан эдиле. «Тутарыкъларына ишексиз эдим, къачан тутарыкъларын билмей эдим, ансы», деб джазгъанды артда Байрамукъ улу кесини китабларыны биринде.

Бериячы джалдатла къанлы джумушлагъа джетген сагъатда кеслерин кёб сакълатмаучан эдиле. 1953чю джыл алтотур (март) айны 30-да экеулен Умарны окъугъан джеринде лекциядан чыгъарыб, удостоверениелерин бурнуна тиреб: «Следуйте за нами», - деб, машинагъа олтуртуб, алыб кетген эдиле. Джууугъу-тенги, студент нёгерлери аны къайры джокъ болгъанын билмей, излеб табмай, уруб къойгъан болурла деб къыйнала эдиле. Юйде адамлары уа, бютюн да бек анасы, шашаргъа джетген эдиле. Студент тенглери Лайпанланы Сейитбий бла Чомаланы Радимхан, къаджыкъмай кюрешиб, бир айдан сора чык тюзетген эдиле - Фрунзе шахарны тюрмесине джыйылыб тургъанын билген эдиле. Сиз да аны бла бир иннетлисиз деб, кеслерин да джоюб джиберирге боллукъларын да биле тургъанлай, артха джанламай, ала да уллу джигитлик этген эдиле. Сюд этиб, этап бламы ашырлыкъдыла огъесе «расстрел» деб, сюдсюз-следствиесиз къагъыбмы къоярыкъдыла - аны билмей, сау эки ай чакълыны камерада сакълагъан джаш адамны халын кёзюгюзге бир кёргюзтюгюз. Сталинчи ГУЛАГны, артыкъсыз да политика тутмакълагъа джетген сагъатда, аллай къылыгъы болгъанын Умар ариу биле эди. «Ожидание приговора - хуже приговора» деген да, эшта, аллай тутмакъладан чыкъгъан айтыу болур.

1953-чю джыл хычаман (май) айны аягъында Умаргъа сюд этилгенди. Партияны, Правительствону политикаларын хыртлагъаны ючюн кёблени джутхан 58-чи статья бла аны да 10 джылгъа каторгагъа ашыргъан эдиле. Тутулгъан кеси ачыкъ сюд этилирин излесе да, процессни джабыкъ халда бардыргъан эдиле. Следствиени да ол заманда ол органлада джюрюген адет бла бардыргъан эдиле. Умар кеси хапар айтханнга кёре, соруу алгъан сагъатда Тупицын деб бир следователь: «Доводится ли Вам родственником Джатдай Каитбиевич Байрамуков?» - деб соргъан эди. ХХ-чы ёмюрню 20-чы-21-чи джылларында провокациягъа алданыб, джёгетейчиледен кёбле Уллу Къарачайгъа къачхан этгендиле. Джёгетейчи къартла аны сагъынсала, «Джёгетей къачхан джыл» деб хапар айта эдиле. Олсагъатда Байрамукъланы юйдегилери Къайытбийден ышыкъ табханын Умар анасындан эшитгени эсине тюшюб: «Да!» - деб джууаб этген эди. «У-у-у, волчонок! Потомственный враг Советской власти!» - деб хыршыланнган эди следователь. «Ол сёзлени ачы тауушлары бюгюн да къулагъымдан кетмейдиле», - деб айтыучан эди Умар.

Процессде Умаргъа ахыр сёз бергенлеринде, ол миллетни, кеси джашагъан юйдегини, сюргюнде ёлген сабийлени, Азияда басдырылмай къалгъан ёлюклени юслеринден хапар айтхан эди. Халкъгъа джетген къыйынлыкъны алай суратлагъанын кёлтюралмай, сюдюден башлаб, конвоирлеге дери барыны кёзлеринден тауушсуз джыламукъла чыкъгъан эдиле. Джашда терслик болмагъанын биле эдиле, алай а КГБны заказын толтурмай къояр мадарлары джокъ эди.

ЁЗДЕНЛАНЫ Якъуб.
Мындан арысы басмаланныкъды.
Tinibek 26.05.2020 20:19:47
Сообщений: 1225
2020 дж. арттотур айны 16 "КЪАРАЧАЙ"
Энчи оюм
МИСИРНИ ФЫРГЪАУУНЛАРЫ
(ЕГИПЕТСКИЕ ФАРАОНЫ)


Мисирни (Египетни) фыргъауунлары (патчахлары) кимле болгъандыла? Аланы ата-бабалары Мисирге къайдан келгендиле? Ала къайсы къандан джаратылгъандыла? Къайсы тилде сёлешгендиле? Бюгюнлюкде Мисирде джашагъан миллет бла фыргъауунланы къанларында бирлик бармыды? Бу эмда башха соруулагъа ёмюрледен бери да алимле джууаб излеб, кёб кюрешгендиле.



Бюгюнлюкде тарих илму официал халда билдиргеннге кёре Мисирде биринчи фыргъауун Аха (Менэс), 5052 джылны мындан алгъа патчахлыкъ этиб тебрегенди. Ма алай бла фыргъауунлукъ 3022 джыл бардырылыб, Исса файгъамбар туугъунчу 30 джылны алгъа, ким да билген Клеопатра деген фыргъауун тиширыу ауушхандан сора джукъланнганды.

Кёб болмай Мисирни алимлери Тутанхамон минг джылла сакъланнган мумиясындан керекли затчыкъла алыб, ДНК-сын тинтдирирге швейцар алимлеге бергендиле. Цюрих шахарда орналгъан iGENEA атлы генеалогия джаны бла тинтиу-излеу ишле бардыргъан аралыкъны алимлери, адам сейирсинирча джангылыкъ ачхандыла. Тутанхамонда болгъан R1b1a2 гаплогруппа европачыланы тюз джартысында болгъанын ачыкълагъандыла. Британияны, Испанияны, Францияны адамларыны 60-70 процентинде уа – Тутанхамонда болгъан «къан»! Бюгюнлюкде Мисирни кесинде джашагъан адамлада уа ол «къан» къуру 1 процент болады.

Алай эсе, «бу гаплогруппа европачылагъа къайдан чыкъгъанды?» деген соруу тууады. Энди, былайда башланады хапарны сейири.

Бу соруугъа Цюрих шахарда iGENEA атлы генеалогия излемле бардыргъан аралыкъны директору Роман Шольц (Roman Scholz) былай джууаб береди: «Полагаю, что общий предок египетских царей и европейцев жил на Кавказе примерно 9500 лет назад. Около 7 тысяч лет назад его прямые потомки расселились по Европе. Ктото добрался до Египта и выбился в фараоны. Получается, однако, что, начиная с прапрадедов, предки Тутанхамона, да и он сам были лицами кавказской национальности». Дагъыда бир айтыуунда: «...фараонова R1b1a2, столь распространенная среди европейских мужчин и у тюрков всей Евразии, весьма редко встречается у современных египтян. Доля ее носителей у них не превышает одного процента», – дейди.

Бу соруугъа кескин джууаб бермей эселе да, Германияда Макс Планкны институтунда (Max Planck Institute for the Scie nce of Human History) эмда Тюбингенни университетинде (University of Tuebingen) ишлеген генетик, биолог алимле былай дейдиле: «...частично восстановили геном 90 египетских мумий, возрастом от 3500 до 1500 лет и проанализировали его. Вывод шокировал: древние египтяне не были африканцами. Они родственники нынешним туркам, жителям южной Европы...».

Къыза кетиб, швейцар, немца алимле бюгюннгю генетика илмуну кючю бла Тутанхамонну да, къалгъан фыргъауунланы да «лица кавказской национальности» да этдиле, «тюрклюле» да этдиле.

Багъалы окъуучула! Биз эшитгеннге кёре уа, фыргъауунлада болгъан R1b1a2 гаплогруппа бюгюнлюкде Къарачайда Деккушлары, Джатдолары, Къобанлары, Эдилары тукъумланы келечилеринде да тюбеученди. Аладан сора да болурла аллай «къанлары» болгъан къарачай-малкъар ахлуларыбыз.

Быллай ишле бла байламлы (тарих, биология, генетика...) илмула бла кюрешген алимлерибизден тилегибиз – бу затха да бир эс бёлюгюз, марджа.

Миллетибизни тарихинден тас болгъан накъут-налмаз кесеклени хар бирибиз къарыуубузгъа кёре излеб, табыб, бир джерге джыя барсакъ, къачан болса да туугъан туудукъла бизге разылыкъларын билдирирле.

ТОМПАЛАНЫ Алибек,
педагогика илмуланы кандидаты.
Tinibek 26.05.2020 21:11:39
Сообщений: 1225
2020 дж. арттотур айны 18 "КЪАРАЧАЙ"
Байрамукъланы Умарны 90-джыллыгъына
ТЮЗЛЮК ЮЧЮН КЮРЕШГЕНЛЕЙ КЕТГЕНДИ

Аллы газетни 28-чи номериндеди.


Байрамукъ улу кесини тюрме азабын политика тутмакъла тургъан лагерде чекгенди. Тутмакълагъа Куйбышев ГЭС-ни ишлете эдиле. Къара ишде чыныгъыб ёсген саулукълу джашха огъуна каторга ауур тие эди, алай а тюзлюк итликни аякъ тюбюнде эзилгени аны джюрегин андан эсе бек кемире эди.



Властха Хрущёв келгени бла къралда политика хауа бираз джылына башлагъан эди. «Хрущёвская оттепель» деген кърал тюрлениу сюргюнде тозурагъан къыйынлы миллетни бетине да ышанмакълыкъны джылы аязын къакъдыргъан эди. Джаз башында буз къабындан ычхыннган шоркъа сууча, аны джюрек сезими джангыдан къозгъалыб башлагъан эди. Ол сезим хар кёчгюнчюню биргесине джашай эди, кече тюшлерине кире эди. Ауругъанны дарманы, ёле башлагъанны осияты эди ол. Аны аты «джуртха таралыу» эди!

Ышанмакълыкъны джылы аязы, темир аудан ётюб, гюнахсыз тутмакълагъа да джетген эди. 1955-чи джыл аууз-герги (октябрь) айны 19-да, ишден къайтхандан сора, кече 10 сагъат бола, Умарны лагерни тамадасына чакъырыб, болджалындан алгъа башына бош этиуню юсюнден буйрукъну окъугъан эдиле. Олсагъатда джорукъгъа кёре, аллай буйрукъ баямланнгандан сора, тутмакъгъа лагерни ичинде бир такъыйкъаны да турургъа джарамай эди. Ол себебден лагерден чыгъыб, шпалаланы юслери бла къара джаяуну басыб, кече арасында темир джол станциягъа джыйылгъан эди. Станцияны тамадасы, джашны тюрмеден бошланнганына шагъатлыкъ къагъытына къараб: «Къайры барлыкъса?» - деб соргъан эди. «Фрунзеге», - деген эди Умар. Алай бла, абыстол (ноябрь) байрамгъа ол Фрунзеге джыйылгъан эди. Шахаргъа келиб тюшгенлей, университетни общежитиесине къайтхан эди. Студент тенглериджердешлери къучакъ кериб тюбеген эдиле, тепси джасаб, аламат къонакъбайлыкъ этген эдиле. Алай а кимден да бек аны юйю сакълай эди. Эки джыл бла джети айны, кёз къакъмай, джолгъа къараб тургъан анасы Мёлехан, джашы босагъадан атлаб, къучагъына къысханында, джыларгъа джыламукъ табмай къалгъан эди...

Ол айда огъуна Байрамукъ улугъа реабилитация этилиб, ызына, университетге, джарашхан эди. Кеси да заочно окъуугъа кёчюб, Талас областны Киров районунда Бейшекин деб бир элде орус тил бла адабиятдан устазлыкъ этиб башлагъан эди.

«Юй ишлеген балта эшикде къалыр»...

Къыйынлыкъны юсюнден айтыргъа мадар болмаса ол да къыйынлыкъды. Кёчгюнчю миллетле джуртларына къайтхандан сора да сау ёмюр джарым чакълы бир заман керек болду кърал кесини терслигин мюкюл этиб, халкъдан разылыкъ алгъынчы. Кесим 60-чы джыллада туугъан тёлюденме да, «Хасауканы», кёчгюнчюлюкге аталгъан джырланы, кюулени тойлада болмаса, радиотелеэфирде берирге, газетге, китабха джазаргъа къоймагъан заманларын мен да эсгереме. Сёз ючюн, бир къарачайлыны юсюнден джазгъан сагъатда Азияда 14 джылны юсю бла «атлаб» кетерге керек бола эди.

Арт джыллада кёчгюнчюлюкню юсюнден хайт деб талай иги зат джазылгъанды. Алай а, тюзюн айтмай, джалгъан фактла, ётюрюк ишле, чола аргументле, оюмсуз оюмла бла джасалгъан затла да бардыла. «Халкъны реабилитациясы» деген сыйлы ишни юсюнде да хар ким кесине аджир юлюш айырыргъа чабмай, тюзюча, болгъан болумуча джазсала, барыбызгъа да иги эди.

Аллай затланы Умар къыйынлы кечалмай эди. Халкъыбызны ызына къайтарыу бла байламлы ишни аллындан ахырына дери ал сафында болуб, кеси кёзю бла кёрюб, къолу бла тутуб ётген адам эди ол. Айхай да, кёзю джана тургъанлай, ачыкъ ётюрюклени бурнуна тиреселе, аллай адамгъа ауур тийгенине не сёз. Джыйылгъан джерде-башда чыртда сёзню артха салмай, бетинден айтыучу эди. Билими, дуниядан хапары болмагъанлай, къыйырдан тутуб, барын да хыртлаб айланыучула бардыла. Умар терен билимли эди, керекли информация бла сауутланыб эди, ол себебден эрудициясы бла, тюзлюгю бла, ачыкълыгъы бла хорлай эди, орам критиканы уа сюймей эди. Барысындан да бек кёрюб болмагъаны уа ётюрюк, эки бетлилик, махтанчакълыкъ эди. Аллайла бла компромиссге бара билмегени ючюн тёгерегинде джаулары кёб эди. Ишлеген джеринде, джамагъатны арасында кёбле аны ангылаялмагъанлары да, эшта, ол къылыгъы ючюн болур эди...

Хы, энтда Азиягъа къайтайыкъ. 1956-чы джыл байрым (февраль) айда болгъан КПСС-ни ХХ-чы съездинден сора, кёчгюнчю миллетлеге ышаныуну кюн таягъы ура башлагъан эди. СССРни Баш Советини Президиумуну 1956-чы джыл арттотур (апрель) айны 28-де чыкъгъан Указы кёчгюнчюлени комендатураны къараууллугъундан къутултхан эди. Алай а ол Указ ата джуртха къайтыргъа эркинлик бермей эди. Аны бла эрлай хайырланыб, къарачай, малкъар патриотла реабилитацияны, Кавказгъа къайтыуну къайгъысын джюрютюб башлагъан эдиле. Малкъарлыла КПСС-ни Ара Комитетине келечиле джиберген эдиле. Ол делегацияны къурамында Залиханланы Джанакъайыт, Цораланы Магомет эмда Уяналаны Къанамат болгъандыла. Ала приёмгъа Брежневге тюшюб, болумну ангылатхан эдиле. «Кёб турмай ол ишге къараллыкъды, миллет джуртуна къайтырча боллукъду», деб ышандыргъан эди ол.

Андан алгъаракъда, 1956-чы джыл алтотур (март) айны27-де, КПСС-ни Ара Комитетини джууаблы къуллукъчусу Федотов Къыргъызиягъа келген эди. Аны борчу репрессиягъа тюшген миллетлени юсюнден Правительствону политикасында тюрлениулени Къыргъызияны джергили партия башчылыгъына ангылатыу эди. Ол хапарны эшитгенлей, Фрунзеде Къыргъыз кърал университетде окъугъан къарачай студентле, Башламчы студент къауум къураб, Федотовгъа баргъандыла. Федотов алагъа ХХ-чы съездде кёчгюнчюлюк сынагъан миллетлени хакъындан ишге къаралгъанын, алай а кескин оноу этилмегенин ангылатханды. Реабилитацияны, туугъан джуртугъузгъа къайтыуну процессин дженгиллетир ючюн письмола джазыб, миллетге къол салдырыб, къагъытма дегенни джыйыб, КПСС-ни Ара Комитетине джиберигиз неда халкъны атындан делегация къурагъыз да, ол Н. Хрущёвну кесине тюберча этигиз, деб юретгенди.

Белгилисича, къарачайлыла ол эки джумушну да этгендиле. Алай а къалай этгендиле, кимле этгендиле иш андады. Какдан гырджыннга кёчгенли алай кёб заман кетмеген, комендатураны тюбюнден кючден чыкъгъан къыйынлы миллетге эс табдыргъан, къурау ишлени бойнуна алыб, кечеле бла джукъламай айланнган тири интеллигенция ёсюб джетген эди олсагъатда. Башында сагъыннганыбызча, ол ауур джумушланы къоркъмай аркъасына алыб джюрютген Башламчы къауум болгъанды. Фрунзени ВУЗ-да окъугъан къарачай джаш тёлюден къуралгъан эди ол. Студентле дегенликге, аланы кёзюгюзге кёргюзте, бюгюннгю студентле бла тенглешдирмегиз. Ала ачлыкъны-джаланнгачлыкъны сынагъан, зорлукъну не болгъанын билген «бишген» джашла, къызла эдиле. Кёбле фронтдан къайтхандан сора окъургъа кирген эдиле. Ол Башламчы къауумну миллетибизни джуртуна къайтарыуда къыйыны уллуду. Москвадан келген тамадалагъа тюбегенден, огъарыгъа письмола джазгъандан, айланыб 10 мингле бла адамлагъа къол салдыргъандан башлаб, 1957-чи джыл ахыр эшелонну къураб ашыргъаннга дери къара ишни барын ол къауум этгенди. Москвагъа баргъан эки делегацияны хазырлагъан, миллетден ачха джыйыб, къолуна берген да ол студентле болгъандыла. Байрамукъ улуну кеси бла, башхала бла да ушакълада аланы юсюнден кёб хапар эшитгенме. Къарачай шахарда пединститутну устазлары Хубийланы Магомет, Хаджилаланы Хаджи-Мурат, Хабичланы Магомет да, кёрген, билген адамладан башхала да айтыучан эдиле.

Алай а, «Юй ишлеген балта эшикде къалыр» дегенлей, миллетибизни джуртуна къайтарыуну юсюнден джазылгъан китаблада, бирси публикациялада, эсге тюшюрюуледе, нек эсе да, Башламчы къауумдан хапар айтмагъандыла неда къыйырын сагъыныб, ётюб кетгендиле. Джангыз, малкъар къарнашларыбыз «Зорлукъ» деген китабларында эмда Хрущёвгъа баргъан экинчи делегацияны башчысы Байрамукъланы Мамурайны джашы Юсуфну эсге тюшюрюулеринде болмаса, халкъыбызны ол тарихли ишлерине къошулгъанлагъа тыйыншлы багъа берилмегенди. Аны юсюнден Байрамукъ улу Умар «Возвращение из каторги...» деген китабында, башха газет статьяларында да къошмай-къоратмай джазады.

Башламчы студент къауумну кесин къурагъанланы бири Умар Къарачайлы болгъанды. 1955-чи – 1957-чи джыллада, «кетеменден не хапар?» деген соруу «салам алейкум» деген сёзле бла тенгликде джюрюген къайгъылы кёзюуде, реабилитация, джуртха къайтыу бла байламлы джумушланы бирине къалмай къатышханды Умар, кеси да алай бош тюл ал сафда джюрюгенди. Федотовгъа тюбегенлени ичинде болгъанын айтдыкъ. Андан сора Москвагъа делегация баргъынчы, Н.С. Хрущёвгъа джазылгъан письмону юч текстин да Алийланы Бабулашны джашы Умар айтыб Байрамукъ улу джазгъанды. Письмоланы Покровка элде джашагъан тенги Байрамукъланы Нанакны юйюнде машинкада басмалагъанды.

1956-чы джыл къыркъар (август) айда Москвадан Къыргъызиягъа В.В. Иевлевни башчылыгъы бла комиссия келгенди. Аны борчу «Кавказгъа кетмегиз, мында энчи автономия берейик» деб, къарачайлыла бла малкъарлыланы араларында агитация бардырыу эди. Къыркъар айны 6-да Фрунзе шахарда, Устазланы юйюнде, къарачай-малкъар халкъны биргелей джыйылыуун къурагъан эдиле. Адамла, залгъа сыйынмай, эшик аллында сюеле эдиле, дейдиле. Иевлев кеси, Компартияны Къыргъызияда Ара Комитетини келечиси Каракеев, башхала да миллетни терилтир джанындан кюрешгендиле. Студент джаш тёлюню атындан ол джыйылыуда Байрамукъ улу Умар кючлю тукъум сёлешгенин айтадыла. Залда олтургъанла бла къалмай, Иевлев, Каракеев да къол джаулукъ бла кёзлерин сюрте тынгылай эдиле, дейдиле. Каракеев: «Ну зачем Вы так эмоционально...» - деб да айтханды. Умар а сёзюню ахырын: «Хватит пускать нам пыль в глаза!!! Сограждане, скажем все: Только на Кавказ! Там наша Родина, наша Земля!!!» - деб бошагъанды.

Джыйылыуну аягъында къыргъыз школланы бошагъан къарачай, малкъар абитуриентлеге, орус школладагъыла бла тенгликде, экзаменде диктантны орнуна сочинение джаздырыргъа излейдиле деб тарыкъгъандыла.

- Ол ётюрюкдю. Ким айтады аны? – деб, Къыргъызияны уллу оноучуларыны бири ауузларын джабдырыргъа излегенинде, Умар аны биргесине машинагъа олтуруб, барыб университетни комиссиясына тюбетиб, терсликлерин ачыкълагъанды. Комиссияны членлери, кечмеклик тилеб, 30-гъа джууукъ къарачай, малкъар абитуриентге диктант джазарча этгендиле.

ЁЗДЕНЛАНЫ Якъуб.

Мындан арысы басмаланныкъды.
Tinibek 26.05.2020 21:12:10
Сообщений: 1225
2020 дж. арттотур айны 18 "КЪАРАЧАЙ"
Энчи оюм
ЭСКИ АДЕТЛЕ, ДЖАНГЫ ДЖАШАУ...

Багъалы миллетим! Талай джыл болады мен джаш тёлю бла ишлегенли. Аны себебли биринчи айтырым джаш тёлюню юсюнденди. Джаш тёлюню арасында миллетни къууандырлыкъ бек кёб сабий барды. Алай а миллетни бети бла ойнарыкъла да чыгъыучандыла. Миллет алагъа сакъ болургъа керекди. Джаш адамла кеслерин терс, табсыз джюрютгенлери болса, Интернетде аланы бек кёб хыртха урадыла, кесигиз да кёре болурсуз. Бир-бир адамла уа джаш адамла кеслерин табсыз джюрютгенлерин къулакъгъа да алмайдыла. Джашлыкъ этедиле дейдиле. Ол сёзлеге разы болгъан къыйынды. Не ючюн десегиз, миллет джарсыйды.

Мен кесим башха миллетле бизге не айтадыла деб уллу къарамайма, кесибизни джашауубузда сорууларыбыз джетишедиле. Ол затла миллетни кесини ишидиле. Алай болса да, табсыз затны кёрсем джюрегим къыйналады. Миллет кесин къалай тутханына кёре къарайдыла башха миллетле да анга. Биз уллу къралны ичинде джашайбыз. Мен джаш тёлю бла тюбешген заманда хаман да айтханлай турама – тау адетлерибизде кёб иги зат барды, аланы тутаргъа керекди. Алай а къралны да кесини законлары бардыла – аланы да тутмасакъ боллукъ тюлдю. Ол зат джаш тёлю республикадан тышына чыкъса бек ачыкъ кёрюнеди. Уллу кърал бек кёб ашхы зат береди миллетге – окъургъа, бютеу къралда эркин сатыу-алыу этерге, джангы ишле къураб хайыр этиб юйюне-юйдегисине байлыкъ келтирирге дагъыда башха затла. Миллетибиз ишлеген миллетди, къралыбызда тынчлыкъ орналыб турса, ишлеб хайыр эте билликди.

Алай а, биринчи орунда миллетни адетлеридиле. Мени таныгъанла биледиле, джыйылгъан джерледе келинчикни юсюнден бир чам хапарны айтыучанма.

Эски заманлада элге джангы келинчик келиб уллу той болады. Къартла-джашла да къууанчны терк, ариу этерге кюрешиб тойну да бардырадыла. Келинчик да бир джарыкъчыкъ кёрюнеди: кёре келгенле бла, ышарыб, шампанский ичеди; «ай келинчигим», деген адамны барын, эки къолун да бойнуна салыб, татлы къучакълайды; кеси да аны юсюне иги къобузчу кёре эдим – «къууанчны къууанч этерге керекди», деб къобузну тохтаусуз ойнатыб турады.

Бу затланы эслеб, келинчикни къайын къызы отоу юйге кириб барады да, олтуруб тургъанланы барын да чыгъарыб, келинчикни къатына олтуруб: «Келин, джаным, отоуда юч-тёрт кюн олтургъан, ол эски къарачай адетди. Сен да бу юч кюнню сабыр бир олтур. Бу шампанскийни ичкенинги да тохтат, хар адамны да къучакълаб барма, бу къобузну да ары сал, сенден сора да бир къобузчу табылыр», - дейди.

Ол сёзлени эшитгенлей келинчик: «Ой, Аллах ючюн кечериксе, аланы меннге киши айтмагъан эди, билмей эдим. Къайгъы этме, къыйналма, юрене-юрене барырма», - деб джууаб береди.

Миллетни кюлдюреме деб айтыучу хапарым, къарайма да, миллетибизге, джашау болуб, кириб келгеннге ушайды. Тюзюн айтсакъ, келин келтирген, къыз чыгъаргъан ишлени юсюнде джараусуз, келишмеген ишле кёбден кёб болуб барадыла. Бернеден, къалымдан сора да, миллетни халына джарамагъан затла да боладыла. Сёз ючюн, неге ушайды, ат бла ресторанны ичине кириб баргъан атлы. Эсимдеди, биз сабий заманлада элде да сюймей эдиле аллай затланы.

Барын да ангылайбыз, джашау тюрлене, джангы затла чыгъа барадыла. Сёз ючюн, бусагъатда тойланы кёбюсю ресторанлада этиледиле. Миллет солуйду, тиширыула да джумушдан башларын алыб тепсегеннге-ойнагъаннга къарайдыла, таб кеслери да тойгъа къошуладыла. Къолундан келген адамгъа ресторан сауутну, ушхууурну не тюрлюсюн да, керексиз къыйнамагъанлай, тепсилеге табдырады – джангыз ачха тёле. Юйюнде этеме дегеннге да нек болмайды? Ким къалай сюе эсе, алай этсин. Сёз ючюн, мен кесим ички къаты джюрюген, уллу той болгъан мекямны ичинда тепсиде 4-5 сагъатны олтургъандан эсе, не къазанны къатында, не арбазны къыйырында тенглерим бла ашыкъмай ушакъ этгенибизни джаратама...

Келин келгенни, ау алгъанны, кюёу кёргюзгенни къачан да уллу магъанасы болгъанды. Миллет бюгюн тойну рестораннга кёчюрюб, аны юсюнде ариу, магъаналы адетлени тас этиб баргъанын эслемезге болмайды.

Талай джылны мындан алгъа тойда, Къобан районну тамадасы Къазий улу Хусей бла (джандетли болсун) бир тепсиде олтургъан эдик. Джаш адамла тойгъа сингнгенлеринде, биз да адетлени-джорукъланы юсюнден сёзге кёчген эдик. Сёзге къошулгъанла бары да келин алыу ресторанда этилсе адетле бузулгъанларын айтдыла. Олсагъатда Хусей меннге: «Мен ачха бла болушурма, сиз илму бла, тарих бла кюрешгенлени, адетледен хапарлары болгъанланы джыйыб, конкурс этиб, къарачай той ресторанда этилмей болмай эсе, адетлени да эсгериб, миллетге тынч болурча не этерге кереклисин джазсагъыз керек эди», деген эди. Хар ким кеси излегенча этерикди дегенле да болдула алайда.

Алай а, мени акъылым бла, былай этилсе тыйыншлыды, деб миллетни аллына джазылгъан джорукъну салыргъа керекди. Алай болса, билмегенле джорукълада джазылгъаныча этерге кюреширикдиле.

Алай бла, мени сартын, эски къарачай адетлени сакъларгъа боллукъду. Не да этиб ариу адетлерибизни сакъларгъа керекбиз. Сёз ючюн, ау джаулукъланы келинни башындан алгъанны кесини магъанасы барды. Сора бюгюн кюнде, келинни тёгерегине истемеге барыб, 3-4 джаш келинни башындан джаулукъну алгъанларын кёрсем бек ачыу болады. Ол джумушну этерик тиширыуладыла. Тепсеуню келинни тёгерегинде этсинле, ким огъай дейди, джаулукъну уа келинни башындан джашны джанындан джылы келген, джууукъ тиширыу алыргъа керекди.

Андан сора да бусагъатда джаш адамла кюёулеб баргъан заманда къартлагъа бёрксюз чыкъсала кеслерин залимлеге, джигитлеге санагъанча кёрюнеди. Тамада къауумну ичинден киши нек ангылатмайды джаш адамлагъа джангы кюёуню башында бёркю къартлагъа, «мен сыйыгъызны кёреме, уялама сизден» деген магъананы джюрютгенин.

Адетлени магъанасын ёсюб келген тёлюге айта турургъа керекди. Сёз ючюн, келинни чыгъаргъандан сора олтургъанлагъа келинни аты бла хотала, кёлекле, намазлыкъла, джабыула, бир-бирде уа, таб, кюйюзле да чачханларын барыбыз да кёребиз. Бурун заманда ол затланы, «кеси къолу бла этгенди, чемерди», деб, келинчик къолу бла этген затланы чачхандыла.

Мени акъылым бла, бюгюнлюкде миллетни, заманны излемине кёре, этилирге керекли затлары кёбдюле. Аланы бири – ресторанда этилген тойну таблыгъы къалай болургъа керекди? Ол соруугъа джууаб хазыр болургъа керекди. Кёбге созмай, келин алыуну юсюнде джорукъланы джарашдырыб, китаб этиб миллетни аллына салыргъа керекди. Ма алай бла миллетни кёбюсю ол джорукълагъа эсин бурур деб турама.

Къалай тындырыргъа боллукъду бу ишни? Биринчиси. «Къарачай» газетни юсю бла конкурс къураргъа керекди. Комиссиягъа да «Къарачай - алан халкъдан», алимледен, адетлени билген къартладан адамланы къошаргъа керекди. 1чи, 2-чи, 3-чю орун алгъан адамлагъа бериллик саугъаланы белгили этерге тыйыншлыды.

Ким биледи, бюгюнлюкде бу затланы китаб этиб чыгъарыргъа юлюшлерин къошаргъа болуб хазыр тургъан адамла да болурла. Конкурсну ётдюрюб, миллетге тыйыншлы болур деген джорукъланы «Къарачай» газетни, телевидениени юсю бла халкъгъа баямларгъа керекди деб келеди кёлюме.

Сыйлы джамагъат! Къуру бу зат бла миллетни джумушларын толтуруб къоялмазбыз, алай а атлагъан адам джол къоратады. Конкурсха болушургъа излеген адамла «Къарачай - алан халкъ» бирлешликге эмда «Къарачай» газетни редакциясына билдиригиз. «Къарачай» газетни редакциясы - 26-5408; Тотуркъулланы Шагъабан – 8928-389-80-50.

ТОТУРКЪУЛЛАНЫ
Шагъабан,

«Къарачай - алан халкъ»
бирлешликни тамадасыны орунбасары, экономика
илмуланы доктору, Шимал
Кавказ кърал академияны
профессору.
Tinibek 26.05.2020 22:24:03
Сообщений: 1225
2020 дж. арттотур айны 23 "КЪАРАЧАЙ"
Байрамукъланы Умарны 90-джыллыгъына
ТЮЗЛЮК ЮЧЮН КЮРЕШГЕНЛЕЙ КЕТГЕНДИ

Аллы газетни 28-чи, 29-чу номериндеди.



Экинчи кюн Иевлевни комиссиясы къарачай, малкъар коммунистлени энчи джыйыб да сёлешгенди – Азияда къалыуну юсюнден оюмну аланы кючлери бла халкъгъа къалай-алай да сингдирирге умуту болгъанды. Алай а тауларына таралгъан таулуланы тюзде тыялмазын ахыры ангылагъан эдиле. Сёз ючюн, Къулийланы Къайсын джыйылыуда: «Я завтра же уеду на Кавказ!» - деб, секириб ёрге тургъанын айтадыла. Башламчы студент къауум да, бирси джашла да тамам тири джашла болгъандыла. Аланы атларын айтыб къояйыкъ: Абайланы Магомет, Байрамукъланы Борис, Лайпанланы Сейитбий, Байрамукъланы Ахмат, Къайытланы Абдул, Байрамукъланы Умар, Семенланы АбдулКъадыр, Къайсынланы Хадис, Доюнланы Ахмат, Хубийланы Магомет, Халкёчланы Керам, Боташланы Азрет, Байрамкъулланы Умар... Дагъыда башхала болгъан эселе да билмейме, мен табыб тюзетирге кюрешгенле быладыла. Байрамукъланы Борис бла Умар Къарачайлы Москвагъа баргъан биринчи делегацияны къурамына да кирген эдиле, бирер чурум бла къошулалмай къалгъан эдиле ансы. Борис кърал экзаменле бере тургъанды, Умарны да, тутмакъдан кёб болмай къайтханы амалтын, паспорту джарашмай болгъанды. Алай а ол тири джашла къатышмай халкъгъа керек джумушланы бири да этилмегенди. Сёз ючюн, иш «къызкъачханнга» джетгенинде, Кавказгъа кетерик эшелонланы къурауда да аланы къыйынлары уллуду. Умар 1957-чи джыл юйдегисин джууукъ адамлагъа аманат этиб, поездге миндириб ийиб, кеси нёгерлери бла бирге ахыр эшелонну къураб ашыргъынчы, Къыргъызиядан кетмегенди. Ол ишде Байрамукъланы Дауут, Айбазланы Хасан, Байрамукъланы Фатима, Лайпанланы Канаш, Абайланы Сафу дагъыда кёбле уллу адамлыкъ танытхандыла.

Ай медет, билимлери, фахмулары, ишни къурауда тириликлери, болумлары болгъан, миллетлерин керти сюйген аллай джашла, къызла халкъ Азиядан къайтхандан сора да тыйыншлы къуллукълагъа тюшселе, къаллай бир хайыр келтирлик эдиле. Алай а башчылыкъ этген къуллукълагъа Суслов Къарачай автоном областны алгъыннгы чиновниклерин неда алагъа ушагъан бирлени салгъанды. Патриотла уа бир джанында къалгъандыла. Творчество интеллигенциягъа, устазлагъа, врачлагъа къарагъанлары да, ай медет, ол халда болгъанды. Сёз ючюн, фахмулу суратчы Кърымшаухалланы Хамзатха Къарачай-Черкесияда иш табылмай, Къабарты-Малкъаргъа кетиб къалгъан эди. Къарачай шахарда «Горянка» скульптураны сюйген шахарына артда саугъа этген эди ол. Умар кеси иш излей халкъ окъууну область бёлюмюне баргъанында, аны тамадасы Сорокина: «Так это Вы тот самый Умар Байрамуков, о котором мне говорили?» - деб сирелген эди. Умар соруулу къарагъанында: «Поищите сами себе место», - деб ашыргъан эди. Ол Элтаркъачда 7джыллыкъ школда, нёгери Лайпанланы Сейитбий Джёгетей школда устазла болуб, кеслерине «местола» табхан эдиле. Кёблеге ол ишле да джетмеген эдиле.

Джаз, джазалсанг халкъ ючюн

Къаламы да Умарны, аууз сёзюча, джити эди, бычакъча, кесе эди. Уста джыгъышыучуча, «ич чалдыугъа» чемер эди. Публицистикасында джамагъат-политика, тарих, адабият, адет, адебнамыс темалагъа аслам узала эди. Илмуда ана тилибизни сёз байлыгъын, этимологиясын, джер, суу атларыбызны тинте эди.

Эм бек сюйген темасы уа фольклор эди. Нарт эпос бла джашлыгъындан бери кюреше эди. Къарачай шахарда университетде ишлеген сагъатында ол темагъа талай монография джазгъан эди, окъуу-методика пособие джарашдыргъан эди. Нарт эпос, эшта, дунияда эм кючлю эпосланы бириди. Кавказ миллетлени талайында джюрюйдю ол. Ёмюрлени узагъына аланы хар бири кесини версиясын къурагъанды. Нарт эпос ол себебден барыны да бирден маданият байлыгъыды. Къайсы бир эпика эсгертмеча, нартла да ол миллетлени тарихлерин, маданиятларын, адет, адеб-намыс кючлерин кёргюзтедиле. Ала къалапелядан бери да хоншу болуб джашагъанлары себебли бир-бирине ушаш затлары кёбдю. Джырда, тепсеуде, кийимибизде, ашыбызда, юй-турмуш джашауубузда да алайды. Не келсин, Аллаху Тагъала бир джуртда хоншулача джашаргъа буюргъан эсе, алай болургъа керекди деб, анда тохтаб къалыу джокъду. Хар бир миллет эм эски, эм акъыллы, эм ариу бизбиз, башхала кийим киерге, чолпуну тутаргъа бизден юреннгендиле деб кюрешедиле.

Нартланы юсюнде да алайды. «Бизни нартларыбыз нартладыла, ансы сизни нартларыгъыз нартламыдыла?» - деб, хар бири, бёркюн джанбаш кийиб, башхалагъа огъарыдан къарайды.

Умар, бирси миллетлени нартоведлери бла полемика бардыра, кёб затны тенглешдириб кёргюзтеди. Ол халда джазылгъандыла аны «Кладезь народной памяти», «Сравнительный анализ образов главных героев старшего поколения в национальных версиях эпоса «Нарты» и этимология их имен», «Этимологический анализ имен главных героев старшего поколения в национальных версиях эпоса «Нарты», «Генезис и ономастика эпоса «Нарты» деген илму ишлери. Бу артда сагъынылгъан монографиясы ючюн ол 2008-чи джыл илму бла санатны Петровчу академиясыны керти членине да сайланнганды.

Байрамукъ улу барын да тенглешдириб чыгъыб, нарт эпосну тахсалары толусу бла джангыз тюрк тилледе, бютюн да бек къарачай-малкъар тилде, ачыкъланнганларын кёргюзтеди. Аны юсюнден «Нартиада: опыт сравнительного анализа» деген джашы Муратбий да авторлукъгъа къошулуб хазырланнган уллу къол джазмасы Къарачай-Черкес кърал китаб басмада саргъалыб бошалгъынчы бир джатыб, автор ауушхандан сора кючден-бутдан чыкъгъан эди.

Умар Къарачайлыны джарагъан поэзиясы да барды. Ол кеси бир энчи ушакъды. Тили бай болгъанлыкъгъа, анда супулукъ, джизгилик, кукалыкъ эсленмейдиле. Алай болгъанлыкъгъа, ингиллик, назик сезимлилик, тюз ариу сёзлюлюк, айбат поэтлик сыфатла уа бардыла. Авторгъа ийнаннган этесе. Ол тюлмюдю поэзияны, бютеулей адабиятны да кючю? «Къарачай къобан» деген назму китабын, башха чыгъармаларын алыгъыз да окъугъуз. 1949-чу джылдан 1989-чу джылгъа дери джазылгъан назмуладан, кюуледен, хыртлау джомакъладан, джырладан, поэмаладан къуралгъандыла ала. Умарны назмуларында да, илму ишлериндеча, публицистикасындача, излеми бирди: не джазгъанынгы, не ючюн джазгъанынгы билиб джаз. Биз башында сагъыннган китабда «Джазыучу тенгиме» деген назмусуна иш этиб бир къарагъыз:

Къууанмаса джюрегинг,
Толуб этген тилегинг,
Неда ачыб кюймесенг,
Неда артыкъ сюймесенг,
Неда бир кёб билмесенг,
Джашауну бек билмесенг,
Тюл эсенг бек фахмулу,
Неда озгъан илмулу,
Тенгим, сенден тилегим,
Керти ауруб джюрегим!
Алма къолгъа назмуну,
Излеме джукъ джазаргъа,
Элтир ючюн базаргъа!
Джазмай чыртда болмасанг,
Фахмунг тюртюб къоймаса,
Келе эсе кючюнгден,
Джаз халкъынгы юсюнден!
...Джазма, джазсанг
хакъ ючюн,
Джаз, джазалсанг
халкъ ючюн.
Джетмей эсе кючюнгден,

Джазма джукъну юсюнден...

Бу сёзле Умар Къарачайлыны бютеу чыгъармачылыкъ ишин суратлагъан сёзледиле. Авторну иннетин ачыкълайдыла ала.

Джашауну ёгеси эди

Аллаху Тагъала адамгъа иннети бла къарайды, гюнах, сууаб да анга кёре джазылады. Алай эсе, хар бирибизни джашауда этген ишлерибизни, ич дуниябызны кюзгюсюдюле.

Умаргъа «кесим айтхан деген адам эди», «къыйын халлили, джарашыусуз эди» дерге кюрешгенле бардыла. Айта тебресек, къайсы бирибизге да табыллыкъды сёз. Хо, мёлек тюл эди, ёзге миллетин сюймей эди, джамагъатны къачын кёрмей эди деген терслеуню уа салаллыкъ тюлсе. Бек сюе эди миллетин, анга киши аман айтыб къутулаллыкъ тюл эди. Олсагъат дженглерин къайырыб тебрей эди. Халкъны аты бла уллу къуллукълада олтургъанларыбызны бир къаууму, анга, анычалагъа кир къуюудан закон бла джакъларгъа мадарлары бола тургъанлай, шиндиклерине къоркъгъандан, ауузларына къууут джуммакъ алыб джашай эдиле. Аны амалтын ала этерикни Умарчалагъа этерге керек бола эди.

Бери, джуртуна, къайтхандан сора да аны тынчлыгъы болмагъанды. Устазлыкъ ишинде, илму, чыгъармачылыкъ джолунда, зорлукъгъа къаджау тургъанлай, итлик бла джагъалашханлай, миллетибизге къазан къара джакъгъан зарлагъа, кесибизни амантишлеге да «азауларын» кёргюзтгенлей келгенди. Ахыр кюнюне дери джамагъат ишлеге, миллет джумушлагъа тири къошулуучу эди. Сёз ючюн, Байрамукъланы Джатдайны сыйын чыгъарыу, джигитге эсгертме салыу аны, бирси тири адамланы башламчылыкълары бла этилген ишди.

ЁЗДЕНЛАНЫ Якъуб.
Мындан арысы басмаланныкъды.
Tinibek 26.05.2020 23:08:14
Сообщений: 1225
2020 дж. арттотур айны 25 "КЪАРАЧАЙ"
Байрамукъланы Умарны 90-джыллыгъына
ТЮЗЛЮК ЮЧЮН КЮРЕШГЕНЛЕЙ КЕТГЕНДИ

Аллы газетни 28-чи, 30-чу номериндеди.

- Ётю болгъан адам эди да, миллет затларыбызны джакълагъан сагъатда ёрге туруб къалыучан эди, - деб, эсине тюшюре эди джазыучу, журналист Хубийланы АбуХасан. - Бир да унутмайма мени обкомну «темир токъмагъындан» къутхаргъанын. Бир джолда (бусагъатдача ачыкълыкъ да джокъ эди ол кёзюуде) «Ленинни байрагъы» газетде 1956-чы джыл Москвагъа баргъан экинчи къарачай делегацияны Хрущёв бла ушакъларыны стенограммасын ана тилге кёчюрюб басмалагъан эдик. Ол номерге редакторлукъ этиб, мен къол салгъаным себебли, экинчи кюн обкомгъа мени чакъыргъан эдиле.



- Муну нек басмалагъансыз? Документ сартын анга тамал болурча джугъугъуз бармыды? – деб дау салгъан эдиле. Редакциягъа къайтыб, сагъышлы болуб, олтуруб тургъанлайыма, Аллах бергенча, Байрамукъ улу Умар кирди да келди.

- Нек шошса бюгюн? – деб, къайгъырыб сорду.

- Газетибизни ахыр номеринде басмаланнган ол статья бла байламлы проблемачыкъ чыкъгъанды да, не этерге билмей турама, алан.

- Хы, окъудум. Ол делегацияны Хрущёв бла ушагъыны стенограммасын кёчюрюб басмалагъаныгъызны иги этгенсиз...

- Да аны иги этгенибизни ангыламагъанла архив, документ тамалы болмагъан затны басмалагъандыла дегенча хапарны Акъ Юйге джетдиргендиле да, андагъыла сагъайыб, аны кертилигин бегитген бир зат излейдиле. Энди алагъа не джууаб табаргъа билмей сагъышлыма...

Умар, джукъ айтмагъанлай, чыгъыб кетген эди. Экинчи кюн иш башланыргъа, ол стенограмманы делегацияны членлери бары да къол салгъан экземплярын алыб келген эди.

- Къайдан табдынг, алан? - деб сейирсиндим.

- Гюрджюланы Таубий бла Нузуланы (экиси да делегацияны членлери болгъанларын билесе) джашлары Магометден алгъанма. Кеслерича, ашхы уланны ёсдюргендиле. Миллетни тутуругъу аллай деменгили адамладыла, ансы тилчиле табасы эртде боллукъ эдик, - деген эди, бети джарыб. - Кесим тилчиле амалтын кёб джарсыгъанма, сени бир да ариу ангылайма, - деб къошхан эди...

Энчи джашауунда да Умаргъа къыйын сынамла тюшген эдиле. Юй бийчеси Раиса бла ол бала ачыуун кёрюр ючюн къалмагъандыла - алты башлы юйдегилерини джартысын тас этгендиле. Юч къызларыны бири Марджан 9 джылында ауруб ёлген эди. Тюнгюч джашлары Науруз 1980-чы джыл Теберди сууда батаргъа тебреген тенгин къутхарыб, кеси кетиб къалгъан эди. Ётгюр, чырайлы джаш эди, десант аскерледе къуллукъ этиб келген эди. Сууда ёлюгю, Къарачай шахардан Важный элге дери барыб, 11-чи кюнюнде табылгъан эди. Аллахны сейир иши: андан сора 6 джылдан Умар кеси да кёлде батыб баргъан бир эрмен сабийчикни къутхаргъан эди. Медаль бла да саугъалагъан эдиле. Гитче джашлары Алибек да ажымлы болгъан эди. Кябагъа хаджилик къылыргъа бара тургъанлай, джолда джюреги тохтаб къалгъан эди. Джашаулары алагъа къалсын, эки къызлары (Файруз бла Пардуз), ортанчы джашлары Муратбий юйкюн, тукъум-джукъ болуб, юйрегендиле. Джыйылыб келиб, 8 туудугъу тёгерегине басынсала, Умар джандетли боллукъ ачыуун унутуучан эди. Умар ауушхандан сора 4 айдан туудукъчукълагъа энтда бир джашчыкъ къошулгъан эди. Туудукъланы къарт аналары Раиса, огъуру джюз адамгъа джетерик джумушакъ, ийманлы тиширыу, айхай да, кимден да бек къууанады алагъа. Юйюрюне ышыкъ болуб турур кюнлери энтда кёб болсунла. Ол да, Умарча, ёмюрюн устазлыкъ иш бла ашыргъанды – бёлмей, 42 джылны школда гитче сабийлени окъутханды. Файруз бла Пардуз да устазладыла. Пардуз педагогика илмуланы кандидатыды, Къарачай шахарда университетде талай джылны ишлеб, бусагъатда ол джумушну Нарсанада экономика университетде бардырады. Муратбий, экономика илмуланы кандидаты, бёлек джылны Къарачай шахарда студентлени окъутханды. Къысхасы, джарагъан династия! Ата бла анадан устазлыкъ фахму, таза адамлыкъ шартла алагъа да кёчгендиле.

Урунуу биографиясыны ахыр джыллары (1991 – 2007-чи) Байрамукъ улуну да, айтханыбызча, ол университетде ётгендиле. Умарча адамлагъа багъа бере билгенле, иш нёгерлери, къолунда окъугъан студентле акъыллы, терен билимли, сынамлы устазны игилик бла сагъыннганлай турадыла.

- Тышындан къарагъаннга къаты адамча кёрюннгенликге, тамам халал джюреги, джумушакълыгъы болгъан адам эди, - деб эсине тюшюреди Батчаланы Али-Мурат, кёб джылланы университетде къарачай эмда ногъай филологияны кафедрасына башчылыкъ этиб тургъан устаз, алим, джазыучу. - Бетсине, кукалана неда къоркъа билмегени ючюн болур эди, аллай адамла бла оту джанмай эди. Акъгъа акъ, къарагъа къара деген болмаса, агъыракъ, къараракъ деб айтырыкъ тюл эди. Тюзлюкчю эди, тюзлюгюн Аллахны аллында табсын. Талай джылны бирге ишледик, бир терс затын кёрмегенме.

- Миллетини тарихин, фольклорун, ашхы адетлерин терен биле эди, ишин сюйюб этген керти устаз эди, алим эди, - дейди дагъыда бир коллегасы, сынамлы педагог, доцент Султанбекова Марджан Муратовна. - Ким бла да келише эди, миллетлени арасында фитнаны джайыб айланыучуланы сюймей эди ансы. Интернационалист деб анычалагъа айтадыла.

- Аллах фахмуну къызгъанмай берген эди анга, - дейди КъЧКъУ-да биз сагъыннган кафедраны тамадасы, филология илмуланы доктору, профессор Алийланы Тамара, Къазийни къызы. - Фахмусу тил илмуда, тарихде, фольклорда, адабиятда, педагогикада да бирча таныла эди. Аны кибик ёз халкъына сюймеклиги джазгъан затларыны хар бир сёзюнде кёрюнеди. Тин байлыгъын, сынамын студентлеге, бизге, биргесине ишлеген устазлагъа да, эринмей бере эди.

- Миллет затларыбызгъа аман кёзден къарагъанла, отдан къоркъгъанча, къоркъа эдиле андан. Кёзюм бла кёргенме илму конференциялада Умар Зулкъарнаевич болгъан джерде сёлеширик тюлме деб джанлагъанларын, - дейди университетни ректору Ёзденланы Таусолтан да. - Атам Аубекир Нанакович да Умаргъа уллу сый береди. Керти адам эди дегенлей турады. Бир кёзюуде Къарт-Джуртда атам директорлукъ этген школда ишлеген эди Байрамукъ улу. Кертилик аны джашау джоругъу эди, джалгъан затны къатына джууукъ къоймай эди. Аллай адамгъа бизде джашау къыйынды...

Хо, халкъны сыйын джакълай, отха-суугъа кирирге къоркъмагъанлагъа, къралны бал эмизигинден тогъайыб, кесине тынчлыкълы хал къурай билмегенлеге, харамдан джанлагъанлагъа, эшта, къачан да къыйын болгъан болур. Умар зауаллы тамам аллайладан эди. Ол бу джашауну ёгеси эди. Кертиликни сюйген джаны керти дунияда тынчайсын!

ЁЗДЕНЛАНЫ Якъуб.
Tinibek 26.05.2020 23:08:36
Сообщений: 1225
2020 дж. арттотур айны 25 "КЪАРАЧАЙ"
Алимни оюмлары
ХАЛКЪ ЭМДА ЗАМАН

Дунияны акъылманлары айтханнга кёре, адам, джамагъат, халкъ эмда заман бир-бирлери бла бек байламлыдыла. Арт джыллада алимле «халкъны тарих ангысы» деген терминнге миллетни бурун заманладан бери эсинде къалгъан, аны халкъ, миллет этген шартлагъа кёб затны сыйындыргъан, джыйгъан, терен магъаналы джыйымдыкъ оюмгъача къарайдыла. Ол джаны бла тюрк халкъны тарих ангысында сакъланнган, аны бир тамырдан чыгъыб, уллу, деменгили халкъча къуралыб, ёмюрлени ичинде уа, кёб тюрлю сылтаула бла, бютеу дуниягъа чачылгъанлары баш орунну алады. Экинчиси, Джер джюзюню хазна къалмай бютеу кесеклеринде джашагъан буруннгу деменгили халкъны къауумлары, тюрк тилни тюрлютюрлю диалектлерин тас этмей, бюгюнлюкде да сёлешиб, джюрютюб, хайырланыб тургъанлары.

Аны юсюне да, аланы кёбюсю бютеу дунияда мийик дараджасы болгъан, айтхылгъан буруннгу тюрк адетлени джюрютгенлери. Ол затланы кёбюсю эски тюрк фольклорда, бурундан къалгъан джазмалада сакъланнганды. Тюрк халкъ бютеудуния «алтын къошуннга», иннет хазнагъа не джаны бла да уллу къошумчулукъ этгени белгилиди, шартды: закий шайырла, философла, айтылгън алимле, спортсменле, хар бири ат багъасы – ата сёзле... (бусагъатда биз алагъа нарт сёзле дейбиз). Бюгюнлюкде, ол буруннгу, деменгили уллу тюрк халкъны «чачылгъан кесеклерин» джалгъау, тарых джолгъа тизиу, бир иннет ызгъа тийишдириу бек къыйын болса да, болмагъанча керекли эмда кёзюулю ишлени бириди.

Ол иш талай кюч, къыйын салыуну эмда фахмулулукъну излейди. Ата сёз бла айтханда уа, «ийне бла кёр къазгъан» кибикди. Бардырыллыкъ тинтиулени бютеудуния магъаналы этер ючюн тарих эмда филология илмула алда барлыкъ этиб, къалгъанла да, бютеу кючлерин салыб, алагъа болушуб, «Тюрк халкъ бурун ёмюрледе, бюгюнлюкде эмда тамблагъы заманда» деген проектни тамамлаб башларгъа керекди. Бу проблеманы сюзер ючюн, хазырлана тургъан, къарачайлыла бла малкъарлыланы тарихлерине джораланнган илму конференция баргъан сагъатда «тёгерек стол» къураргъа боллукъду. Кюнден кюннге халкъны миллет сезими айный, тарихи, тили, маданияты бла байламлы илму тинтиулени излеми ёсе барадыла. Ол себебден быллай ауур, алай болса да тамамланмай болмазлыкъ ишле заманында башлансала тыйыншлы эди. Биринчи бирикген тинтиу атламланы амалы – регион халда башланса. Сёз ючюн, Шимал Кавказны тюрк тилли халкълары: къарачайлыла, къумукълула, малкъарлыла, ногъайлыла, тюрк месхетинлиле (хоншуда джашагъанлары). Джорукъла андан башхаракъ болургъа да болурла. Болса да, артыкъсыз да аз санлы халкъланы бирикдирмей, биз тутхан умут толмаз дейбиз. Ишексиз, ол иш битеудуния тарихинде эмда Эресейни джашауунда халкъла арасы тенгликни, бирбирин ангылауну, миллетле арасы болумну да кючлендирирге себеб боллукъду. Бу магъаналы ишде хар тюрк тилли халкъны энчилигин, аны бла бирге уа бирчалыкъларын да ачыкъларгъа керекди. «Эски тюркледен бюгюн аны туудукъларына не зат джетгенди?», «Не хазна сакъланнганды?», «Къаллай бир иннет байлыкъны хайырландырадыла?» дегенча соруулагъа да джууабла берирге тюшерикди. Бюгюннгю тюрк халкъланы джашагъан джерлери бир-бирлеринден узакъ, бет тюрсюнлери башха, динлери да айырмалы болса да, аланы бир къандан – джандан джаратылгъанлары тарих ангыларында кючлю халда сакъланнганды. Халкъда бошуна айта болмазла «къан бла кирген джан бла чыгъар» деб. Ол алай бош сезим тюлдю.

Ата-бабаларыбыз бирликни кючюн багъалата билгендиле, туудукъларын да аны сыйларгъа юретгендиле. «Къарнаш къарнашы бла онгар» деген ата сёзню терен магъанасы, уллу кючю бюгюн да таркъаймагъандыла. Аллай сезимлени тюрк халкъны бурун закийлери эмда бу заманны акъылманлары айтыр, джазар ючюн къоймагъандыла. Бюгюнлюкде да халкъны эсли адамлары, алда баргъан джашлары бла къызлары, сёзсюз, аны къайгъысын, джарсыуун этедиле. Ёсюб келгенлени тюрк тёрелеге тюшюндюредиле, унутмазча амалла излейдиле. Ол джорукъла къурусала, джукълансала, тохтасала, биз манкъуртла болуб къаллыкъбыз. Аны бла бирге бютеудуния цивилизациягъа тюрк халкъланы келечилери тыйыншлы къошумчулукъ этедиле. Джаш тёлю аны толусу бла ангылайды: ата-бабаны тарихин билиу, тинтиу, тёрелерин тутуу, адетлерин джюрютюу башха халкъланы айныуларына чырмаулукъ этмейди, ол хоншу, къарнаш халкъладан айырылыу да тюлдю. Тюз ангылагъаннга, ол иш хурметлик, асыллыкъ, дараджалыкъ да береди. Саулай адам улусу, хар энчи халкъ, инсан да хуна тешикден чыкъмагъанын билирге ким да борчлуду. Аллай кёлкъалдыла болмаз ючюн, къоншу халкъланы тюрк миллетлени айныуларына къошумчулукъларын тыйыншлысыча чертерге керекди. Джашагъан, айныгъан къралланы этген себебликлерин, болушлукъларын кенг ачыкъларгъа керекди. Ишни ол джанлары толу ачыкълансала, джангы башлана тургъан ишибизге чырмаула, чурумла да азыракъ чыгъарла, ангылашынмакълыкъ да теренирек болур деген акъылдабыз.

УЛАКЪЛАНЫ Махти,
тюрколог, филология илмуланы доктору, профессор.
Читают тему (гостей: 1)

Форум  Мобильный | Стационарный