КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 27.12.2020 00:58:22
Сообщений: 1256
2020 дж. эндреуюк айны 12 "КЪАРАЧАЙ"
Тарих
ТАУНУ ОЛ ДЖАНЫНДА ХАЛКЪЫБЫЗ

Аллы газетни 94-чю номериндеди.

Эсимден бир заманда да кетерик тюлдю, КъабартыМалкъарны Гостелерадиосуну «Ёмюрлени теренинден» деген кёзюулю бериуюне Эресейни сыйлы алими Хабичланы Магомет бла тарихчи профессор Лайпанланы Къазийни чакъыргъаным, перестройканы къыстау заманында ала Шимал Кавказны джер картасын алыб келген эдиле. Ол карта Ленинград шахарда Ата джурт къазауат башланнгынчы джарашдырылгъан эди, басмаланнган а 1942чи джыл Къазанда этилген эди. Бизни барыбызны да сейир-тамашагъа къалдыргъан бир зат эди: Къарачай АО-ну арасы Микоян-Шахарны аты Клухориге тюрлениб, Къарачайны джери уа Грузин ССР-ге къошулуб тура эди!..

***

Узакъ 1915-чи джылда, Биринчи Дуния уруш баргъан заманда, «Природа» деген ара журналда, бу ариу джерлени кийик адамларындан тазалаб, мында Эресей империяны байларына, бийлерине солуу юйле, санаторийле ишлерге тыйыншлысыны юсюнден оюмлай эдиле бир къауумла. Ол къауумла алай мурат этген кёзюуледе уа, Къарачайны джашлары Орус аскерледе фронтлада сермешгендиле. Дуниягъа айтылгъан «кийик» Кавказ дивизияда къуллукъ этген кёбкъарачай джашбар эди. Аланы араларында Георгийни толу кавалерлери Байрамукъланы Джатдай; 2-3 кере ол саугъаны алгъанла: Ёзденланы Дауут, Боташланы Ахаз, Боташланы Сосран. Ашхы къуллукъ этиб, генерал чынны алгъанла да болгъандыла, Кърымшаухалланы Мырзакъулча.

Генералны сагъыннганыбыз бла, Николай Петрусевични эсгермей кеталмайма. Ол, 1860-чы джылдан башлаб, Къарачайны приставы болуб тургъанды. Къарачайлыла анга, уллу багъа-сый бергендиле. Къарачай тилге юренсе, адетлерин, тёрелерин билсе, халлары бла келишсе, андан башха, не керекди?!. 1880-чы джыл Кавказдан узакъда, Туркестанда, Николай Петрусевични ёлтюргенлеринде, къарачайлыла, ачха джыйыб, къазакъла бла бирге ары барыб, аны ёлюгюн, келтириб, Къарачайда асырайдыла. Ол адамгъа къарачайлыла бюгюн да уллу намыс, уллу хурмет этгенлей келедиле. Ма ол айтханды, Къарачайны байлыгъы, джерини ариулугъу мындан ары да кёб джылланы аны халкъына джарсыу болгъанлай турлугъун...

XIX-чу ёмюрде Шимал Кавказны халкъларыны келечилери Осман империяны джерлерине кёчюб тебрейдиле. Ол кёчгюнчюлюк тарихде «мухаджирликча» белгилиди. Бир-бир халкъланы уа кёбюсю кёчюб кетгендиле. Бу иш уллу империяланы саясатлары болгъанына кимни да ишеги джокъду. Аны юсюнден алимле кёб джерде кёб тюрлю оюмла да айтадыла. Мухаджирликни къыйынлыгъы къарачайлыланы да бир джанында къоюб кетмегени белгилиди.

Бюгюнлюкде къарачайлыла дунияны кёб тюрлю къралларында джашайдыла. Барысындан да кёб а ала Тюркдедиле. Къарачайлыланы культура аралыкълары эки журнал чыгъарады: «Бирикген Кавказ» тюрк тилде, «Къарт-Джурт» - къарачай тилде. Къарачай мухаджирлени туудукълары бусагъатда анда 14 эл болуб джашайдыла. Арт кёзюуде уа кёб юйюрле уллу шахарлагъа кёчедиле, болсада ала шахарлада да миллет-культура аралыкъла къурайдыла, тилни, адетни, миллет сезимни сакъларгъа кюрешедиле. Мухаджирлеге, кеслерини ёз, ариу табигъаты болгъан джерлеринден айырылыб, тенгиз тийреледе джашау этерге тюшгенди. Ма ол заманлада кёчгюнчюлени бир къаууму солтан Абдул-Хамитге болушлукъ тилей келеди, быланы Анатолияны ич джерлеринде джашаргъа къоярча. Анда айтады бютеу османланы патчахы: «Кавказдан келгенле мени къарнашларымдыла. Ала къалайда сюйселе, алайда джашаргъа эркиндиле. Ала излеген - мени буйругъумду».

Ол тюбешиуден сора Кавказдан келген мухаджирле джюреклери разы джерледе джашаргъа эркин боладыла. Бай къарачай элледен бири Башюйюкню къуралгъан тарихи уа былайды. Бери келгенлеге юйле ишлене тургъунчу, алагъа Конияны губернатору къонакъбайлыкъ этиб тургъанды. Ол кёзюуде башюйюкчюле Кония шахарда джашагъандыла. Къарачайлыла, джангы юйлерине кёчгенден сора, элге «Юмран Хамидие» деб атагъандыла. Аны тау тилге кёчюрсек, «Хамитни саугъасы» деген магъананы тутады. 1918-чи джыл, Тюркде патчахлыкъ тайдырылгъандан сора, элни аты Башюйюкге тюрленеди. Бюгюнлюкде башюйюкчюлени сабанлары 35-40 километрге дери барадыла. Хар бир юйюрню да арбазында тракторлары, комбайнлары, джюк ташыгъан машиналары бардыла. Къралны сапариши (заказ) бла была будай бла арпа ёсдюредиле.

1919-чу джыл къарачайлыланы асламы Кемальпаша (Ататюрк) башчылыкъ этген революция (ынгкъылап) джанлы сюеледиле. Къарачайдан чыкъгъан мухаджирлеге башчылыкъ этген Ататюркню антлы тенги Бозкъурт эди. Тюрк революцияны баш хорламларындан бири - тюрк миллет бла аны тили къуралгъаны болгъанды. Тюркде джашагъан къартланы бюгюн да эслериндеди ол заманлада алимлени къарачай эллеге басыныб келиучюлери эмда хар сёзню, хар айтыуну магъанасын соргъанлары, джазыб алгъанлары. Алимле Ататюркню: «Къарачай халкъны табыгъыз, аладыла бизни эртдегили да, таза да тилибизде сёлешгенле», - дегенин энчи чертиб, къатлаб-къатлаб айта эдиле. Аны юсюнден Къарачай-Черкесни «Ленинни байрагъы» деген область газетинде сириячы мухаджирлени туудукълары да айтхандыла. Ататюрк, тюрк тилни тыш сёзледен тазалагъан ишин башлардан алгъа, алимлени чакъырыб: «Барыгъыз, къарачай элледе туругъуз да, аланы эм ариу сёзлерин алыгъыз», дегенди. Къарачай тилни буруннгулулугъун, байлыгъын уллу орус алимле да черте келгендиле. XIX-чу ёмюрню ахырында Францияда чыкъгъан «Мусульманин» деген журналланы биринде уа: «Таулуланы таза илму билимлери джокъ эсе да джаш тёлюню юретиу амаллары, джоллары бирда болмагъанча мийикдиле, бу дуния магъанасы болгъан культурасы бла айтхылыкъ Европа энди джууукълаша келеди...» - деб, мийик багъа бергенди.

***

Джашауубуз демократияны джорукъларына кёре къуралгъанлыкъгъа, къарачайлылагъа кир джагъаргъа, чимдерге кюрешген къылыкъла Азиядан сюргюнден къайтхандан сора да тохтамагъандыла. Ол аны «джарты» реабилитациясыны хатасымыды - билген Аллахды. 1970-чи джыл Сабийлени къоруулау кюн Тёбен Тебердиде урушну кёзюуюнде ажымлы ёлген сабийлеге сын таш салынады. Ол сабийлени немецле бла былайлада джашагъанла ёлтюргендиле деб айтылыб тургъанды. Былайлада джашагъанла уа - къарачайлыла! Дунияны джер-джерлеринден келгенле, бу сын ташны къатында тохтаб, алагъа дууа тутдуруб, немецле бла мында джашагъан къарачайлыланы мурдарлыкъларыны, адамсызлыкъларыны юслеринден кёб хапарла эшитиб тургъандыла.

Былайда 1988-чи джыл белгили ленинградчы поэт Юрий Логинов КъарачайЧеркес областны биринчи секретарына джазгъан къагъытындан бир юзюкчюкню келтирмей болалмайма: «Манга бек къыйынды сабий кюнлеримде мында кёрген ачыууму эсгерген. Алай андан да къыйын а бу огъурлу, кишиликлери болгъан адамланы бетлерине къарагъанды. Ким эсе да, болмагъан затланы къурашдырыб, аман бетли этерге кюрешеди быланы, миллет сезимлерин тюб этерге излеб. Бу сын ташны салыннганы бедишликди, бу затны иннет (идеология) диверсиягъа санайма». 1990-чы джылда уа КПСС-ни АК-ны баш газети «Правда»: «Ала ётюрюк хапарла болгъандыла (орусча айтханда «утка»), бизни уста чекистлерибиз джарашдыргъан... КГБ бла Ставрополь крайны, КЧАО-ну прокуратураларыны органлары къурашдыргъан иш болгъаны тохташдырылгъанды», деб дженгдире эди.

Мен Къарачайны хапарладан билмейме, намысны, сыйны, кишиликни тауларындан эсе мийик тергеген, мийик салгъан Къарачайны. Аны къонакъбайлыгъы бютеу Кавказгъа айтылады. Аланланы башчысы Болат къуру кесини къонагъын Алтын Орданы эмири Утуркуну Темирланнга бермегени ючюн, гунч болуб тоналгъанды Аланла къралы. Темирланны: «Сенде бугъунуб тургъан Утуркуну джибер манга, алайсыз асланладан къуралгъан, хорланыуну билмеген аскерле бла келликме», - деб джазгъан къагъытына Болат былай джууаб къайтаргъанды: «Мени оюлмазлыкъ къалаларым бардыла, уруш кереклерим да джетишедиле. Утурку мени къонагъымды. Джаным ичимде болгъан къадарда, мен аны санга бермем. Онгум, кючюм таркъайгъынчы, аны тёппесинден тюгю да тюшмез». Ма ол хал, ма ол ёт бюгюн да Къарачайда джашайды. Ышаннгылыкъ бла, кертичилик бла айырмалыдыла къарачайлыла.

Тюркню джерде джюрюген аскерлерини башчысы Шакъман Акай бла СССР-ни джерде джюрюген аскерлерини башчысы Семенланы Владимир бир кёзюуде къуллукъ этгендиле. Бири НАТО-да, бири уа «Варшавский договорну» къралларында. Экиси да - бир миллетни адамлары. Быллай шартла дагъыда бардыла.

Къарачайны сюргенден бошамагъан КПСС-ни АКны секретары Суслов эртде ёлгенликге, аны ишин джашыртын бардыргъанла табылыб тургъандыла. Къууандыргъан къуру бир затды: къарачайлылагъа кир джакъгъан, аланы аман бетли кёргюзтген кърал политика тюлдю, къайда ётген-сётгенлени энчи къара ишчиклеридиле.

***

Къарачайлыла, бизни барыбызча, джангы къралда, джангыргъан Эресей Федерацияда джашайдыла. Бюгюнлюкде Къарачайны таулары бла къралыбызны чегини иги кесеги ётеди. Къарачайлыланы къралгъа къуллукъ этерге сюйген кючлерини уа не къыйыры, не чеги джокъду. 1926-чы джыл учкуланчылагъа врач-окулист, профессор С.В. Очаповский джазгъан къагъыт «Горская жизнь» газетде басмаланнганды. Анда былай айтылгъан джери барды: «Къарачайдан кетерими аллында, андан айырыла туруб, Бир Аллахды билген, къаллай бирге дери баш урургъа сюеме анга. Къуру да мында, Минги Тауну этеклеринде, сезгенме мен къарачай халкъны джюрек халаллыгъыны мийиклигин...». Кавказгъа бюгюн джангы кёз къарам бла къараргъа, аны халкъларыны джарсыуларын ангылаб, заманнга кёре, аладан къутулууну джангы джолларын ызлай билирге керек болгъаны баямды. Бек башы уа – бирбирине тынгыларгъа, таулу къартлача, бир-бирине артыкъ сёз айтмай. Алай болса, уллу Эресейни джюрек тебиую мында, Кавказда, эшитилир.

ДОДУЛАНЫ Аскер,
«Минги Тау» журналны
баш редактору, КъЧР-ни
халкъ поэти.
Нальчик. 2004 дж.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 27.12.2020 00:57:37
Сообщений: 1256
2020 дж. эндреуюк айны 12 "КЪАРАЧАЙ"
Ашхыла
ТУТХАН ИШИН СЫЙ БЛА ТОЛТУРАДЫ

Халкъны атын махтау бла айтдыргъан адамланы бириди медицина илмуланы кандидаты, доцент, КъЧРни махтаулу врачы Тебуланы Мухутдинни джашы Ахмат. Ол бютеу джашауун миллетине хайыр келтиргенлей, джарагъанлай ётдюрюб барады.


Ахмат 1954-чю джыл арттотур (апрель) айны 4-де Къыргъыз ССР-ни Будёновка элинде туугъанды. Школну бошагъандан сора Къыргъыз кърал медицина институтха кириб, аны джетишимли тауусуб, врач-педиатр усталыкъ алыб чыгъады.

1978-чи - 1980-чы джыллада Нальчик шахарда терк болушлукъ табдыргъан шахар клиника больницада врач-педиатр болуб ишлегенди. Алайда джаш уста ауругъанланы саулукъларын тыйыншлысыча багъа, атын иги бла айтдыргъанды. 1981-чи - 1982-чи джыллада Къарачай район ара больницада район педиатр болуб, ауруб инджилген кёб адамгъа, саулугъун багъаргъа болушханды.

Фахмулу врач билимин кенгертир муратда 1982-чи - 1988-чи джыллада СССРни Илму министерствосуну академиясыны эндокринология усталыкъдан иш этиб ачылгъан клиника ординатурасында окъуб, анда аспирантураны очно бошагъанды. Фахмусун, алгъан билимин миллетине берир муратда Къарачайгъа къайтыб 1989-чу - 1996-чы джыллада Къарачай-Черкес облисполкомну Саулукъ сакълау управлениесини тамадасыны орунбасары, баш педиатр болуб ишлейди. Заман бара, аны Къарачай-Черкесияны саулукъ сакълау министрини орунбасары къуллукъгъа саладыла. Республиканы миллетлерини саулукъларына къайгъыра, саулукъ сакълаугъа джангы затла кийире, ол къуллугъун да джетишимли толтурады.

1996-чы джыл Тебу улу Черкесскеде шахар сабий больницаны баш врачы болады. Гитчечиклени саулукъларын тинте, тюзете ёсюб келген джаш тёлюню саулукълу этиуге энчи юлюш къошады. Сегиз джылгъа джууукъ замандан сынамлы врачны республикан клиника больницаны баш врачы къуллукъгъа саладыла. Ахмат ол къуллугъун 2009-чу джылгъа дери сый бла толтурады.

Ахматны спорт туризм джаны бла джетишимлери да мийикдиле. 1997-чи джыл Б. Бегеуул улудан, Тебуланы Ахматдан, Хапчаланы Рамазандан, Байрамукъланы Умардан къуралгъан альпинист къауум Минги Тауну эки башына да чыкъгъанды. Джашла ары чыкъгъан кёзюулеринде Минги Тауну башына атла бла къалай чыгъаргъа боллугъуну юсюнден да сагъыш этгендиле. Алай бла Ахмат 1998-чи джыл Минги Тауну кюн чыкъгъан башына (5633 метр) къарачай тукъумлу атла бла чыкъгъан экспедицияны къураргъа болушханды, кеси да аны члени болгъанды.

Бир джылдан Минги Тауну кюн батхан башына (5642 м) къарачай атла бла чыкъгъан экспедицияны альпинист къауумуна Тебуланы Ахмат башчылыкъ этгенди. Аны бла да къалмай, Ахмат атла бузлагъа къыйналмай чыгъарча, аланы туякъларына «бурулгъан чюйлери» болгъан налла къурагъанды. Ким биледи, аллай налла болмасала, атла Минги Тауну башына чыгъалмай къалыргъа да болур эдиле.

Тебу улу 2008-чи джылдан башлаб, Шимал Кавказ кърал академияда Медицина институтда доцентди. «Организация здравоохранения» деген предметден студентлеге дерсле бере, бу джаны бла кёб джаш адамны билимли этеди.

Ахмат 2009-чу джылдан бери Эресей Федерацияны саулукъ сакълау санагъатында ишлегенлени профсоюзларыны Къарачай-Черкес республикан организацияларыны тамадасы къуллукъну да бек иги толтурады.

- Республиканы медицина къуллукъчуларыны 92 проценти бизде профсоюздады. Профсоюзну баш борчларыны бири, аны членлерини юрист эркинликлерин джакълауду, консультацияла бериудю. Медицина къуллукъчуланы эркинликлери бузулсала, алагъа эс бёлебиз. Айлыкъны юсюнден тарыкъгъан болса, анга къарайбыз. Медицина къуллукъчула бизге берген взносларыны 60 процентин ызына, коллективге, къайтарабыз. Ала, уставда белгиленнгеннге кёре, аны неге сюйселе, анга джоядыла. 40 проценти бизге къалады. Биз аны бир кесегин бизни бирикдирген профсоюз къуралышха беребиз, экинчи кесегин, ала ишлеб турурча, Ара комитетге беребиз. Бизге алай этиу бир да игиди, не ючюн десегиз, анда бизге ишлеген сынамлы, кючлю юристле, экономистле бардыла. Аны тышында 50, 60, 65 джыл толгъанлагъа, ала юбилейлерин белгилерча материал болушлукъ этебиз. Бусагъатда COVID-19-дан ауругъан медицина къуллукъчулагъа мадарыбызгъа кёре къаллай бир ачха тёлейик, деб санай турабыз.

Андан сора, саулукъларын тюзетирге санаторийлеге барабыз деген профсоюзланы членлерине, кесибизни 40 процентибизден, 4-шер минг сом беребиз. Тенгизге солургъа барабыз деген коллективге уа, машина тутсала бензин къуябыз неда мадаргъа кёре, башха бир зат бла болушабыз. Профсоюзну членлерин дагъыда башха затла бла да джакълайбыз, - дейди Ахмат.

Тебу улуну кърал дараджада алгъан кёб тюрлю Хурмет грамотасы, Бюсюреу къагъыты, башха саугъасы барды. Аланы арасында Минги Тауну башына къарачай тукъумлу атла бла чыкъгъан экспедицияны къурамында, туризмни ёсюмюне къошхан юлюшю ючюн Эресей Федерацияны Президенти Владимир Путин берген «За заслуги перед Отечеством» деген II-чи дараджалы ордени, башха сыйлы белгилери, Эресей Федерацияны Профсоюзларыны грамотасы, Къарачай-Черкесияны Правительствосуну, Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) Хурмет грамоталары дагъыда башха саугъалары бардыла. Ол «Къарачай-Черкес Республиканы махтаулу врачы» деген сыйлы атны да джюрютеди.

Ахмат юй бийчеси Борлакъланы Ахматны къызы Фаризат бла бирге эки сабий ёсдюреди. Къызы Назифат КъЧР-ни Арбитраж сюдюнде сюдю къуллукъну толтурады, бир къызчыкъ ёсдюреди. Джашы Назир а табышлылыкъ бла кюрешеди.

ЛЕПШОКЪЛАНЫ Хусеин.

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 23.12.2020 00:27:24
Сообщений: 1256
Жашауда сейирлик, ангылашынмагъан затла кёпдюле
16 декабря, 2020 - 16:33

Биз сабийлигибизде терк – терк эшитип тургъанбыз Огъары Малкъарда тилек этген жер болгъанын. Сабийлери болмагъан тиширыула ючюн билгич ол жерге барып тилек айтханды. Битеу башха къыраллада да бардыла аллай сыйлы жерле. Сёз ючюн, Петрич шахардан сегиз километр узакълыкъда Рупите элни къатында къабырлагъа дунияны кёп жерлеринден келген адамла жыйыладыла. Рупите Кожух деген жер эрттегили уллу вулканны кратериди. Шёндюге дери да андан бюркюп чыгъып турады тылпыулу гара суу. Ахыр жыллада билгич тиширыу вулканны тамагъында жашагъанды эм адамлагъа да алайда къарап болгъанды. Былайны нек сайлагъансыз деп соргъанларында, манга огъаргъыдан былайда жаша деп билдиргендиле, былайы манга кюч - къарыу береди,бир кезиуледе былайда уллу от къайнап тургъанды, бу сыртны тюбюнде уллу жашырынлыкъ зат да барды, дегенди Ванга.
Кимге да баямды .жер башында болгарлы билгич Вангача адамла бек аздыла. Нальчикни уа хар кварталында кеслерин аллайгъа санагъан юч - тёрт адам барды. Ол жалгъан билгичлеге халкъ жюрюйдю, ахчаларын, заманларын да къората. КъМР-ни Муслийманларыны дин управлениясыны башчысыны орунбасары Отарланы Хызыр айтханнга кёре, билгичлик бла кюрешиу ислам динде бек уллу гюняхды. Къадарымы билеме деп баргъаннга да, аны айтыргъа кюрешгеннге да. Билгичле шайтанла бла ишлейдиле. Кёпле шайтанланы болгъанларына ийнанмайдыла. Алай «шайтан» деген сёз Къуранда 85 кере айтылады, болмагъан зат битеу дунияда да бек сыйлы китапладан биринде аллай бир кере къайтарыллыкъмы эди?
«Билгичге барып, анга къадарын ышаннган, андан болушлукъ излеген адам тобагъа къайтыргъа керекди. Жаланда Аллахха ышаныргъа, андан болушлукъ сакъларгъа керекди»,-дейди Отарланы Хызыр.
Алай бла кесин муслийманнга санагъан адам билгичге бармазгъа керекди, жангылып, бу гюняхлы ишни этген эсе уа, тобагъа къайтып, жюрегин тазаласа, саулугъуна игиди.
Табийгъатны бузулуууну юсюнден тохтаусуз айта эди

Ётюрюк билгичликни бизнес этерге кюрешгенлени айтмасакъ, не десек да, анда – мында сейирлик, озгъан, келлик заманланы да кёрген адамла боладыла. Сёзсюз, Ванга аладан бириди. Экология болумну юсюнден айтханда уа, озгъан ёмюрню 50-чи жылларында окъуна, жер башында хауа болумланы тюрлениулерини юслеринден киши да тийишлисича сагъыш этмеген заманда, билгич битеулю иссилик жерни къысарыгъын сезгенча эди. «Сууукъ жерле жылынырыкъдыла, алада папоротникле ёсерикдиле. Вулканла уянырыкъдыла. Уллу толкъун адамдан толу уллу жагъаны, шахарланы басарыкъды, болгъан суу тюбюне кетерикди, къайда эсе да тенгизде жер кётюрюллюкдю».
Ванганы айтханына кёре, хауа эм жер тебиуле битеу планетаны къалтыратырыкъдыла, аны хатасындан дуния тюрленирикди. Бусагъатда битеу къыраллада да алимле экологияны юсюнден айтханлай турадыла, битеудуния уруш болмаса да, экология катастрофала биз таныгъан дунияны гунч этерге боллукъдула. Чыранла эрип башлагъандыла, сууукъ жерле жылыдан жылы боладыла жылдан жылгъа адам улуну заводларыны, фабрикаларыны хаталарындан, тенгизле кирленнгендиле. Адам улу эссизлиги, жутлугъу бла, жаланда ахча излегени бла тёгерегинде ёсген битимлени, жаныуарланы, жерни кесин да тюп этип баргъанын Ванга айтханлай тургъанды.
Бусагъатда бизни республикада кёпле череклеге канализацияларын тюзюнлей чыгъарып къоядыла, алгъын а тау элледе арыкъ сууну тазалыгъына сейир этер эдинг. Агъачланы тохтаусуз къырадыла. Не сууну, не терекни, не жаныуарны сакъларгъа сюймеген, болгъанны къыргъан, кирлендирген, бузгъан адам не игилик сакъларыкъды кесине? Ким билсин, къыйын аурууланы жайылып баргъанлары адамны эссиз, эриши къылыкълары бла байламлы болурму?
Нальчик шахарда жашагъан бир «билгич» алгъын школда ингилиз тилден устаз болуп ишлеп тургъанды, артда уа картла салып башлагъанды. Аны юсюнден кеси былай айтады: «Мен устаз болгъан заманымда биринчи эрим бла жашай эдим. Ол ичгичи эди. Аны, кёп жерлеге элтип, бакъдырыргъа кюрешгенме, алай бир зат да тюрленмегенди. Жашчыгъым атасын кеф болуп тургъанлай кёреди деп, жюрегим бек къыйналыучу эди. Эримден айырылгъанымдан сора да, не сейир, мен ким бла шуёхлукъ жюрютюп башласам да, ол ичгичи болуп чыгъа эди. Ма ол заманда психологиядан китапланы окъуп башлайма. Таро картла психология илмуну кесегидиле. Алгъа школда устаз тенглериме картла салгъанма. Артда аланы шуёхлары келип башлайдыла манга.
Ол кезиуде жашауум тюрленеди. Школдан кетип, билгичлик бла кюрешип башлайма. Хар келгенни жанын эшитирге кюрешеме. Психология жаны бла билимим бек болушады. Алгъын къуру жиляп туруучу эдим, энди жилямайма. Экинчи кере эрге баргъанма, ол ичгичи тюйюлдю. Бусагъатда кесими юсюмден насыплыма деп айталлыкъма. Билемисиз, гитчелигимден да актриса болургъа сюе эдим. Ол умутум да толгъанды. Жашым Москвада окъуйду да, мен да кёбюсюнде Нальчикде угъай, Москвада турама. Анда Останкиногъа юйюмеча жюрюйме. Сериаллада ойнайма, бериулеге къатышама».
Ушакъ этерге адам тапхан къыйынды

Сёзсюз, кёпле билгичлеге ушакъ этерге барадыла. Аланы жашауда жюреклерине жууукъ адамлары жокъду. Биз аллай дунияда жашайбыз: атала – анала окъуна балаларындан бек узакъдыла. Эгеч къарындашны, къарындаш эгечни ангыламайдыла. Билгичлени кёбюсю уа психологладыла, ала тынгылай, ангылай да биледиле. Жылла бла битеу айтырыгъы ичине жыйылып тургъан адам билгич бла ушакъ этгенинден сора женгил болады, кесин бек насыплыгъа санайды. Нальчикде бир башха «билгични» хапарындан: « Манга бир тиширыу келеди. Ол, ракдан ауруп, химиотерапия сеансланы да бошап, бек къыйналгъан кезиую эди. Бу адам къалай жашагъанын айтханында, мен сейир этгенме. Юйюрюнде эгечлерине, къарындашларына болушханлай, аланы жарсыуларын жалчытыргъа кюрешгенлей, кесине уа ахырысы бла да эс бурмай тургъанды.
Мен анга:«Сиз кесигизни къыйнап жашайсыз. Адам кесин да бир кесек сюерге керекди. Сюйгенигизни ашагъыз, кийигиз, жашагъыз, сиз да адамсыз!Адамны жаны къыйналгъанлай турса, ол аурумай къалмайды. Сизни жаныгъыз а къыйналгъанлай турады. Кесигизни къууандырыргъа, къууанып жашаргъа юйренигиз. Ракдан ауругъанлай, адам ёлюп къалмайды, башха тюрлю жашап башласагъыз, ёмюрюгюз узунуракъ боллукъду»,- дейме. Ол тиширыу манга, эки жылдан сора келип, жюрек ыразылыгъын билдиргенди».
Шагъатлыкъла

Мен танышларыма: «Сиз жашауугъузда билгич бла тюбешгенмисиз?»-деп соргъанымда, кёбюсю хау дегендиле. Ала айтхан хапарлагъа, кертиси бла да, сейир этерчады.
«Сабий садда балам терк-терк жыгъылып башын теше эди. Бир къабартылы киши билгичди деп, аны адресин бередиле. Барсам, арбазы халкъдан толу. Сакълайма тюшге дери. Кирсем отоугъа, столунда уа – Къуран. Ол: «Сабийинг сау кюнню китап окъуп, группада къалгъанла да, устазла да анга тынгылап турадыла. Тёртжыллыкъ балачыкъ кётюралмайды ол къадар анга къарагъан кёзлени. Садикде юйретиучюге айтыгъыз аны юсюнден. Кеси окъусун китапланы, къыйнамасын сабийни. Сен кесинг да быйыл фатар сатып аллыкъса», - дейди. Сейирге къалама, ахчам болмагъанын айтама. Ол а ахча да, фатар да чыгъарыкъларын къайтарып айтады. Дууала да береди окъургъа. Не сейир, андан сора балам бир да жыгъылмады. Жууукъ заманда уа адамларым оноулашып, манга деп ахча жыйдыла, фатар сатып да алдыла. Андан бери бек кёп заман озгъанды. Бек барлыкъ эдим башха соруула бла ол адамгъа. Алай алгъаракъда ёлгенди деп эшитгенме. Жаннетли болсун».
«Мен студент жылларымда бир жаш бла тюбеше эдим. Бир жол тенг къызым бла билгичге барып, бизни тюбешиулерибиз не зат бла бошаллыкъдыла деп сорама.Ол а: «Айырыллыкъсыз»,- дейди. Мен ичимден ийнанмайма дейме. Ол а: «Ийнанмаймыса? Алыкъа, сиз айырылгъандан сора да, биз бир кере тюбеширикбиз»,- дейди. Бир талай айдан биз айырылабыз. Мен ол билгични экинчи кере орамда кёреме. Тюбешгенибизлей: «Болгъанды да мен айтханлай?»- деп сорады. Титирейме, алай бир зат да айтмайма анга. Андан бери кёрмегенме ол адамны».
«Тенгизде солуй эдим жайда. Бир кюн чыганлы къатын, къатыма келип, бетиме къарайды да: «Къоркъма, сюдде хорларыкъса, артда уа бир угъай, юч тюкенинг боллукъду»,- дейди. Кертиси бла да, тенгизден къайтханымлай, сюд башланнган эди. Бир тюкен сатып алгъан эдим да, аны алгъын иеси кесине къайтарыргъа сюе эди. Сюд мени жанлы болду. Бусагъатда уа дагъыда эки гитче тюкенчик сатып алгъанма. Энди бир угъай, юч тюкеним барды».
«Мен эрге барыргъа кёлленип тура эдим. Билгичге барама да, ол а жашны юй бийчеси да, сабийлери да бардыла, дейди. Ийнанмайма айтханына. Артда жаш бла сёз болабыз да, мен аны бла юйюр къурар акъылны къояма. Бу кюнледе уа бир танышым (жашны жууугъу) аны, кертиси бла да, юй бийчеси, сабийи да барды, дегенди.Тюз шёндю айырылгъандыла ала. Баям, мени тас этерге къоркъуп, букъдургъанды ол бу ишни. Къалай болса да, ол билгични усталыгъына уа сейир этгенме».
«Мен Терекде бир билгичге баргъанма. Жашауумда битеу болгъан затланы, бир ажашдырмай айтхан эди. Мени анам оруслуду, атам а къабартылы. Билгич мени христиан динни тутханымы, жашчыгъым а муслийман болгъанын окъуна билген
эди. Къайдан «окъуйдула» ала адамны ичин? Бек сейирди ол».
«Къара тенгизде солуй эдик. Манга уа жаланда жыйырма жыл. Кюнлени бир кюнюнде бир чыганлы илинеди манга. Ахча бермезлигими айтама. Ол, не сейир, излемей эди ахча. «Сен эрге барып, эки сабий табарыкъса. Жарсыугъа, жаланда кесинг ёсдюрлюксе аланы. Къол аязынгда тутуп. Ариу, акъыллы сабийле боллукъдула, къыйналсанг да, къыйынынгы магъанасы чыгъарыкъды», - дейди. Оздула жылла, тюз ол айтханча болду. Къалай сейирди ол. Келлик дунияланы ким ачады билгичлеге?»
Ахыр сёз

Таулула адамны къадары мангылайында жазылыпды, дейдиле. Сезебиз кёп зат къолубуздан келмегенин. Жазыугъа къажау бир адам да сюелалмагъанды. Алай къолубуздан келгенни этсек – ишлесек, таматалагъа хурмет - сый берсек, къатыбыздагъыланы жюреклерин къыйнамасакъ, биреуню ачытмасакъ, ким биледи, кесибиз да ачымай къалыр эсег а…





БАЙСЫЛАНЫ Марзият.


КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 23.12.2020 00:25:31
Сообщений: 1256
Шимал Буу





16 декабря, 2020 - 08:00





Север полярный гюренни огъары жанында халал хайыуан болуп шимал буудан уллу жокъду. Северде жашагъан халкъланы эпосларыны, жомакъларыны, нарт сёзлерини, жырларыны, хапарларыны асламысында буу баш жерни алады, аламат хайыуанча, акъыллы жаныуарча, ырысхыны, байлыкъны мурдоруча кёргюзтюледи. Кертиси бла да алайды. Северде жашагъан чукчаланы, корякланы, ненецлени, эвенклени, эвенлени, энцлени, юкачирлени эм башха ууакъ миллетлени жашаулары, ишлери да бу хайыуан бла байламлыды. Тюрк тилли бу халкъланы бир - бирлери шимал буугъа карибу дейдиле. Бу малны тюгю къаралдым - морду. Ол себепден атагъандыла анга карибу (къарабуу) деп. Ол ат Север Американы север буз океанны жагъаларында жашагъан халкъланы араларында жюрютюледи. Кийик север буула сюрюуле болуп жашау этедиле. Ашлары-ягельди (кладония тукъумлу габу). Къыш айлада буу тукъум габу кёп болгъан жерлени излей, буу сюрюуле узакъ жолланы къыдырадыла, гышмылары бла къарны къазып, чучхуп, габуну тапхынчы излейдиле.
Эркек, тиши бууланы да аламат ариу мюйюзлери бардыла, мюйюзле жыл сайын тюшедиле, аланы орунуна жангылары бек терк ёседиле. Бу хайыуанны мюйюзлерини узунлукълары 150 сантиметрге дери жетедиле, кеслери да бутакълыдыла. Терилери къалын тюклюдю, север жаныуарланыча, аны тюбюнде къуу тюгю барды. Ол себепден бу мал сууукълагъа бек тёзюмлюдю. Тиши буула жылгъа бир улакъ (бузоу) табадыла, аланы ал айлада сют бла кечиндиредиле.
Ягель тауусулгъандан сора, отлау жер излей, жолгъа тюшген сюрюуде тиши буула бла буу балала алда барадыла, къалгъанлары, эки-юч кюнден сора аланы ызларындан тебирейдиле. Ол алай жыртхыч жаныуарла (бёрюле, кийик итле, айыула) буу сюрюулени ызларындан болмаса, алларында бармагъанлары ючюн этиледи, дейдиле специалистле. Сюрюуню ызындан 2-3 кюнден сора тебиреген, къарыулу эркек бууладан къуралгъан къауум а жыртхыч жаныуарлагъа къажау турады эм алай бла алгъа кетген къарыусуз сюрюуню (тиши бууланы бла улакъланы) къоруулайды.
Север гюренни огъары жанында тундрада жашау этген халкъла шимал бууну къолгъа юйретиу бла ёмюрлени теренинден бери кюрешедиле. Бу ишде артыкъда бек буулу эвенкле ахшы жетишимле болдургъандыла: ала айырыу амалны хайырланып, энчи къумалы, кёп сютлю эм ахшы этли буу жайгъандыла. Бир эвенкли буу ючюн чукчала, коряклыла эм башхала кеслерини бууларындан экисин бергенлери да анга шагъатлыкъ этеди.
Къолгъа юйретилген север буула кенг халда хайырланыладыла: аланы чанагъа да жегедиле, минип да айланадыла, ала бла жюк да ташыйдыла. Къолгъа юйреннген бууладан 25-30-сун бирикдирип, сюрюуле этедиле. Ол сюрюулени итсиз кютедиле. Бууланы сютлери игиди, аны чийлей, къайнатып, уютуп да хайырланадыла, башын алып, жау да чайкъайдыла, андан бишлакъ да этедиле. Бууну этинден, къанындан къыймала да этедиле, къанны биширип да ашайдыла, жылы къанны алайлай да ичедиле.
Север бууну териси бек багъалыды – аны бла чумну (юртаны) юсюн жабадыла, кюйюзча да хайырланадыла, андан юс эм аякъ кийимле тигедиле, къулакълы бёркле этедиле. Мюйюзлеринден бичакъ, адыр сапла, башха ариу затла этедиле, къабыргъагъа тагъып, илкишча да хайырланадыла. Бу малны териси, мюйюзю, эти товарча да жюрютюледи. Ол себепден северде жашагъан халкъланы жашауларында кийик буугъа уугъа жюрюуню магъанасы бек уллуду.



КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 23.12.2020 00:23:54
Сообщений: 1256
Бий-Мырзаны къаласы
18 декабря, 2020 - 20:00
Жамауат
Бюгюн биз сизни 1980 жылда белгили фольклорчу эм жазыучу Таумырзаланы Далхат Хозаланы Хусейден (1895 ж.т.) жазып алгъан эсгериулени бир кесеги бла шагъырей этереге сюебиз.

Черекни боюнунда Мухол башында бир жарты къала турады. «Ол кимники болгъанды? Аны нек ойгъан болурла?» - деп, мен Къоспарты таба чыгъып баргъан сары шинли, келбетли кишиге сордум. Башындагъы шынтагы халыдан эшилген бёркчюгю бла терлеген бетин сюрте, ол сабыр жуууап къайтарды:

- Аллай кёп къалала эсгерилмей турадыла. Ол да аладан бириди. Мен аны хапарын билеме.

Уллу кюн къыздыргъан къара ташха олтуруп, Хусей хапарын башлады:

- Былайдан къала иги кёрюнеди. Артында оюлгъан туркъулары энтта да турадыла. Ала кеси заманында бийлик этген кишини юйлери эдиле. Энди уа жер бла тенг болгъандыла. Адам жашагъанды мында деп айтхан да къыйынды анга. 20-чы ёмюрню 20-чы жылларында бийиклиги он метр чакълы болгъан къаланы къабыргъанлары сау эдиле. Шёндю уа аны бийиклиги юч метр бла жарым болгъан къабыргъасы турады. Къала гыйы ташладан ишленнгенди, тытыр бла юзмез къатышдырылып къаланнганды. Къабыргъасыны къалынлыгъы бир метр чакълыды. Аны эки эшиги болгъанды: бири уллу юйюню ичинден кирип, къаланы тюбю бла чыкъгъанды, экинчи эшиги бла къаладан чыгъа келгенинглей, тереклеге айланнган жанында, ариу, кенг арбазгъа тюшерге болады. Анда бий, тукъумун жыйгъан заманда, уллу той-оюн этип болгъанды.

Огъарымалкъарлыла алайдан тёбен жанына «Къаладан тёбен» дегендиле.

Абайлада Салал деген жашчыкъ туууп ёсгенди. Кюннюм башындагъы къаялада ол жетмеген жер болмагъанды. Не къыйын жерге да кийик кибик ёрлеп кетгенди. Кюнлени биринде ол элли жашчыкъла бла айланыргъа кетгенди. Сора жол бла ёргеден ёрге кире, Салал не ёрге баралмай, не энишге тюшалмай къалгъанды. Тенглери келип юйюнде айтхандыла. Жашчыкъны атасы терк окъуна элде мараучулагъа бла къаячылагъа билдиргенди. Ала мычымайын жетгендиле. Ала кеч болгъунчу аны къутхарыуну оноуу этгендиле. Алай жашчыкъны ызындан киши киралмагъанды.

- Жанларым, кёзлерим, башха амал жокъмуду? Кеч болгъанлай сабийни жукъу басып, анларын бошайтыр, сора ол энишге жыгъылыр, - деп жарсыгъанды атасы.

Ол заманда Хоугамлада ашыгъып келген биреуленнге адамланы кёзлери илиннгендиле. «Ярабий, ол келгенден бир болушлукъ иш боллукъ болмазмы, бери тартхан кёрюнеди да?- дегенди халкъ.

Келген хар такъыйкъадан жууукълаша, аны кёрюмдюсю уллудан уллу кёрюне тебирегенди.

- Мен таныдым аны. Келген Шауурдат тюбюндеги акъ къаланы иеси Бий-Мырзады. Биз таныгъан таулада ол кирмеген къая болмаз. Ол аллай кишиди. Энди андан бир болушлукъ болмазмы, - дегенди жашчыкъны атасы.

Бий-Мырза къая тюбюне жетгенде, кюнню кёзю Чегет жанында Къызыл къаядан юзюлгенди. Андан сора терк окъуна таула ичи къарангы бола башлагъанды. Ол, адамлагъа кёзю-къашы бла салам берип, ёрлеп башлагъанды. Жухдан жухха секире, кёзден секирмеге къутула, бир уллу къая ыранны кёнделен тартып башлагъанды. Ырандан да къутулуп, бауур кибик бир сыйдам бетни ётюп башлагъанды. Энди адамла жашчыкъны бла Бий-Мырзаны аралары къысхара баргъанын эслегендиле. Алай бираздан ала кеслери да кёрюнмезча къарангы болгъанды. Насыпха, Къызыл къая башында толгъан ай кёрюндю. Кюнча жарыкъ этмесе да, къаяда къол тутар, аякъ басар жерчиклени табаргъа онг бере эди. Ашыгъып, асыры терк баргъандан, арыгъан Бий-Мырзаны терлеген аркъасына чепкен кёлеги жабышып, юсюндеги къара къапталы да ауурлукъ эте башлагъанды. Къаягъа сыртын берип, аны да тешип алгъанды.

- Салал! Къайдаса? – деп къычыргъанды.

- Мындама, Мырза. Сол жанынга тарт. Алайда ыран барды. Андан бауурланмай ёталмазса. Ырандан къутулсанг, мен тургъан жерге къарап къаллыкъса, - дегенди жашчыкъ.

«Къудуретни жаратхан Тейри, бу бери чыкъгъан да къалай этгенди! Бек батырды. Бу мындан къутулуп, ёсюп, заманына жетсе, ол жерде ол деп айтылыр», - деп келгенди Бий-Мырзаны кёлюне.

Баргъаны боллукъду.

Къасымаланы Аминат.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 20.12.2020 20:21:49
Сообщений: 1256
Геуюрге кюн, абустолну арт айы (декабрь), 15,2020 жыл
Интернет-версия: gazeta.zamankbr.ru ЗАМАН
Эсде тутуу
Огъурлу, унутулмазлыкъ ыз къоюп кетгендиле



Жашау бара-баргъанда бир затны ангылайса - ол тюбешиуледен къуралгъанын. Бютюн да ол сен таныгъан, хурмет этген адамланы ызлары седирей башласа, ол затны шарт сезесе. Бирле унутулмаз ыз къоядыла жюрегингде, бирле уа кетедиле, этген ишлери, сыфатлары да унутулуп.

Чочайланы Абусаламны жашы Масхут, керти таулу киши, миллетин, анатилин сюйген адам, мени эсимде огъурлулугъу бла жашайды. Ол, аны тамата къарындашы Магомет да, халкъыбызгъа келген къыйынлыкъ - кёчгюнчюлюк сабийликлерин сыйыргъанда да, таукелликлерин тас Этмеген тёлюден эдиле. Къадарны кёп сынауларындан бетлерин сакълап, мангылай жарыкълы, таза ниетли, ариу умутлу болуп ётгендиле. Аланы жашау жолларын урунууну ариулугъу жарытханды.

Таурухла айтханнга кёре, Кёнделен эл жетинчи кере къуралгъанда, ары Бызынгыдан кёчгенлени араларында Чочайланы Кичибатыр деген киши болгъанды. Аны жашы Абусалам анда туугъанды, колхозла къурала башлагъанда, жетген жаш болуп, ара мюлкню аягъы юсюне этиуге къатышханды. Абусалам бла юй бийчеси Доттуланы Мадинахан тёрт сабий къууанчын кёргендиле. Алагъа юч жаш бла къыз туугъандыла; Зейтун, Магомет, Масхут эмда Мариям.

Уллу Ата журт уруш башланырны аллында, ол игиле азап сынагъан жыллада, Абусалам жалгъан дау бла тутулгъанды. Алай бла кёчгюнчюлюкге Мадинахан къолунда тёрт сабийи бла атланнганды. Ала Къыргъызстанда Джалал-Абад жанына тюшгендиле. Алгъа Мариям бла Зейтун, ызы бла 1945 жылда Мадинахан дунияларын алышхандыла.

Бирине - сегиз, бирсине алты жыл болгъан Магомет бла Масхут - эки ёксюз кеслери къалгъанларын эшитип, ахлулары Маглуланы Кезибан аланы кеси жашагъан жерге - Фрунзе тийресинде Чапаев атлы колхозгъа - кёчюргенди. Магомет анда жети классны бошагъанлай, ара мюлкде не жумуш айтсала, жерге салмай, ишлеп башлагъанды; чюгюндюр сабанлада, маллада уруннганды, тирликлени сугъарыу ишде жарагъанды. Андан эки жылгъа кичи Масхут да къарындашына болушургъа кюрешгенди.

Ата журтха къайтханда, ала туугъан эллеринде тохтагъандыла. Магомет жау-бишлакъ заводда ишлеп башлагъанды. Алай ол заманда Тырныауузда тау-металлург комбинатха ишчиле керек болуп, ары чакъыргъанда, аягъы юсюне теркирек турур умут бла, къарындашын да алып, арсарсыз ары кёчгенди эм анда шахтада ишлеп тургъанды.

Аны анда къалай махтаулу уруннганыны юсюнден эски газетледе кёп кере айтылгъанды. Басмадан 1980 жылда чыкъгъан “Тырныаузский характер» деген китапда уа аны урунуу жолундан тынгылы хапар айтылады.

Жер тюбюнде шахтачылагъа жол ызлагъанда, кёп зат билирге керек болады. Ол жаны бла Магомет эсли эди. Болсада табийгъат адамдан къатыды, ёгмезча жерлеге да тюбейдиле тауда проходчикле. Аллай болумлада да тапханды онг Чочайланы Магомет.

Ол Моллаланы Шарафутдин бла бирге да ишлегенди. Аны бригадасына бир жол аз заманны ичине къаялы жерде 170 метр жол ызларгъа керек болгъанды. Мукулан карьерге келтирлик жолну атына “Алтынчы рудоспуск» дегендиле. Ол ишни Чочай улуну бригадасы, бек къыйналса да, болжалдан сегиз кюн алгъа тынгылы этгенин журналист Наталья Черемисина жазады ол аллында сагъынылгъан китапда.

ОЛ заманлада Магомет спорт бла да кюрешгенди. Аны къой, Тутушууда Тырныауузну жыйымдыкъ командасында кёп махтаулагъа, сыйлы къагъыт-лагъа, ыразылыкълагъа тийишли болгъанды. Штанга кётюрюпда ол кёплеге хорлатмагъанды. Футбол ойнаргъа да сюйгенди.

Магомет Ахметланы Хасанбийни къызы Соня бла бир юйюр къурагъанды. Ала юч аламат сабий ёсдюргендиле. Юйюр тамата Арсен Нальчикде эл-мюлк академияны бошагъанды. Гидромег заводда механик болуп ишлейди. Аны бла юй бийчеси Отарланы Людмиланы эки жашлары барды; Ануар бла Шамиль.

Магометни кичи жашы Аслан КъМКъУ-ну къурулуш факульгетин тауусуп, бир къурулуш биригиуде усталыгъына кёре урунады. Ол Ёзденланы Халимат бла бир юйюр къурагъанды. Ала эки жаш бла къыз ёсдюредиле; Мариям, Муслим, Зейтун.

Юйюр ийнагъы Фатима уа, Магометни жангыз къызы, жашауун медицина бла байламлы этгенди. Ол баш иеси Метланы Керим бла эки жаш бла къыз ёсдюреди; Ази-за,Аслан,Омар.

Абусаламны бу жашы башда сагъынылгъан комбинатны шахта управлениясыны къурулуш биригиуюнде уруннганды. Аскерде юч жылны ичинде къуллукъ этип къайтхандан сора да артха кесини коллективине келгенди. Кёп жылланы ол бригадагъа кеси таматалыкъ этип да тургъанды. Масхут бек тынгылы адам эди, иши да анга кёре болгъанды аны. Кёп махтаугъа жетишгенди ол урунуу жолунда - къарындашыча, майдалла, сыйлы къагъытла да алгъанды. Аны къолдан усталыгъын кёпле эслеринде тутадыла бюгюн да.

Масхут Журтубайланы Кезибан бла бирге жаш бла эки къыз ёсдюргенди. Сабийле жаланда бу юйюрню угъай,саулайда малкъар халкъны ёхтемлигидиле. Аминат, Асият, Ахмат - ючюсю да школну алтын майдалла бла бошагъандыла.

Таматалары Аминат медицина илмуланы докторуду.Тиширы-угъа бир да къыйын усталыкъны сайлагъанды ол - нейрохирургду. Мында университетни бошагъандан сора Республикалы клиника больницада ишлеп тургъанды. Ол уруннган бёлюмге тюшген саусузла бир да къыйын болгъандыла, авариядан, башха чырмыкъладан сора. Алагъа операция этерге бёлюмню Таматасы Борис Бе-лимготов кёп кере да Аминатха ышаннганды.

Илму иш бла да кюреше, мында онбеш жылгъа жууукъ ишлегенден сора Аминат Санкт-Петербургга кетип, анда МЧС-ни Экстренный эм радиация медицинаны битеуроссей арасында иш-леп тургъанды. Тюркде жашагъан Къарачайлы жаш Чомаланы Суат бла бирге къыз бла жаш ёсдюреди; Тайбат бла Мухаммат. Быйыл ол доктор диссертациясын къоруулап, къууандыргъанды аны таныгъанланы, танымагъанланы да.

Кичи къызы Асият а физико-математика илмуланы канди-датыды. Кёп жылланы Къабарты-Малкъар къырал университетде доцент болуп ишлегенди. Бусагъатлада ол Москвада “Консультант-Плюс» биригиуде окъуу-методика бёлюмню таматасыды. Доктор диссертациясы да къорууланыргъа хазырды.

Ахмат КъМКъУ-да прикладной математиканы факультетин эмда Пятигорскда Мтравленияны экономика институтун тауусханды. Ызы бла Москвада тыш къыралла бла сатыу этиу жаны бла битеуроссей академияда окъугъанды. Ахмат аны да айырмалы бошагъанды. Аны юй бийчеси Абайланы Асият КъМКъУ-ну филология институтунда студентлеге дерсле береди.

Масхутну огъурлулугъу, ол кетгенде да, жаннет ахлусу болсун, аны юйюнде орналып къалгъан мамыр болумдан билинеди. Жашау Нёгери - жылыулу, ырахатлы, кимге да онг тапдырыргъа излеген Кезибан бла бирге ала элли жылгъа жууукъ атлагъ-андыла, женглери женглерине тие. Ол насыплы жарты ёмюрню ичинде бир бирге бет тюрлен-дирип къарамагъандыла. Ариу жашагъандыла.

Журтубайланы къызлары, баш иеси, аны къарындашы да сынагъан ёксюзлюкню эсинден кетермей, аны унутдурургъа кюрешгенди алагъа. Къартлыкъларында экиси да бирге газет, китап окъугъандыла, бир бирге оюмларын айтхандыла, туудукълагъа къууаннгандыла.

Масхут дуниясын алышхандан сора къолунда тутхан китабында юй адамы Кезибанны сураты чыкъгъаны аланы араларында къаллай ариу сезимле болгъанларына шагъатлыкъ этеди. Сабийлери ата-аналарын, жууукъ-ахлуланы да бирча къууандыргъандыла окъуулары, ишлери бла.

Масхут кесин насыплыгъа санагъанды. Аллах аны, Магометни да артда онгнганладан этгенине ийнанып жашагъанды.

МУСУКАЛАНЫ Сакинат

Прикрепленные файлы

Изменено: Tinibek - 20.12.2020 20:24:17
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 20.12.2020 19:51:37
Сообщений: 1256
Геуюрге кюн, абустолну арт айы (декабрь), 15,2020 жыл
Интернет-версия: gazeta.zamankbr.ru ЗАМАН
Эсде тутуу
Огъурлу, унутулмазлыкъ ыз къоюп кетгендиле



Жашау бара-баргъанда бир затны ангылайса - ол тюбешиуледен къуралгъанын. Бютюн да ол сен таныгъан, хурмет этген адамланы ызлары седирей башласа, ол затны шарт сезесе. Бирле унутулмаз ыз къоядыла жюрегингде, бирле уа кетедиле, этген ишлери, сыфатлары да унутулуп.

Чочайланы Абусаламны жашы Масхут, керти таулу киши, миллетин, анатилин сюйген адам, мени эсимде огъурлулугъу бла жашайды. Ол, аны тамата къарындашы Магомет да, халкъыбызгъа келген къыйынлыкъ - кёчгюнчюлюк сабийликлерин сыйыргъанда да, таукелликлерин тас Этмеген тёлюден эдиле. Къадарны кёп сынауларындан бетлерин сакълап, мангылай жарыкълы, таза ниетли, ариу умутлу болуп ётгендиле. Аланы жашау жолларын урунууну ариулугъу жарытханды.

Таурухла айтханнга кёре, Кёнделен эл жетинчи кере къуралгъанда, ары Бызынгыдан кёчгенлени араларында Чочайланы Кичибатыр деген киши болгъанды. Аны жашы Абусалам анда туугъанды, колхозла къурала башлагъанда, жетген жаш болуп, ара мюлкню аягъы юсюне этиуге къатышханды. Абусалам бла юй бийчеси Доттуланы Мадинахан тёрт сабий къууанчын кёргендиле. Алагъа юч жаш бла къыз туугъандыла; Зейтун, Магомет, Масхут эмда Мариям.

Уллу Ата журт уруш башланырны аллында, ол игиле азап сынагъан жыллада, Абусалам жалгъан дау бла тутулгъанды. Алай бла кёчгюнчюлюкге Мадинахан къолунда тёрт сабийи бла атланнганды. Ала Къыргъызстанда Джалал-Абад жанына тюшгендиле. Алгъа Мариям бла Зейтун, ызы бла 1945 жылда Мадинахан дунияларын алышхандыла.

Бирине - сегиз, бирсине алты жыл болгъан Магомет бла Масхут - эки ёксюз кеслери къалгъанларын эшитип, ахлулары Маглуланы Кезибан аланы кеси жашагъан жерге - Фрунзе тийресинде Чапаев атлы колхозгъа - кёчюргенди. Магомет анда жети классны бошагъанлай, ара мюлкде не жумуш айтсала, жерге салмай, ишлеп башлагъанды; чюгюндюр сабанлада, маллада уруннганды, тирликлени сугъарыу ишде жарагъанды. Андан эки жылгъа кичи Масхут да къарындашына болушургъа кюрешгенди.

Ата журтха къайтханда, ала туугъан эллеринде тохтагъандыла. Магомет жау-бишлакъ заводда ишлеп башлагъанды. Алай ол заманда Тырныауузда тау-металлург комбинатха ишчиле керек болуп, ары чакъыргъанда, аягъы юсюне теркирек турур умут бла, къарындашын да алып, арсарсыз ары кёчгенди эм анда шахтада ишлеп тургъанды.

Аны анда къалай махтаулу уруннганыны юсюнден эски газетледе кёп кере айтылгъанды. Басмадан 1980 жылда чыкъгъан “Тырныаузский характер» деген китапда уа аны урунуу жолундан тынгылы хапар айтылады.

Жер тюбюнде шахтачылагъа жол ызлагъанда, кёп зат билирге керек болады. Ол жаны бла Магомет эсли эди. Болсада табийгъат адамдан къатыды, ёгмезча жерлеге да тюбейдиле тауда проходчикле. Аллай болумлада да тапханды онг Чочайланы Магомет.

Ол Моллаланы Шарафутдин бла бирге да ишлегенди. Аны бригадасына бир жол аз заманны ичине къаялы жерде 170 метр жол ызларгъа керек болгъанды. Мукулан карьерге келтирлик жолну атына “Алтынчы рудоспуск» дегендиле. Ол ишни Чочай улуну бригадасы, бек къыйналса да, болжалдан сегиз кюн алгъа тынгылы этгенин журналист Наталья Черемисина жазады ол аллында сагъынылгъан китапда.

ОЛ заманлада Магомет спорт бла да кюрешгенди. Аны къой, Тутушууда Тырныауузну жыйымдыкъ командасында кёп махтаулагъа, сыйлы къагъыт-лагъа, ыразылыкълагъа тийишли болгъанды. Штанга кётюрюпда ол кёплеге хорлатмагъанды. Футбол ойнаргъа да сюйгенди.

Магомет Ахметланы Хасанбийни къызы Соня бла бир юйюр къурагъанды. Ала юч аламат сабий ёсдюргендиле. Юйюр тамата Арсен Нальчикде эл-мюлк академияны бошагъанды. Гидромег заводда механик болуп ишлейди. Аны бла юй бийчеси Отарланы Людмиланы эки жашлары барды; Ануар бла Шамиль.

Магометни кичи жашы Аслан КъМКъУ-ну къурулуш факульгетин тауусуп, бир къурулуш биригиуде усталыгъына кёре урунады. Ол Ёзденланы Халимат бла бир юйюр къурагъанды. Ала эки жаш бла къыз ёсдюредиле; Мариям, Муслим, Зейтун.

Юйюр ийнагъы Фатима уа, Магометни жангыз къызы, жашауун медицина бла байламлы этгенди. Ол баш иеси Метланы Керим бла эки жаш бла къыз ёсдюреди; Ази-за,Аслан,Омар.

Абусаламны бу жашы башда сагъынылгъан комбинатны шахта управлениясыны къурулуш биригиуюнде уруннганды. Аскерде юч жылны ичинде къуллукъ этип къайтхандан сора да артха кесини коллективине келгенди. Кёп жылланы ол бригадагъа кеси таматалыкъ этип да тургъанды. Масхут бек тынгылы адам эди, иши да анга кёре болгъанды аны. Кёп махтаугъа жетишгенди ол урунуу жолунда - къарындашыча, майдалла, сыйлы къагъытла да алгъанды. Аны къолдан усталыгъын кёпле эслеринде тутадыла бюгюн да.

Масхут Журтубайланы Кезибан бла бирге жаш бла эки къыз ёсдюргенди. Сабийле жаланда бу юйюрню угъай,саулайда малкъар халкъны ёхтемлигидиле. Аминат, Асият, Ахмат - ючюсю да школну алтын майдалла бла бошагъандыла.

Таматалары Аминат медицина илмуланы докторуду.Тиширы-угъа бир да къыйын усталыкъны сайлагъанды ол - нейрохирургду. Мында университетни бошагъандан сора Республикалы клиника больницада ишлеп тургъанды. Ол уруннган бёлюмге тюшген саусузла бир да къыйын болгъандыла, авариядан, башха чырмыкъладан сора. Алагъа операция этерге бёлюмню Таматасы Борис Бе-лимготов кёп кере да Аминатха ышаннганды.

Илму иш бла да кюреше, мында онбеш жылгъа жууукъ ишлегенден сора Аминат Санкт-Петербургга кетип, анда МЧС-ни Экстренный эм радиация медицинаны битеуроссей арасында иш-леп тургъанды. Тюркде жашагъан Къарачайлы жаш Чомаланы Суат бла бирге къыз бла жаш ёсдюреди; Тайбат бла Мухаммат. Быйыл ол доктор диссертациясын къоруулап, къууандыргъанды аны таныгъанланы, танымагъанланы да.

Кичи къызы Асият а физико-математика илмуланы канди-датыды. Кёп жылланы Къабарты-Малкъар къырал университетде доцент болуп ишлегенди. Бусагъатлада ол Москвада “Консультант-Плюс» биригиуде окъуу-методика бёлюмню таматасыды. Доктор диссертациясы да къорууланыргъа хазырды.

Ахмат КъМКъУ-да прикладной математиканы факультетин эмда Пятигорскда Мтравленияны экономика институтун тауусханды. Ызы бла Москвада тыш къыралла бла сатыу этиу жаны бла битеуроссей академияда окъугъанды. Ахмат аны да айырмалы бошагъанды. Аны юй бийчеси Абайланы Асият КъМКъУ-ну филология институтунда студентлеге дерсле береди.

Масхутну огъурлулугъу, ол кетгенде да, жаннет ахлусу болсун, аны юйюнде орналып къалгъан мамыр болумдан билинеди. Жашау Нёгери - жылыулу, ырахатлы, кимге да онг тапдырыргъа излеген Кезибан бла бирге ала элли жылгъа жууукъ атлагъ-андыла, женглери женглерине тие. Ол насыплы жарты ёмюрню ичинде бир бирге бет тюрлен-дирип къарамагъандыла. Ариу жашагъандыла.

Журтубайланы къызлары, баш иеси, аны къарындашы да сынагъан ёксюзлюкню эсинден кетермей, аны унутдурургъа кюрешгенди алагъа. Къартлыкъларында экиси да бирге газет, китап окъугъандыла, бир бирге оюмларын айтхандыла, туудукълагъа къууаннгандыла.

Масхут дуниясын алышхандан сора къолунда тутхан китабында юй адамы Кезибанны сураты чыкъгъаны аланы араларында къаллай ариу сезимле болгъанларына шагъатлыкъ этеди. Сабийлери ата-аналарын, жууукъ-ахлуланы да бирча къууандыргъандыла окъуулары, ишлери бла.

Масхут кесин насыплыгъа са-нагъанды. Аллах аны, Магометни да артда онгнганладан этгенине ийнанып жашагъанды.

МУСУКАЛАНЫ Сакинаг.

Прикрепленные файлы

Изменено: Tinibek - 20.12.2020 20:18:17
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 20.12.2020 01:41:18
Сообщений: 1256
2020 дж. эндреуюк айны 10 "КЪАРАЧАЙ"
Тарих
ТАУНУ ОЛ ДЖАНЫНДА ХАЛКЪЫБЫЗ

Бу статьягъа кёре телефильм салыннганды. Ол «Мир» канал бла 2005-чи джылда, никкол (июнь) айны 2-де, Къарачай-Черкес Республиканы телевидениеси бла уа никкол (июнь) айны 16-да кёргюзтюлгенди. Шимал Кавказда джашагъан халкъланы юслеринден «Ёмюрлени теренинден» деген цикл бла 49-чу каналда бериуле къурар мурат болгъанды. Биринчи бериуню аты «Къарачайлыла» эди...

Къарачайлыла къалапелядан бери Шимал Кавказны кюнбатыш джанында джашаб келедиле. Ала тургъан джерле - Теберди, Доммай, Архыз, Махар, Минги Тауну тийреси - бютеу дуниягъа белгилидиле. Ата-бабалары аланладыла. Аланланы къраллыкъларын ойгъан 1395-чи-1396-чы джыллада Асхакъ Темир болгъанды. Асламы къырылгъанды, кими, джесирликге тюшюб, Шаркъгъа сюрюлгенди, бир къауумлары уа тар ёзенлеге къачыб бугъуннгандыла, кими уа, мийик ауушладан ётюб, къадарларын тау артлада табхандыла. Бюгюн-бюгече да къарачайлыла бир-бирлерине «алан» деб айтадыла.

Лев Толстой хайт деген заманында къарачайлыланы кертичиликлерин, джигитликлерин эмда бек сюйдюмлю халкъ болгъанларын эслегенди, алай бла ол аланы дуниягъа баям этгенди. Къарачай халкъны сыфатын къурай, XIX-чу ёмюрню уллу орус алими-ориенталисти академик Г.-Ю. Клапрот былай чертген эди: «Къарачайлыла Кавказда эм мийик культурасы болгъан халкъды, халларыны джумушакълыкълары бла, огъурлулукълары бла да хоншуларын ала кёбге озадыла деб, бирда арсар болмай айталлыкъма». Бу оюмну кертилигине шагъатлыкъ этгенча, башха академик, орус аскерни генералы И.Ф. Бларанбергни айтханы уа былай болгъанды: «Барын да тергей, сюзе келсек, къарачайлыла уллу цивилизациялары болгъан халкъланы санына къошуладыла. Ариу халлары бла, ашхы адетлери бла ала башхаланы кеслерине ушаргъа итиндиредиле».

Къарачай Эресей империягъа 1828-чи джыл, ауузгерги (октябрь) айны 23-де къошулгъанды. Ары дери юч кюнню алгъа онекисагъатлыкъ Хасаука уруш баргъанды. Бу сермешде хорлам орус аскерге келеди. Анга башчылыкъ этген генерал Эммануэль эди. Ёлгенле бла, джаралыла бла бирге аны къоранчы 163 адам болгъанды. Ол а отуз минг санлы Батал-Пашаны корпусу бла орус аскер сермешгенде къоранчладан къайда аслам къоранч эди. Эресей империяны аскер министри А.И. Чернышовха Г.А. Эммануэль Къарачайны къалай алгъаныны юсюнден 1928-чи джыл, аууз-герги айны 30-да рапорт джазгъанды. Анда былай айтылады: «Сизни джарыкълыгъыгъыз, Шимал Кавказны Фермопиллерин бизни аскерлерибиз хорлагъанларыны юсюнден Сизге билдирирге ашыгъама. Минги Тауну тийресинде Эресейге къаджау сюелген тау халкъланы тутуругъу Къарачай, Аллахны болушлугъу бла, аскерлерибизни батырлыкъларыны хайырындан, мени башчылыгъымда къолгъа этилиннгенди.

Къарачайлыла бла сермеш быйыл аууз-герги айны 20-да эртденликде сагъат 7ден ингирликде сагъат 7-ге дери баргъанды. Ашхам бола, Эресейни аскерине джангы махтау келтире, эм ахыр мийикни алгъанбыз...

Аууз-герги айны 22-де Къарачайны баш Олийи Кърымшаухалланы Ислам халкъыны атындан тилеги бла келгенди. Аууз-герги айны 23-де Ислам бла эмда аны биргесине келген старшинала бла тюбегенме. Ала, Къарачайны атындан ант этиб, мындан ары Эресейни патчахына - императоргъа - кертичи боллукъларына шагъатха, тёрт бий тукъумдан аманатла бергендиле.

Бу уллу, кърал магъаналы иш бошалгъанлай, мындан ары Кавказ областда тынчлыкъ, рахатлыкъ сакъланыр ючюн, аууз-герги айны 24-де аскерлерибиз артха атланадыла. Ауузгерги айны 29-да биз Ставрополгъа тийишебиз. Урушха къатышхан аскерлени санларыны, ала къалай сермешгенлерини эмда башха болгъан ишлени юслеринден тынгылы, толу да айтыргъа онгум болгъанны уллу сыйгъа санайма...»

Санкт-Петербургда чыкъгъан «Северная пчела» деген газет ол кёзюуледе Къарачайны Эресейге къошулгъаны бла байламлы, ал бетинде былай джазгъанды: «Бу аламат хорлам мындан ары бютеу Кавказ да тынчайырыгъына уллу ышаныу береди... Къарачайлыланы тёгерегинде джашагъан эмда аланы хорланмазлыкъгъа санагъан халкъла энди мындан арысында алагъа да быллай кюн келлигине арсар болмазла».

Къарачайлыла берген сёзлерине ие болгъандыла. Шамилни белгили келечилери Сефер-бей Зана бла Сулейман-Эфенди Къарачайны, кеслери джанлы этиб, Эресейге къаджау сюелтирге не бек кюрешген эселе да, салгъан къыйынлары уллу магъана тутмагъанды. Мюридизмни байрагъы бла келген Мухаммет-Аминни огъуна келмегенди къолундан аланы антларындан тайдырыргъа. Къарачайлыланы асламы аны джанлы болмагъанды. Аны себебли болур эди, белгили орус алим В.М. Сысоевни айтханы: «Орус патчахха бир кере ант этиб, къарачайлыла ол антха кертичи болгъанлай къаладыла... Ол кертичилик ючюндю Къарачайны бюгюннгю чеклери бла джерлери алагъа саугъа этилгени да...». Къарачайлыла, джангы джерлеге кёчюрюлмей, эски джуртларында къалгъанлары да аны бла байламлыды.

1829-чу джыл огъуна тауланы, артыгъыракъда Минги Тауну, тинтерге экспедиция къуралады. Алимледен сора да ол экспедициягъа къарачайлыладан джол устала да къошулгъандыла. Адам улу джаратылгъанлы, ма ол джыл миннгенди адам Кавказны чардагъына Минги Тауну тёппесине. Ма андан сора башланнгандыла Къарачайны джеринде тинтиу ишле, джолла, къалала ишленнген да.

***

XIX-чу ёмюрню экинчи джарымында Къарачайны тарихи башха джорукълагъа бойсунады. Кавказ уруш да бошалады, башха джангы ауушла ачыладыла. Деменгили Эресейни къадары бла Къарачай бютюн байланады, ол огъай, кесини къадарын аны бла бир этеди. Биринчи окъуу мекямла да ишленедиле, окъугъан, къара тарта билген адамла да чыгъа башлайдыла. Къарачайлыланы айныу джоллары орус эмда Кавказ халкъла бла бирликде баргъандыла - урушланы, революцияланы да отларына бирге кире, бир-бирине болуша, бирге чыгъа да келгендиле.

Къарачай халкъны бай фольклору, кёлден чыгъармачылыгъы кёб тюрлю джашау болумланы, эртде озуб кетген ишлени, къуру кесини джашауундан огъай, хоншуда джашагъан халкъланы тарихлеринден огъуна сакълаб, бюгюннгю кюннге дери джетдиргендиле. «Уллу Хожну», «Азнауурну» джырларын алыб къойсакъ огъуна, бир-бири бла байламлы къалай кёб джерледе болургъа, кёб адамлагъа тюберге тюшеди. Эсимден кетмейди белгили черкес алим И. Калмыков бла Дагъыстанны, Къарачай-Черкесни да сыйлы алими Ш. Секашевни къарачай халкъгъа джюрек разылыкълары, аланы халкъларыны эртде унутулгъан, эслеринде къалмагъан шартларын, кир къондурмай сакълаялгъаны ючюн. Ол а Къарачайны кенг да, сакъ да джюрегини, огъурлу эсини чексизлигин, теренлигин дагъыда бир кере чертеди.

Ма бу тукъум затладыла халкъны магъанасын чыгъаргъан, аны мийик этген. Ол джырлада «адамлыкъ», «асыу», «халал» деген сёзле джокъдула, алай ала ол джырлагъа сингиб алада эриб, адамлыкъ бла, халаллыкъ бла, джандауурлукъ бла бирге атланадыла ёмюрлюкге. Аны себебли къалай иги ангылашынады белгили орус поэт Николай Асеевни былай джазгъаны: «Къарачайлыланы ич намыслары мийикди, оюмлу сабырлыкъ къайнайды алада. Ала аламат, бек къаты да адамладыла, тау джайлыкълада сюрюулерин бурундан кюте келген, кёре да, сюзе да, тенглешдире да, эм башы уа - багъалай да билген».

Къарачайлыла бек иш кёллю халкъланы бириди. Ёмюрден бери ала малчылыкъ бла кюреше келгендиле эмда джетишимлери бла кеслерини атларын бютеу Эресей империягъа айтдыргъандыла. XIX-чу ёмюрню ахырында – XX-чы ёмюрню аллында, сёз ючюн, тарих шартлагъа кёре, хар бир къарачайлыгъа адам башындан эки ат, бешден артыкъ тууар мал, отуздан атлаб эчки бла къой джетише эди. Бу кёрюмдюле бютеу Эресейде огъуна бек мийикге саналгъандыла. Хар бир эркиши башындан а 121 мал джетиб болгъанды. Адам башындан аллай бир мал бир джерде да болмагъанды, бир Малкъардан башха. Къарачай ат, къарачай къой, къарачай айран бютеу дуниягъа да белгилидиле, кефир а (гыпы айран) Эресей империяны халкъларына Къарачайны саугъасыды. Белгили алим Дьячков-Тарасов 1908-чи джылда, кефирни гыпылары къарачайлыладан алыннганын ачыкъ айтхан эди эмда алада кефир бла байламлы кёб айтыула джюрюгенин чертген эди.

Къарачай атланы, эм чыдамлы болгъанлары ючюн, Эресей империяны алчы атлы аскерлери - къазакъ полкла – къарачай къанлы атлагъа миниб джюрюгендиле. Аны юсюнден 1913чю джылда белгили алим эмда ветеринар А.А. Атамапский былай сагъынады: «Ол джаны бла Къарачай бек уллу магъана тутады, аскер атла бла Къобан эм Терк къазакъ полкланы джалчыта. Хар джыл сайын 10 минг ат сатылыб алынады аладан». 1998-чи1999-чу джыллада къуру къарачай атла ёрлеялгъан эдиле Минги Тауну башына. Ол а аланы къаллай чыдамлы болгъанларын кёргюзтеди.

***

Халкъны адетин, сыфатын, халын, тарихин, этнографиясын къысха хапарда толу ачыкълаб къояргъа бек къыйынды. Алай, халкъда айтылыучусуча, тенгизни татыуун ангылар ючюн, толусунлай ичерге керек тюлдю. Болса да Уллу Ата джурт урушда болгъан ишлеге къайтмай болалмайма.

Уллу Ата джурт къазауатны ал айларында Къызыл аскерге 15600 къарачайлы джаш кетгенди. Башхача айтсакъ - хар бешинчи къарачайлы. Аладан 9000 адам къайтмагъанды - сермешледе джан бергендиле. Ангылашынырча айтханда халкъны хар сегизинчи адамы... Къарачайлыла, Брест къалада баргъан сермешледен башлаб, Чехияны ара шахары Прагада урушлагъа дери къатыша келгендиле.

Багъатырланы Харун, Деккушланы Магомет, Темрезланы Рамазан урушну кёзюуюнде бригадаланы командирлери болуб тургъандыла. Башха тюрлю айтханда, генерал къуллукълада болгъандыла. Къарачайлы аскерчиле эм гиртчи, эм джигит командирле болуб тургъандыла джауну джеринде къуралгъан партизан отрядлада. Айтылгъан белорус партизан полкну башчысы Къасайланы Осман эди. Немцалы генерал Эрмансдорф былай джазгъан эди аны юсюнден: «Кавказлы Осман бек хыйлачыды, уруш джаны бла бек устады».

Партизан отрядланы командирлери болуб, уруш этгенлени араларында Хайыркъызланы Кичибатыр, Къаракетланы Юнюс, Бархозланы Аскер, Кипкеланы Къурман (бары да - Белоруссияда), Ёзденланы Дюгербий (Украинада), Чочуланы Харун (Словенияда) дагъыда башхала болгъандыла. Биз билгенден «Совет Союзну Джигити» деген сыйлы атха 25 къарачайлы теджелгенди. Аладан къуру онбирине берилгенди ол сыйлы ат. Аны сылтауу Къарачайны кёчюрюлгени бла байламлы эди. Джигитге теджелгенлени асламысы ол сыйлы атны алмай къалгъандыла. Сёз ючюн, Бадахланы Аскер, Бархозланы Аскер, Батчаланы Исмаил, Деккушланы Магомет, Гаджаланы Мурадин, Къанаматланы Аджу эмда башхала. Беш-алты орден бла саугъаланнган къарачайлыланы саны аз тюлдю. Башында да разы болуб, изми этилиб, сыйлы атха хар алты минг къарачайлыдан бири теджелгенди. Быллай кёрюмдюле алгъыннгы Совет Союзну тийресинде джашагъан бир деб бир миллетде да джокъдула. Болса да Къарачайны уллусун, гитчесин да 1943-чю джылны абыстол (ноябрь) айны 2-де, къыш сууукъла джууукълашханларында, Орта Азиягъа кёчюргендиле. Халкъны экиден бири къырылгъанына сейир этерча тюлдю. Ёлгенле уа - сабийле, тиширыула, къартла... Къарачайны сакъланнганы къуру да аны иш кёллюлюгю бла тирилиги бла байламлыды. Къарачайны джашауунда болгъан шартла аны джаулары айтхан ётюрюк сёзледен башхадыла. Ол ётюрюкле иш этилиб къуралгъан ётюрюкле болгъандыла.

ДОДУЛАНЫ Аскер,
«Минги Тау» журналны
баш редактору, КъЧР-ни
халкъ поэти.
Мындан арысы басмаланныкъды.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 13.12.2020 00:33:07
Сообщений: 1256
2020 дж. абыстол айны 14 "КЪАРАЧАЙ"
Къарачай тукъумлу атла
МИНГИ ТАУГЪА АТЛА БЛА ЧЫГЪЫУ



1998-чи джыл къыркъар (август) айда таулагъа чыгъыуну тарихинде, адамны тамаша этген, сейир иш болгъанды. Къарачай-Черкесиядан къарачай джашла, биринчи болуб, къарачай тукъумлу атла бла Минги Тауну башына чыкъгъандыла. Кавказны тарихинде ёмюрлеге къаллыкъ ол биринчи чыгъыуну Орусланы Кълыч-Герий къурагъан эди. Минги Тауну кюнчыгъыш башына (5621 м) Каппушланы Дахир, Биджиланы Магомет, Джатдоланы Мурат къарачай тукъумлу атла бла чыкъгъан эдиле. Аланы биргелерине альпинистле Бегеуулланы Борис, Байрамукъланы Умар эмда башхала бар эдиле.

Биягъы атчыла Минги Тауну кюн батхан башына (5642 м) экинчи кере къарачай тукъумлу Игилик деген ат бла 1999-чу джыл къыркъар (август) айда чыкъгъандыла.

Хубийланы Аслан 2019чу джыл Боз эмда Дамлы деген къарачай тукъумлу атла бла, джол устала Алтуйланы Аслан бла Гузоланы Асхат да болушуб, Минги Тауну кюн батхан башына ючюнчю болуб чыкъгъан эди.

Алчакъланы Рамазан, Эдиланы Абрек, Кулага Иван Алмаз, Джигит деген къарачай тукъумлу атла бла, 2020-чы джыл къыркъаууз (сентябрь) айны 4-де, къыйын болумгъа да къарамай, Европаны эм мийик таууну кюн батхан башына чыкъгъандыла.

Ачабайланы Таулан бла аны бла экиде тургъан къарнашы Ачабайланы Рустам Бахр деген къарачай тукъумлу ат бла, джол уста Алтуйланы Аслан да болушуб, 2020-чы джыл къыркъаууз (сентябрь) айны 23-де, къарны буруб ургъан къаты джелге да къарамай, Минги Тауну кюнбатхан башына чыкъгъандыла.

Минги Тау дунияда «Семь вершин» деб эм белгили тауланы тизимине киргизилгенди. Аны башлары булутладан ёрге чыгъыбдыла, ол ёхтемди, бузлуду. Аны башына хар ким да чыгъыб баралмайды. Ары ёрлеген къыйынды. Бузлу бугъойлары кёбдюле, кёк

чууакъ болуб тургъанлай, къысха заманны ичинде хауа болум терк тюрлениб, тубан басыб неда къар джаууб, сууукъ джел урургъа болады. Ол заманда алда не болгъаны кёрюнмей, температура тюшюб, хауаны кёлтюрюлген давлениеси, хауаны джетмегенлиги адамны халын осал этиб, джунчутургъа, эсин ташлатыргъа боллукъдула.

Мийик тау башладагъы хауа бир тюрлюдю. Аллай джерледе кислородну джетмегени кийик джаныуарланы, атланы да чархларына къатылады. 2500-3500 метр мийикледе огъуна джаны болгъан затха хауа джетмей, ол дженгил-дженгил солуб башлайды. Аллай тау ауруу атлада 3000 метр мийикликде башланады. Артыкъсыз да таулу джерледе ёсмеген атла, ала юренмеген болумгъа тюшселе бек къыйналадыла.

Уллу Ата джурт къазауатны заманында Шимал Кавказны ауушларын сакъларгъа къошулгъанла тюзледе ёсген атла, мийик тау къыйын болумну кёлтюралмай, тентирегенлерин, джыгъылгъанларын, аугъанларын айтыучан эдиле.

Альпинист Владимир Кудинов «Эльбрусская летопись» деб чыгъаргъан китабында джазгъандан, 1965чи джыл атла бла Минги Тауну башына чыгъаргъа кюрешгендиле. Аланы джоллары болмай, атлыла «Приют Пастухова» деген джерден ызларына къайтыб тургъандыла.

Евгений Фелицин 1878-чи джыл «Кавказ» деген газетде «Марухский отряд» деб басмалагъан статьясында Сухумгъа барыуну юсюнден джазгъан сагъатда генерал Бабични аскери Морх ауушдан ётген заманда къалай къыйналгъаныны юсюнден айтады. «Ашарыкъны, спиртни, зынтхыны, аскер снарядланы, аскер бла бирге баргъан башха ауур затланы къаяладан, джолсуз, тюблеринде къутуруб баргъан суулары бла терен джарлары болгъан къыйын таула бла, элтир ючюн, 1000 ат тартхан арба керек эди. Аллай болумгъа тёзген атла уа бу джуртлада туууб ёсген къуру къарачай тукъумлу атладыла».

Таулуланы ичинде кёб джылланы джашагъан орус абычар В.В. Шевцов 1855чи джыл «Москвитянин» деген журналда «Очерк о кавказских горских племенах» деб джазгъан статьясында былай айтады: «Минги Тауну тюбюнде мийикде джашагъан къарачайлыла аз болсала да бек джигитдиле... Аланы атлары Кавказда эм иги тукъумлуладыла, джити ташлы, къыйын тау джоллада, туякълары сыйынса, башха бир ат баралмазлыкъ джерде арымай-талмай, тохтаб къалмай, алгъа тири барадыла. Ташлы, джаргамлы, бек тикли, джерледе, къыйын айланч-буйланчлада, адам не бек тюйюб кюрешсе да, башха ат бараллыкъ тюлдю, джанын сакъларыкъды, ала уа тохтамайдыла».

Къарачай ат завод СССРни КГБ-ны заказы бла Орта Азия, Закарпат, Узакъ Восток чекчи округлагъа кесини къарачай тукъумлу атларын бериб тургъанды. Къызыл байракъны джюрютген Ортаазиячы чекчи округну ветеринар къуллугъуну тамадасы Владимир Ильич Ижевскийге: «Сиз кёб тюрлю аты болгъан Орта Азиядан Кавказгъа атла алыргъа нек барасыз? Орта Азияда къазакъ, джабе, джангыкъыргъыз тукъумлу атла да бардыла. Ахалтекин, кушум, устанай атла да аман тюлдюле. Иссык-Куль ат завод а тау болумда дончакла къурайды», - деб соргъанларында ол: «4 килограмм зынтхы, 4 килограмм бичен ашаб, къыйын тау болумланы къуру къарачай атла тёзедиле. Дончаклагъа аллай аскер паёк азды аланы туякълары ташлы, къыйын тау джоллагъа къарыусуздула. Дженгил ашаладыла, сынадыла. Ала тау болумгъа келишген атла тюлдюле», дегенди.

Алай бла атчыланы джигитликлерини, усталыкъларыны юсюне да, не тюрлю къыйын болумда да эс ташламай, хар затны тыйыншлысыча таб къурай билгенлеринден къарачай тукъумлу атла 1998-чи джылдан 2020-чы джылгъа дери Минги Тауну башына беш кере чыкъгъандыла. Алай бла къарачай тукъумлу атла кеслерини аламат ышанларын, болумларын кёргюзгендиле.

ЁЗДЕНЛАНЫ
Шарафатдин.


Суратда солдан онгнга:
Иван Кулага Джигит деген
ат бла, Алчакъланы Рамазан Алмаз деген ат бла
эмда Эдиланы Абрек Минги Тауну кюн батхан башында.

2020-чы джыл къыркъаууз (сентябрь) айны 4-сю.

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 12.12.2020 23:56:01
Сообщений: 1256
2020 дж. абыстол айны 21 "КЪАРАЧАЙ"
Эски джуртну оюулары
УЛЛУ КЪАРАЧАЙНЫ ЁЗЕНЛЕРИ

Аллы газетни 88-чи номериндеди

Дагъыда Учкулан ёзенни аягъындан кирген джерде онг къолунга кёнделен ёзен айланады. Аны атына Учкулан ичинде Кичкине къол дейдиле. Аны да барды кёлю. Наджю башында эки кёлчюк, Джалпакъ къолну башында да юч кёл бардыла, терекле да кёбдюле.

Ёзенни ичинде белгили талала быладыла: Къарачай шахардан ёрге чыгъыб бара 10-чу километрде - Бутакълы тала, андан озуб Тохтаул чалгъан. Гитче талачыкъла да атсыз тюлдюле: Эгиз къошла, Эски ташчы, Марджа аягъы. Алай бла, 24-чю километрге джетебиз. Алайыны атына уа Индиш аягъы дейдиле, дагъыда эки километрни барсанг, Дууут аягъына джетесе, анга да талачыкъ деб къоюучандыла. Аны сол джанында уа Аман къол тала, чомартлыгъы болмай, Къобаннга къарайды.

28-чи километрде хайт деген талагъа уа Джалан къол аягъы деб къоядыла. Аны туурасындан бир кесек атлагъанлай, Тешеллей бекленнген таланы тюбю бла хыршыланыб ётебиз.

Алай бла, 31-чи километрде Къарачайны тарих сынлары орналгъан джерге (Къарчаны келилери бла Къарачайны эмда Къобанны къадау ташларына барына) Худес аягъы деб къоядыла. Былайдан эки километрни ёрге барыб, Тар ёзенде айтылыб тургъан Ташчыны - магъадан чыгъарыучу шахтаны - тешиклери суу джагъагъа къарайдыла. Суу джагъалары тар болсала да, талай мекям бла эски таш тартхан (магъаданны тартыб, суу бла бирге элеб, сюзюб чыгъаргъан) заводну мекямларына тюбейбиз. Андан ёргерекледен Гитче тюз бла Уллу тюз деген талачыкълада къарачай джолоучула ёгюз ийиб тургъандыла. Бусагъатда Уллу тюзню таласында Ташчыны ишчилери джашагъан мекямла сакъланадыла.

Андан ёрге тебрегенлей, ёзен кенгине айланыб, бир мутхуз джерден джарыкъла ургъанча кёрюнеди. Кёз туурангда уа тёппелери къар басхан кёнделен тау кёрюнеди. Узакъдан келе келиб, Джеркли кёпюрден ётюб, Къарт-Джурт элни къыйырындан киресе. Уллу джолну бойнунда, нарат чегетни этеги бла суу джагъасына дери, сент-мент элчикле тюбейдиле - ала тийре элчикледиле.

Андан сора алайдагъы эсгертмеде минг джашны атлары, тукъумлары, аталарыны атлары джазылыбдыла (талай джюз джашны аты уа былайда да кеслерине орун табалмагъанды). Ол джашла, джашауларын эм багъалы заманларын да къралыбызны джаудан сакълар ючюн, халкъыбыз ёмюрлюкге аякъ тюбюне тюшмез ючюн джашауларын бергендиле. Ала ёмюрде да унутуллукъ тюлдюле.

Алайда эки джол айырылгъандан огъуна тартыб, Базар кёпюрден ётюб, къапхакъдан ёрге таянсанг, сол джанынгда Къасайланы Османны эсгертмеси турады. Аны туугъан джери Хурзукга айландырыб сюегендиле. Аны ал джаны бла къарасанг, Хурзук ёзенни джити тауларыны юсю бла Минги Тау аламат сыфатда кёрюнеди: эки тёппесини белкъауу, кюн батхан джанындагъы къара къаяларына бир заманда да къар-буз бояуларын салалмагъанлары эсленедиле.

Учкуланны (Тёбен Учкуланны) орналгъанлары джерине къарагъан кёб затха оюм этерге боллукъду: хар атламда хуна тёбе болмагъан тилкем джер джокъду. Адамланы къарыулары джетиб, къол кючлери да бла быллай бир ташны бир джерге (тёбеле бла хуналагъа) къалай джыйгъандыла, деб сейирсинирчады. Кертиси бла да, египетли иш керек болгъанды ахлуларыбызгъа!

Джерни дыккылыгъындан, такъырлыгъындан миллетибиз, ёзен ичлеринден тышына чыгъыб, джашау этерге эркинлиги болмагъаны себебли, къаджыкъмай кюрешгенини эсгертмесиди бу.

Тукъум тукъумгъа юлешиниб орналгъанлары бла къалмай, хар тукъум тийрени атауул бёлеклерини джерлери бла къабырлары да энчи белгилениб болгъандыла. Ол тийрелени асламысы бюгюн-бюгече да эсленедиле, талайында уа адам джашамайды, мекямсыздыла. Алгъын заманда ишленнген тёнгертме юйледен, артыкъсыз да аланы топуракъ башларындан, джукъ да къалмагъанды.

Учкуланны огъары джанына чыкъсанг, Эки ара деген талагъа чыгъаса. Айланма кёпюр деб барды. Аны алай аталгъаныны хыйсабы - кёпюрню огъары джанында суу акъырын сюзюлюб келеди, кёпюрден тёбен джанында уа шоркъа башланады.

Айланма кёпюрден ётюб, ёрге къарасанг, сууну бойну кём-кёк къырдышды. Джай ортада ол сюзюлюб келген таза сууда джуууна, ойнай тургъан сабийлени хар къуру да кёрлюксе. Кёпюрню къулагъына ким эсе да Махар суу деб джазгъанды. Ол тюз тюлдю, нек десенг, Махарны сууу бла Гондарайны сууу бир-бирине къошулгъан джерден башлаб, къобанны аты Учкулан сууду. Ол да Хурзук суугъа дери айтылады. Былайда дагъыда эслерге тыйыншлы бир зат: Учкуландан башлаб, хар къулакъны, аланы аякъларында стауатланы ауушха дери атлары бардыла. Алгъы бурун ёзенни кюнбет джанын айтыб чыгъайыкъ. Биринчи къулакъны аты Дотдуланы къолду, аны аягъында Дотдуланы, Байчораланы, Эриккенланы (Абайланы) тийрелери орналгъандыла. Андан ары джанында - Батдыланы къолну аягъында - Батдылары бла Шыдакълары. Эки къолну ортасында уа Долалары, Текелары, Тамбийлары, Семенлары джашагъандыла. Алайдан ары ёрге ётсенг, Тёбен Гаппушлары бла Огъары Гаппушлары джашагъандыла. Гаппушланы огъары джанындан ырхы келеди. Андан ёрге талай къычырымны атлаб, Джер башы къулакъны туурасында Джагъада Сылпагъарланы тийрелери тургъандыла.

Айланма къулакъны туурасы чауулда Огъары Лайпанлары джашагъандыла. Дагъыда арлакъ барсанг, Шонтукъ ёлген къулакъгъа, ары джанында Мыркъакъланы къулакъгъа, аягъында уа аланы атлары бла айтылгъан стауатларына тюбейсе. Алай бла Махар аягъына джетесе, башы уа - Секиртмели къулакъ.

Уллу Махар аягъында ёзен экиге бёлюнеди. Онг джанына айланнган ёзен Махар ёзенди, сол джанындагъы - Гондарай. Махар да эртдеден белгили, аты айтылгъан Баталны стауатыды. Аны тюбюнде - Махарны гарасы. Аны баш джанында - Гымых чат, аягъында - Гитче тала, ызы бла Агъач башы, Чырпы башы ёзенни эки джанында. Аланы аякъларында уа - Уллу тала. Энчи эмда мюлк къошла хар джыл сайын былайгъа чыгъадыла. Андан озсанг - Уллу таллы чат бла Гитче таллы чат. Аланы аягъында - Байтукъа ёлген. Аладан ары ётсенг - Джолсуз чат бла Джолсуз чат аягъы. Алай эте, ауушха джууукълашсанг, Бездирген деб барды. Аны онг джаны Дууут бла Махарны ортасы ауушду. Тюз ёрге чыкъсанг, Уллу аууш бла Эбзелеге (Сванетиягъа) киресе.

Энди ызыбызгъа къайтайыкъ. Гондарай сууну башланнганына Уллу Махар аягъындан ёрге айлансанг, Махар сууну кёпюрюнден ётсенг, Гитче Махар аягъы дейдиле. Гондарай ёзен алайдан башланады. Ёзенни кюнбет джанында уллу къая барды. Солтаначды. Айтыулагъа кёре, Бурун Къарачайда Солтанач деб бир белгили уучу болгъанды.

Кюз къой къыркъгъан заманда тенглери, «бир эт ашат», деб тилегенлеринде, Солтанач, ол къаягъа чыгъыб, кийикни ургъанды. Кийик къая раннга бекленнгенди. Солтанач кийикни къатына секириб тюшеме дегенлей, ранны къырдышы къобуб кетиб, Солтанач да, кийик да къаядан кетгендиле. Уучу заманында къайтмагъанында, тенглери, къайгъылы болуб, излей чыгъыб табхандыла. Джигит Солтанач Биджиладан болгъанды. Бусагъатда Атоммашны солуу къошларыны бирини атына Солтанач атагъандыла.

Алайдан ётгенлей, Джалпакъ къолду, аны аягъында Сылпагъарлары, Мамчулары, Сюйюнбайлары джашагъандыла. Ючюнчю къулакъ Аппачаланы къулакъды, аягъында стауатха Къазанчыкъланы стауат дейдиле. Тёртюнчю къулакъ Кёпюрлю къулакъды, бешинчиге - Нызылы къолду дейдиле. Андан ары джанында Хызыр ёлген къулакъ, аягъы уа - Деппаны дуппуру.

Ызы бла - Семенланы къулакъ, аягъы - Семенланы тала. Андан озсанг - Кертмели башы къулакъ, тюбю - Гитче кертмели бла Уллу кертмели. Былайдан арысы - Юзюк къулакъ, аны аягъы - Джатчилени бау орунлары, аны ёргеси таба къулакъгъа Чыгъыш къулакъ дейдиле, аягъына уа Чыгъыш кёпюр къулагъы атны джюрютедиле.

Кёпюрден ётсенг - Наджю къулакъ бла Наджю аягъы. Бу башында сагъынылгъан ёзенле бла къулакъланы кёбюсюнде кёлле бла стауатла бардыла. Ол себебден аладан къулакъ суучукъла саркъадыла. Сёз ючюн, Учкулан ичи ёзенни 13 кёлю бла бир гарасы бардыла. Ёзен сууну тазалыгъындан аны аккумуляторлагъа къоркъуусуз къуядыла. Аны сапыран чабакълары да айырылыб джылтырауукъдула.

Ёзен башында кёлледе уа чабакъ атына джюрюмейди. Джандарланы Уллу Кичкине къолда юч кёл барды да, аланы бирини атына Уллу кёл дейдиле. Уллу кёлню чабакълары да барды. Халкъда джюрюген хапаргъа кёре, эртде заманлада ол чабакъланы Байчораладан Чорна деб бир киши джайгъанды. Ол кеси да уучу болгъанды. Ол, ёзенде къулакъ суучукъну бир джанына тыйыб, ууакъ чабакъчыкъланы агъач челек бла гыбытха джыйыб, аланы да суудан толтуруб, бир сюрюучю джашчыкъны да болушдуруб, джолда сууларын ауушдура, кёлге дери джетиб, чабакъланы ары джибергенди. Ма ол кюнден бери джашайдыла анда чабакъла.

КЪАЗАНЧЫКЪЛАНЫ
Махмут,
ШАМАНЛАНЫ
Ибрахим,

Учкулан эл. 1994 дж.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 12.12.2020 23:55:08
Сообщений: 1256
2020 дж. абыстол айны 21 "КЪАРАЧАЙ"
Ашхыла
ЗАМАННГА КЕСИН ХОРЛАТМАЙ

Педагогика илмуланы кандидаты, психология илмуланы доктору, профессор, Эресей Федерацияны баш окъуууну сыйлы къуллукъчусу, Къарачай-Черкес Республиканы илмусуну махтаулу къуллукъчусу, Эресейни Суратчыларыны союзуну члени, Алийланы Умарны атын джюрютген Къарачай-Черкес кърал университетни алгъыннгы ректору Тамбийланы Нюрчюкню джашы Бурхан бу кюнледе 65-джыллыкъ юбилейин белгилейди.



Накъут-налмаз ташны мюйюшлери не къадар кёб болса, ол къадар джылтырауукъ болгъанча, бир адамны юсюнде ашхы шартлары аслам болсала, ол къадар джарыкъ сыфатлы болады. Алай а адамны адам этген, айхай да, адам шартыды, джюрек джылыууду, джумушакълыгъыды, джарашыулугъуду.

Сюеги, сыфаты бла, ышара, кука сёлеше билгени бла, налмаз таш джылтырагъан халда кесини джылтыратханы бла киши кишини алдаяллыкъ тюлдю. Бютюн да бек бюгюн дунияда. Ашхы ишлеринг, адамлыгъынг, болумунг бла айтдыраллыкъса «асыулу адам, огъуру, келбети болгъан адам» деб. Орус тилде «яркая личность» деб айтылгъан, эшта аллай адам болур. Шукур Аллахха, Джуртубузну, миллетибизни бетин чыгъаргъан адамларыбыз джетишедиле. Аланы араларында чыгъармачылыкъ бла кюрешгенле да аз тюлдюле. Маданиятыбызны, тин, иннет хазнабызны сакълауда, айнытыуда, дуниягъа кёргюзюуде аллайларыбызны, айхай да, уллу къыйынлары барды.

Къарачайгъа аллай адамланы Учкулан эл да кёб бергенди. Аланы бириди бюгюн 65-джыллыкъ юбилейи бла байламлы биз атын сагъыннган Тамбий улу Бурхан да. Ол дуния джарыгъын Азияда кёргенликге, госук джыллары мында, ёз Джуртунда, ётгенди. Къобан суу бла анасы бетин джуугъаннга, джырчы Къазанчыкъланы Махмут айтханлай, андан багъалы, андан сыйлы джер джокъду. Атасы Нюрчюк къазауатны отун, сюргюнню ачыуун да сынаб ётген керти таулу киши асыл шартларын юйдегисине да бергенди. Бурхан а ол шартланы кесини чыгъармачылыкъ иши бла да танытады.

1978-чи джыл ол Къарачай-Черкес кърал пединститутну (бюгюн университетни) суратлау графика факультетинде окъугъанды. Урунуу джолу Учкуланда башланнганды. Бёлек заманны, элчи сабийлени сурат салыугъа, черчениеге, къол чемерликге юрете, устаз болуб ишлегенди.

1980-чы джылдан башлаб аны джашауу Къарачай-Черкес кърал университет бла байламлыды. Ассистентден башлаб, ректоргъа дери джетдиргенди аны ёсюм джолу. Ректор болуб 15 джылны ишлегенди. Республиканы, бютеу Кавказны да эм эски ВУЗ-ларыны бирине башчылыкъ этген джыллары баш билим бериу системада реформала бла байламлы къыйын джылла эдиле. Джангыча оюм этерге, заманны излемича къымылдаргъа керек бола эди. Ол кёзюуде этилген кёб тюрлю башламла, джангыртыу ишле Тамбий улуну аты бла байламлыдыла.

Илму-педагогика ишинде ёр джолу 1990-чы джыл башланнганды. Ол джыл Бурхан Москвада Ленин атлы кърал педагогика институтдагъы аспирантураны джетишимли бошаб, кандидат диссертациясын джакълагъанды. Арадан 10 джыл ётюб, психология илмуланы доктору да болгъанды. 60дан аслам илму, окъуу-методика ишни эмда монографияны авторуду ол. Ала сурат-графика дерслени методикалары бла байламлыдыла. Кёб студентге диплом ишле джаздыргъанды, талай аспирантха илму джаны бла башчылыкъ этгенди. Урунуу джетишимлери ючюн Тамбий улу талай кърал саугъагъа да тыйыншлы болгъанды. Аланы ичинде «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения», «100 лет профсоюзам России», «За вклад в развитие Российской экономики» деген медалланы айтыргъа боллукъду. Энчи чыгъармачылыгъы бла байламлы 2004-чю джыл анга Лермонтовну медалы да берилген эди. Ала бла къалмай «100 лучших руководителей России» деген конкурсда да хорламлы болгъанды. Аллай саугъала, айхай да, бошуна берилмейдиле. Алай болса да къолунда окъуб чыкъгъан студентлени, аспирантланы разылыкълары барындан да бек къууандырадыла аны джюрегин.

Тамбий улу кеси чемер суратчы болгъанын башында сагъыннган эдик. «Бёрю атарны бёркюнден» дегенлей аллай хунери боллугъу сабийлигинден да белгили эди дейдиле элчилери, аны эртдеден таныгъан адамла. Бютюн да бек акварель суратлагъа («акварельная живопись» деген затха) чемерлиги эсленеди. Бурханны суратларында Туугъан джуртну, сюйген тауларыны ариулугъу кёрюнеди, элчилерини, джердешлерини джюрек джылыулары танылады. Ол суратлагъа къарасанг, урунууну ёмюр ызлары кёрюнюб тургъан Учкуланда таш къалаула, тёппелерин кюн къызартхан тау джитиле, джайлыкълада отлагъан джылкъыла кёрюнедиле, таудан саркъгъан чучхурланы, субай наратланы шууулдагъанлары эшитиледиле. Бурхан сурат салыуун ректор болуб ишлеген сагъатында да къоймагъанды. Энчи сурат кёрмючлерине къараб, санатчыла, суратчыла, тюз къараучула хар къуру да уллу багъа бергенлей тургъандыла. Фахмулу алим, сынамлы педагог, чемер суратчы, ашхы адам Тамбийланы Бурханны къуру 40-джыллыкъ устазлыкъ ишинден хапар айтыб чыгъаргъа бир газет материал джетерик тюлдю.

Сабийликден татлы тенги, гырджынны, тин азыкъны да юлеше, бир-бирине тигим эте, къарнашлача джашагъан адамы Ёзден улу Альберт Бурханнга атагъан назмусунда аны джашауун, иннетин, оюмун, ишин, сёзюн да кимден да иги суратлайды. Бурхан къарнашыбызны туугъан кюню бла таза джюрекден алгъышлай, кесине, юйдегисине да дунияны ашхылыкъларын теджей бу сёзюмю Альбертни назмусу бла бошаргъа излейме.

ЁЗДЕНЛАНЫ Якъуб.

НЮРЧЮК УЛУ БУРХАННГА

1.
Кюрешеди заманны кемириб сагъат
Арымайын, джукъудан мени сагъайта.
Нек келмейди танг, болуб къалгъанмыд сакъат?
Не уа, айланамыды джер-джерге къайта?

Кёзюлдюреуюкню мен терсине тутуб
Къарагъанча, эсим бла узакъгъа къараб,
Терсни, тюзню, заманны... барын унутуб,
Тансыкълайма джашлыкъны джюрегим тараб.

Иги тюшден онгсунмай уяннганча, мен,
Азатлыкъдан тутмакъгъа къайтханнга ушаб,
Бюгюнлюкге къайтама, ышараса сен:
«Сау кел!» — дейсе, экибиз этебиз ушакъ.

Мыдахлыкъны джырады джарыкъ ауазынг,
Амалсыздан кюлесе, сен сынаб къарай.
Замансызлай келиб къыш, къарлы аязы
Агъартады чачынгы, терсине тарай.

Сёлешесе, сёзюнгден бир тарыгъыу шарт
Чыгъады деб къоркъама, сен къатылай тур!
Сен тарыкъсанг, джокъ манга ышанырча зат,
Аны ючюн эсинги сёзлериме бур...


2.
Бурхан, тенгим, акъыллы, бир айтайым мен,
Мен Хурзукдан саркъгъанем, Учкуландан — сен,
Окъуйбуз деб, башыбыз къалды палахха...
Не аманлыкъ этгенек, Уллу Аллахха?!

Нек кюрешдинг сен болуб кандидат наук?!
Сабийликден урларгъа юренсенг тауукъ,
Урлар эдинг джашлыкъда токълу, тууар, ат...
Бюгюн ачар эдинг сен МММ-ча зат!

Урламагъан телиди, халкъгъа сор да кёр,
Урлагъанны сакълайды хар джерде да тёр!
Тёрде огъай, ортада орун джокъ санга,
Эшик арты джетсе да, бек къууан анга!

Чырт биз ангыламагъан келгенди заман,
Школну зордан бошагъан, бюгюн олду «хан».
Бюгюн кимге керекди кандидат наук?!
Кандидат къагъытынгдан багъалыд тауукъ!

Алим къагъытынгы сен джолда этсенг тас,
Кесинг табыб алгъынчы, киши да алмаз!
Не да этиб, тюшюрсенг асламыракъ сом,
«Эйнштейнме» деб, сатыб аллыкъса диплом!

Нек окъудунг, нек болдунг алим, тенгим, нек?
Нек ушады къадарым сеннге бир кесек?
Ол ийнамлы джашлыкъгъа къайтар эсинги...
Нек алдатдынг кесинги, мен да — кесими?

Кюреш, тенгим, энтда сен бир джукъ джазаргъа,
Кюрешейим мыйымы мен да къазаргъа,
Чыгъармаларыбызны элтиб базаргъа,
Сатмай эсек, башладыкъ бютюн азаргъа.

Ким аллыкъды аланы, сагъыш бир эт сен?
Къуруб кетсин сен бла мен болгъан бизнесмен!
Керек тюлдю кишиге бюгюн тин байлыкъ,
Аз эсе да, кърал ишден алайыкъ айлыкъ.

3.
Сени керти багъангы билген — мингден бир,
Кёбле ангыламазла, бирлени уа кир
Иннетлери, «о, къой-къой, кимди ол?!» дерле,
Эшеклерин атынгдан мийик этерле.

Талай джылны тутмакъда туруб келсенг сен,
Багъа берлик эдиле къоркъуб джууукъ, тенг...
Керти ишде чыгъармай миллетни бетин,
Ашар эдинг сен кеси халкъынгы этин.

Къойчу, Бурхан, къойчу къой, сен кесинглей къал!
Кемирекле болсунла заманнга токъал!
Заман сеннге къул болсун, сен заманнга тюл,
Къарыуунгча онгсузгъа бол тылмач, ёкюл!..

Сакълагъанынгча сакъла таза атынгы,
Къошма эшек чабышха чабар атынгы,
Бюгюн къайсы тапхагъа салсанг кесинги,
Тамбла андан алырла туудукъла сени!

Къысмасынла ачыуну сени тишлеринг,
Мени джырларым, сени илму ишлеринг
Бир кюн керек болурла, бол сен ишексиз!
Алай, тенгим, ол кюнню кёрюрбюзмю биз?

Неле сандырайма мен, къоркъгъанча кёрден?!
Адам къыйын ашагъан къоркъсун ёлюмден!
Биргебизге элтирге джокъду затыбыз,
Мында къаллыкъ — ишибиз, таза атыбыз.

Аллахы бла адамын бюгюн эсгерген,
Дайым къаллыкъ бир затны халкъына берген —
Ол адамды джашаугъа ара багъана...
Андан башха джашаудан джокъду магъана!

1994 дж.

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 12.12.2020 22:50:13
Сообщений: 1256
2020 дж. абыстол айны 19
"КЪАРАЧАЙ"
Халкъ адетле
БАЙРАМУКЪЛАНЫ Халимат
КЪАРАЧАЙНЫ
КЪАДАУ ТАШЫ


Бу таш Уллу Къарачайгьа бара, Ташчыгъа джетерге аз къалыб, джолну сол джанындады. Ташны джерге ташаймагъан джаны тёгерекди. Былайда таш кёбдю, ала бары да суу ташладыла, бу уа кёксюлдюм къара ташды. Ауурлугъу 30-40 тоннадан ауур болмаз. Къарачайны не къыйынлыкъдан да сакълауда бу ташха артыкъ магъана нек берген болурла? Бу соруугъа джууаб этиу къыйынды. Мындан эсе уллуракъ ташны сайларгъа боллукъ эдиле. Бети къалгъан ташлагъа ушамагъаны ючюн сайлагъан болурламы? Метеорит а тюлдю. Алай болса, анга кёкден тюшген таш дерик эдиле. Неден да бек ол вулкан ташха ушайды, юсю чирчикди.

Ёмюрлери къарачайлыла аны къатына джетселе тохтамай озмагъандыла. Тохтаб, тёгерегине айланыб, кёрюб, орнунда тургъанына джюреклери рахат бола, джолларына кетгендиле. Бу ташха баш урмагъандыла, багъалы уа кёргендиле. Ол Къарачайгъа «кирит» болуб, къыйынлыкъны аллын кесиб тургъаннга саналгъанды, алай а аны ючюн къыйынлыкъ джол табар ючюн къалмагъанды. Ташха юренчек болуб джашагъандыла. Кюнлени бир кюнюнде ол таш тас болуб къалса уа, аны Къарачайгъа къыйынлыкъгъа санарыкъ эдиле. Къарачайны Къадау ташын бюгюн аз адам биледи, таныгъан а андан да азды.

ХОНШУЛУКЪ

Сабий заманымда хоншулукъну аз ташымагъанма. Къууанч бла насыбдан башха алкъын джукъ билмеген джюрегинг, юйде эм иги сауут бла хоншулукъ алыб баргъанынга асыры къууаннгандан гып-гып этиучен эди. Керек болса-болмаса да, чабмай джюрюмеучю аякъларынг, хоншулукъну къолунга алгъанлай, акъыллы болуб къалыб, къолунгда алыб баргъан затынгы абыныб тёкмезлей, эслеб атлаучан эдинг. Джюрегинг «дженгил бара кир» дей тургъанлыкъгъа, сен а сауутну ийиб къоюб, ичиндегин барыр джерине джетдиргинчи тёгюб къояма деб, эки къолчугъунг бла да къадалыб барыучан эдинг. Сени сабийге кёрюб калак ит джетиб къолунгда табакъдан хоншулукъну сермеб алыб да кетиучен эди, алай этсе уа, сора джерге джат да зырнайны тарт. Тёгерекде кишини кёрмей, не джукъ эшитмей, ол къолунгдагъы къайгъылы болуб, атламларынгы санагъанча эслеб бараса, сеннге ышарыб, ариу айтыб тюбериклерин билиб, эртдеден къууаныб бараса, тёппенги да уппа этерикдиле, эркелетиб джумушакъ джеринге да къагъарыкъдыла. Таб алай этмей къойсала да, сеннге дери ёмюрлени сени халкъынгда джюрюб тургъан хоншулукъну сен алыб барыб бергенинг джюрегинги къууандырады. Бюгюн сен хоншулукъгъа эт кесекни элтдинг болур, нек десенг, сизни юйде къой сойгъандыла, хоншуларыгъыз а соймагъандыла. Неда сени ананг джангы сыгъылгъан бышлакъны иерге боллукъду, артыкъсыз да къой бышлакъ сыкъгъан эсе, къой бышлакъны къарачайлыла бек сюйюучендиле. Къысхача айтыргъа, бюгюн сени юйюнгде болуб, хоншулада болмагъан затдан этиучендиле хоншулукъну. Тауда кийик ёлтюрюб келселе, хоншулагъа артыкъ да бек чачадыла. Хоншулукъгъа бир-бирде къойну джартысы кетиб да къалады. Къайгъырмаз. Аны ючюн, юйде киши гурушха этмейди - тийреде хар кимни да тилине тийди, бир хантны кёрдюле, сен а хоншулукъну чачханынга къууанч тыбырлы болдунг. Сени табагъынгы бошатыб, ызына къуру иймейдиле: не конфетле, не къурмач, неда элде бек сюйюучю тюйню къуюб ашырадыла. Табакъны къуру къайтарлыкъ тюлдюле. Ызынга, юйге, адетингча, дыбыртлаб келесе, бергенинг ючюн, джюрегинг къууанч тыбырлы болгъанды. Ким биледи, хоншулукъ элтген кюнюнгден башлаб, адам адамгъа берирге керек болгъанын ангылай тебрей болурса.

Кюз чегетде кёгет бишсе, тиширыула бла сабийле аны джыяргъа чаууллагъа чыгъадыла. Арысала да ингирде сауутлары толуб элге къайтадыла. Барыб наныкъ джыяргъа адам хар юйдегиде да табылыб къалмайды, аны амалтын келтирген кёгетлеринден аллай юйдегилеге хоншулукъ этедиле. Хоншулукъ бир-бирин эслемекликди, бир туздамны ашамакълыкъды.

Мындан арысы басмаланныкъды.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 12.12.2020 22:49:45
Сообщений: 1256
2020 дж. абыстол айны 19 "КЪАРАЧАЙ"
Эски джуртну оюулары
УЛЛУ КЪАРАЧАЙНЫ ЁЗЕНЛЕРИ

Таныгъанла тансыкъларча, танымагъанла кёрселе сейирсинирча, кёб аламат заты барды Эски Къарачайны ёзенлерини. Эки джаны кириш таула, къотур къаяла, бир-биринден узакъ болмагъан терен ёзенле, аланы да хар биринден бирер кесек къулакъ суучукъ агъады. Ала бары да, ашыгъыш саркъа келиб, Къобаннга къошуладыла. Талай шоркъа суу, аны кибик джалгъан ёзен суула къошула келселе да, не эсе да Къобан суу айырылыб уллу кёрюнмегенлей тар ёзенледен ычхынады, сора этеклерин кенг джайыб тебрейди.

Къарачай шахардан чыгъыб, Ташкёпюрню юсю бла ёрге тебресенг, джол таймаздан Къобан сууну джагъасына къысылгъанлай барады, иги да дейсе: ёзен къулач тарды, машина джол сыйыннгандан ары кенгерир хыйсаб джокъду. Анда-мында бир къычырымдан талачыкъла да тюбейдиле. Ёзенни эки джаны да, джагъалары да агъач бла джасалыбдыла. Ёзен ичинден, башынгы кёлтюрюб, тёгерегинге къарасанг, ариулукъ кёзюнгю къаматады - хар терекни, чырпыны чапыракълары энчи бояулары бла ёхтемлениб чайкъаладыла.

Кенгден къарасанг а, уста суратчыгъа хазыр сурат болуб тургъанча кёрюнеди. Ёзенни не тукъум агъачы барды деб, билирге сюйсенг а, хапарчыла былай айтырла: эмен, чынар, кёк агъач, къара агъач, джохар, джёге, къайын, юрге, суу тал, джерк, бусакъ, къара къайын, чум, айютырнакъ, такъызюк, къошхасалмаз, джабышмакъ... Ёзен ёргеден ёрге чыгъа баргъаны бла бирге анда-мында къаяланы башында нарат терекле да кёрюне башлайдыла.

Ала ёзенни тёппесин аслам къуршалагъандыла, ичлеринде назла, нызыла да кёрюнедиле. Биз былайда атларын табыб айталмагъан кёкенле бла агъач терекле да бардыла. Былайда элни эмда хар тукъумну тийреси орналгъан джерлени кёрюб, таныб, сейир-тамаша болуб барыргъа боллукъду. Алай бла: Чочулары, Кърымшаухаллары, Эбзелары, Сарылары, Бердилары, Гочиялары, Болурлары, Джашелары, Чагъарлары, Хубийлары, Боташлары, Токълары, Ёзденлары, Алийлары, Шаманлары, Лепшокълары, Джанкёзлары, Ижалары, Эгизлары, Багъатырлары, Хубийлары, Сылпагъарлары, Джаммалары, Чотчалары...дей, Тёбен Къарт-Джуртдан Огъары Къарт-Джуртха сынджыр салгъан тийрелени ёте-ёте, джол джанында Алий улу Умарны атасыны юйюн, Умар окъугъан школну, аны сохта заманында тенглери бла бирге орнатхан тереклерин, Къарачайны эм эски кешенелерин (Кърымшаухалланы Гошаях бийченики аланы ичиндеди) кёресе.

Огъары Къарт-Джуртда, эки джол къошулгъан джерде, бу арт джылгъа дери хыршы ташдан сын таш джонулгъан сюеле эди. Ол Хасаука урушда ёлген ахлуларыбызны бири Кърымшаухалланы Бекмырзаныкъы эди. Энди ол сын ташны джангы ууатылгъан кесеклери бир-бири къатларында джатадыла. Бир ишексиз, аны къайсы эсе да бир машиналы джигит ууатыб кетгенди. Алай бла, энтда бир тарих сын ташыбыз къорагъанды.

Алайдан юч къычырым джолну ёрге баргъанлай, юч ёзенни ауузу бир-бирине къошулгъан джерде, кенгирек талагъа чыгъаса. Ол таланы атына Чотчаланы тюбю дейдиле. Базар кёпюр таба къапхагъыны башында Ата джурт къазауатны кёзюуюнде Къарт-Джуртдан, Хурзукдан, Учкуландан урушха кетиб къайтмай къалгъан джашлагъа эсгертме сюеледи. Эсгертмени тёгерегин нызы, нарат терекле бла гокка хансла джасайдыла.

Юйлени ишленнгенлери сайлама тёгерек агъачладан кертмелениб ишленнгендиле (аллай мекямланы талай тюрлюсю Хурзукда сакъланнганды).

Аланы бизни ата-бабаларыбыз джангыз бир чюй да урмай ишлегендиле. Ол заманлада чюй табар джерлери да болмагъанды. Ол мекямланы эшиклери бла терезелери да бу хыйсабда ишленнгендиле. Тюз джаркъа джарыллыкъ агъачны сайлаб келтириб, аны балта бла джаркъалаб, эки джанына ачылгъан эшик этгендиле. Эшик къанганы баш джанлары бла тюб джанларында эмчекле къойгъандыла, аланы безги орнуна эшикни башы бла эмда тюбю бла баргъан босагъа агъачлагъа чунгур къазыб орнатхандыла.

Къарачай юйлени терезелери да уллу болмагъандыла: кенгликлери-узунлукълары да бирер къарыш болгъандыла, тёгерегинден узакъ кетмегендиле. Тангны атханын ол терезечик бла оджакъ джарыкъдан билгендиле. Гитче терезе тешиклени да тууар къууукъ бла битегендиле (мияла орнуна). Оджакълары да чалмандан, гёнча, тёгерек эшилиб ишленнгендиле.

Ичи, тышы да топуракъ бла сюртюлген чалман оджакъла метр бла джарымдан мийик болмагъандыла. Аллай эски адетде ишленнген юйлени башларын да метрге джууукъ къалынлыгъы болгъан топуракъ къуюб джабхандыла. Джабхан адетлери да былай болгъанды: балтала бла, чюйле бла джарыллыкъ къангаланы керкиле бла сыйдамлаб, биринчи къанганы тёшегендиле, экинчиге арпа салам тёшегендиле, саламны юсю бла уа, ышхылды булчукъла бла бутакъланы. Алгъы бурун бутакъланы ташла бла бастыргъандыла, ызы бла уа топуракъ къуйгъандыла.

Андан да озуб бара, Джанай тау башына джетгенлей, Делю ёзенни къыйырындан киресе, сора тебрейдиле бир-бири ызындан къулакъла тизилиб. Къочхарланы къулакъ, аягъы уа - Багъырлары (къошла) Бузулгъан къулакъ, аягъы Наиб хаджини стауаты. Чотчаланы къулакъ, тюбюнде Асхакъланы стауат. Гитче Кичкине къол аягъында Джандарланы стауатлары тургъанды.

Уллу Кичкине къол аягъында Голаланы нызы тала орналыбды. Чырпы башы аягъында - Гыбышыланы тала. Джар къулакъны аягъында, Шаманланы талада, эки къара суу чыгъады. Джанкёзланы къулакъ аягъында Джанкёзню таласы, Къырыкъла аягъында уа Ахмат ёлген къолгъа чыгъаса. Ол белгили уллу джайлыкъды. Аны аягъына Джалпакъ къол аягъы дейдиле. Андан сора - Джохарлы тала, аны огъары джанында - Уллу къулакъ аягъы, башы - Гондарай аууш. Эки суу арасында сол джанына айланнган ёзенни атына Акътюбю дейдиле, аны да барды ауушу.

Энди, Учкуланнга къайтыб, ёзенни чегет джаны бла шагъырей болайыкъ. Биринчи къулакъгъа Учкулан ичи дейдиле. Бу ёзенни ичинде беш-алты джерде да бардыла стауатла. Былайда кёлле да кёбдюле, ёзенни узунлугъу 18 километр барады. Башында аууш бла аусанг, Джалпакъ къолгъа ауаса (Гондарайгъа).

Экинчи къулакъ Мамчуланы бузлауукъ кёлдеди.

Аланы джашау халларына адам керти да сейирсинирчады. Не ючюн десенг, кёлню башы джылда 8-9 айны бузлаб турады. Кёлню джанлары къуру чауулдула. Башындан къошулгъан суу бла аягъындан чыкъгъан джер болмаса, къарагъан кёзге хауа джюрюген джер эсленмейди. Кёлню тёгерегинде ашау джюрюрлей хыйсаб эсленмегени амалтын, айтыулагъа кёре, чабакъланы уллуларын, ууакъларын ашаб, аны бла джашайдыла.

КЪАЗАНЧЫКЪЛАНЫ
Махмут,
ШАМАНЛАНЫ
Ибрахим,
Учкулан эл. 1994 дж.
Мындан арысы басмаланныкъды.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 12.12.2020 21:30:52
Сообщений: 1256
2020 дж. абыстол айны 12 "КЪАРАЧАЙ"
Халкъ адетле
БАЙРАМУКЪЛАНЫ Халимат

Кюбюрчек оюн

Нек эсе да оюнну аты алай эди. Къачан эсе да бир кёзюуде шиндикни орнуна кюбюрчекчикге олтуртхан болурму эдиле ыстым тойгъа джыйылгъан заманда? Билмейме. Къызла бла джашла бир-бирде кечеги тойгъа джыйылыб тепсеген, ойнагъан, джырлагъан этиучен эдиле. Ол кёбюсюне ыстым той болуучан эди, алай демеклик, сабий туугъанны къууанчына джыйылмакълыкъ - не биринчи сабий неда улан сабий тууса. Тепсеб, джырлаб эрикселе, кюбюрчек оюнну ойнаучан эдиле. Юйню арасына гитче шиндикчикни салыб, анга кёзюу-кёзюу къызла, джашла чёгюучен эдиле. Ол былай болуучан эди: къаты бурулуб тургъан суу джугъу джан джаулукъну къайсы болса да бир джаш къолуна алыб, олтуруб сакълаб тургъан къызлагъа аны учун аз-аз тийире келиб, сора бир къызны иги огъуна къакъса, ол къыз чыгъыб шиндикге олтура эди. Джан джаулукъ бла къызны тобукъларындан башха джерине урургъа болмай эди. Къыз санын-къолун джыйыб, ариу олтурургъа керек эди. Джаш къолунда джан джаулугъу бла къызны тёгерегине айланыб, аны тобукъларына къагъа эди. Джыйылгъанла уа ашыгъыш сакълайдыла не бла бошаллыкъды деб. Джаш ол къызны сюе эсе, аны тобукъларын иги огъуна да къыздырыучан эди, сансыз эте эсе уа, джан джаулукъну аз-буз тийириб, тёгерегине бир-эки айланыб, сора джан джаулукъну къызны тобукъларына салыб орнуна олтурады. Бу джашны бу къызгъа сюймеклиги джокъду.

Энди къыз джан джаулукъну да алыб къобады. Джашлагъа ууакъ-ууакъ тие келиб, къайсы болса да бирин маджалыракъ къакъса, ол джаш къобуб шиндикчикге олтурады. Джашны имбашларына, къолларына урургъа да болады. Алай бла къыз джашны сюе эсе, джашны уа андан хапары джокъ эсе, къыз аны джан джаулукъ бла иги огъуна къыздырыб, кесини сюймеклигин билдиргенди. Джаш бла къыз тойну тышында тюбешмегендиле – бирбирлерине сезимлерин келечи бла айтыб тургъандыла. Кечеги тойда кюбюрчек оюнда ким кимни ачытыб урса, ол анга кесини сюймеклигин айтханлыгъы болгъанды.

Атны юсюнден

Ат элде бек сюйген хайуанларыны бириди. Адам бла ат бир-бирлерин бек сюедиле. Алай болмаса, таулу эркиши гитче джашчыкъны эртде огъуна ат белине олтуртурукъ тюл эди. Тёртбеш джыл болгъан джашчыкъны кёпчекге олтурта, атасы адам бла сёлешгенча, ат бла ичинден ушакъ этеди: «Билмейме, шохум, алаша, мен бу сабийни да, сени да бирча сюеме. Сен акъыллыса, къарыулуса, бу сабий а алкъын акъыл-балыкъ болмагъанды, сеннге аманат этиб олтуртама. «Да быллай гитчечикни нек къондураса мени юсюме?» - дей болурса. Тюз сораса. Алай а, билемисе, сенсиз таулу эркиши джигитлик этмегенди, къалайгъа да сени бла джетгенди. Сен анга къуру да болушханлай келесе, къанат бересе. Ма ол себебден, къанат не зат болгъанын бу сабий да сезсе сюеме. Сенден бек бир тукъум бир машина сездирлик тюлдю анга ол сезимни». Къулакъларын ары бла бери аудура, ат кесини иесине тынгылайды. Бирбирде джумушакъ эринлери бла иесини бетине, къолуна тиеди. Иеси да аны башын кёкюрегине къысыб къучакълайды.

Белинде джашчыкъ бла ат акъырын джюрюш алады. Джюген ат джерни къашына байланыбды, джашчыкъ да къолчукълары бла кёпчекни агъачындан къадалыб, къууанч тыбырлы болуб барады. Ат арбазда акъырын джорта, бир-эки тёгерек айланыб, сора иесини къатына келиб сиреледи.

«Бу джол мындан кёбню джюрютмейик. Джашчыкъ аферимди, белчигин къатдырыб олтурду. Ол бла мен бир-бири тилибизни ангыларыкъбыз», деб ат иесине алай айта болур... Ат бла джашчыкъ керти да бир-бирин ангыларыкъдыла. Джашчыкъны атасы аны биледи. Джашчыкъны сыртчыгъындан да бир-эки къагъыб, атасы атдан алады. Джашчыкъны уа насыбы ичине сыйыныб болмайды. Атасы бла ат да насыблыдыла - ётгюрлюк, джигитлик не зат болгъанын джашауунда биринчи болуб ала джашчыкъгъа сездирдиле.

Мындан арысы басмаланныкъды.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 12.12.2020 21:30:16
Сообщений: 1256
2020 дж. абыстол айны 12 "КЪАРАЧАЙ"
Энчи оюм
Скифле

Уллу Аллах джер юсюне адам улуну къураб бюгюннге джетдиргинчисине дери, бир халкъланы джашагъан джерлерине башхала келе, бир-бирлери бла къатыша, сыфатлары да, къанлары да, миллет атлары да сабыр-сабыр тюрленнгенлей баргъанды.

Бюгюн джашагъан халкъладан а кёбле, онглу бабаны баласы болур ючюн, «бу джерде биз бек эртдеден бери джашайбыз, бу джерни керти иеси бизбиз» деб, «джууургъанны кеслерине тартыб» кюрешедиле. Мынга ушаш айтыула, джазыула не заманда да бола келгендиле. Алай а, ХХ-чы ёмюрде, окъуу-билим да дуниягъа иги джайылыб, халкъланы миллет сезимлери ёсе, озгъан заманы, махтаулу тарихи болмагъан халкъны келлик заманы болмазлыгъын ангылаб, хар бири эски тарихлеге артыкъ да бек мыллыкларын атхандыла. Бу «къуугъуннга» барыуда, бир къауум алимле ётюрюк, керти, гюнах, сууаб деген сёзлени джукъгъа да санамайдыла.

Исса файгъамбар туугъунчугъа дери VIII-чи - IV-чю ёмюрледе скиф атлы халкъ джашагъанды. Бюгюнлюкде аллай халкъ джокъду. Скифлени, аладан къуралгъан халкъланы да кимле болгъанларын, алимле бир оноугъа келиб, айтыб къоялмайдыла. «Скиф бабагъа» ие болгъан а, «бу тийреде эм эски миллетме!» деб уялмай, тартынмай айтырча болады. Бизни къралда чыкъгъан китабланы бир къауумуна къараснг: «Скифы - древний кочевой ираноязычный народ, существовавший в VIII в. до н. э. - IV в. н. э.. Скифы не имели письменности, из их скифского языка известны всего несколько слов...» деб джазылады. «Всего несколько слов...» дегенлери 3 сёзмюдю, 5 сёзмюдю огъесе 10 сёзмюдю?! Бек эртде заманлада бюгюн биз индо-европачы тилле дегенибиз, бир-бирине бек ушагъандыла. Скифлени заманларында да ала сёлешген тилде бир сёзге бюгюнлюкде магъанасы келишмегенлей, «тауушу» келиширге да боллукъду. Тилни джоругъу бла, 700 джыл чакълыдан миллетни тили адам ангыламазча алай бек тюрленеди. Алай эсе уа, скифле иран тилли халкъ болгъанларын, алимле къалай ачыкълаялгъандыла?! Ачыкъламагъандыла! Нек джазгъанларыны чурумун башында айтхан эдик. Анга къошарыбыз, скиф болсанг, Исса файгъамбар туугъунчугъа дери IV-чю ёмюрден 1-чи ёмюрге дери Дунайдан Арал тенгизге дери чеклери болуб джашагъан сармат халкъ да сен боласа. Сармат халкъ бола келсенг а, бир бёлек ёмюрден алан халкъ боласа. Алан болалсанг а, бюгюннгю Шимал Кавказны джерине тюнгюч улан боласа. Ол заманда сеннге «андан-мындан келгенсе, хашген!» деб киши джукъ айталмайды.

Совет власть киргенден сора, кърал тамадаланы динлерине динлери, иннетлерине иннетлери келишген халкълагъа сюйгенлерича тарих къурагъандыла. Сюйселе скиф, сюйселе сармат, сюйселе алан эте бергендиле. Динлери, тинлери, тиллери алагъа келишмеген ёхтем, эски халкъланы уа джуртларында джашатханны къой, таб миллет атларын да джокъ этиб кюрешгендиле энциклопедияладан. Не этген эселе да, Аллах буюрмагъаны амалтын, джокъ этиб къоялмагъандыла бизни.

Тюзлюк а чыгъа келеди... Бусагъатда генетики деген илму хар затны орнун табдыра барады.

Мындан алда СО РАН-ны цитология генетика институту бла Самарада кърал социал-педагогика университетни алимлери Германияны, АБШ-ны эмда Францияны алимлери бла бирге, генетика джаны бла уллу излемтинтиу ишле бардыргъандыла. Ала эртделеде Европа бла Азияда джашагъан скиф маданият бла байламлары болгъан халкъланы демография тамалларын билиб, тарихлерин ачыкълаб кюрешгендиле. Ачыкълагъанларына кёре, Евразияны тюрлютюрлю джерлеринде джашагъан скифлени къанлары ол тёгерекледе джашагъан халкъладан эсе башхаракъ болуб чыкъгъанды эмда скифледен джаратылгъан халкъла тюрк тиллиле болгъанлары ачыкъланнганды. Бу илму ишни эсеби Nature Communications деген журналда басмаланнганды. Бу фатауагъа келир ючюн, алимле бек уллу иш бардыргъандыла. Ма ол магъаналы уллу ишни юсюнден Дмитрий Поздняков былай джазады: «Учёные работали с полногеномными данными по восьми индивидам и митоходриальной ДНК 96 человек, живших в первом тысячелетии до нашей эры в евразийской степи, от Причерноморья до Алтая. Выяснилось, что за единством скифской культуры железного века, прослеживаемым по археологическим открытиям, лежит и генетическое единство. Несмотря на то, что скифы восточной и западной Евразии исходно принадлежали к различным народам, со временем поток генов, шедший в обоих направлениях, привел к унификации этого народа по всей степи. Что касается происхождения скифов, то исследователи выделяют два основных компонента: народы ямной культуры (евразийские кочевники бронзового века) и народы восточной Азии (северной Сибири). Что же касается потомков скифов, то генетически ближе всего к ним современные популяции, обитающие недалеко от скифских захоронений, раскопанных археологами, что говорит о некоторой преемственности между группами населения. Потомков западных скифов можно найти среди различных народов Кавказа и Средней Азии, а восточных — лишь среди тюркоязычных народов (кыпчакская языковая группа). Последняя связка требует отдельного исследования: обычно считается, что экспансия тюркских языков в Евразии началась гораздо позже, с VI века нашей эры. Влияние скифов на этногенез тюркских народов может быть выяснено в рамках будущих генетических исследований».

Дмитрий Поздняковну статьясында джазылгъаннга кёре, быллай оюм этерге боллукъду. Бир къауум тюрк тилли халкъла Алтай джанындан Европаны тийресине VI-чы ёмюрде келгендиле. Ары дери уа минг джылдан артыкъны алгъа, тюрк тилли скиф халкъ мында джашаб тургъанды. Алай эсе, бизни ата-бабаларыбыз - скифле 2 минг бла джарымдан артыкъ джылны мындан алгъа, биз бюгюн джашагъан джерледе джашагъандыла. Бу оюмгъа (бизни Алтайдан келмегенибизге) къарачай-малкъар халкъны закий назмучусу, джырчысы Байрамукъланы Дебону джашы Кючюкню халкъда джюрюген бек эски хапаргъа кёре ХIХ-чу ёмюрню биринчи джарымында джазылгъан «Айсурат бла Бийнёгер» деген поэмасы да шагъатлыкъ этеди.

ТОМПАЛАНЫ Алибек.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 12.12.2020 21:28:47
Сообщений: 1256
2020 дж. абыстол айны 12 "КЪАРАЧАЙ"
Хубийланы Абу-Хасанны 80-джыллыгъына
ОГЪУР АЯКЪ
КЪОЮБ КЕТГЕНДИ


Совет басманы айырмасы, Эресей Федерацияны маданиятыны сыйлы къуллукъчусу, Къарачай-Черкес Республиканы махтаулу журналисти, «Къарачай» газетни редакторуну алгъыннгы заместители, огъурлу адамыбыз Хубийланы Хамитни джашы Абу-Хасан сау болса, бу кюнледе 80-джыллыгъын белгилерик эди.



Абу-Хасанча адамны джашаудан кетгени къуру эт адамларына тюл, миллетибизни тин хазнасына къоранч болуб тюшеди. Ай медет, къуру быйыл джыл джарымны ичинде джазыучуларыбызны тёртюсюнден айырылдыкъ. Хубийланы Назир, Джазаланы Балуа, Ёденланы Борис, Акъбайланы Азрет бир-бири ызларындан кетдиле. Аллахны рахматында болсунла, тёртюсю да къаламчыларыбызны абадан тёлюсюнден эдиле. Назир бла Балуа кёб джылланы газетде ишлегендиле, Борис бла Азрет да аны эртдегили авторлары эдиле. Басманы, адабиятыбызны бешигин тебретген газетибиз алача кёблеге къанат бергенди.

Абу-Хасан (джандетли боллукъ) да ол тёлюден эди, бюгюннгю миллет журналистикабызны джюгюн аркъасында элтгенлени бири эди кеси да. Джашаууну сау 50 джылын бергенди ол ана тилибизде чыкъгъан газетибизге. Бу ишге джюреги бла байланнган адам тураллыкъды газетде аллай бир заманны – къыйын ишди, бирде уа - бюсюреусюз ишди. Къарнынгы май этмегенин алай къояйыкъ, керти къаламчы болуб, ол ишге берилгенлени арасында китаб джазаргъа, башха тюрлю чыгъармачылыкъгъа узалыргъа заман, къарыукюч да табмай, ёмюрлерин ашыргъан ненча адамны билеме. Бир кюнню джашагъан газетге мыйынгы «сыгъыб», оюмунгу, сёз байлыгъынгы да «къотарыб» барыргъа керексе.

Бюгюн бизни редакцияда ишлегенлени арасында газетде Абу-Хасандан кёб къыйыны кирген джокъду десек джангыллыкъ тюлбюз. Арт 45 джылны редакторну орунбасары болуб бёлмей ишлей, газетчилени кёб тёлюсюн ауушдургъанды. Ата юйю болуб бошагъан редакциягъа эртде келиб, кеч кетиб, бауурун столгъа тирегенлей, хар материалны сыбабхадан ётдюрюб кюреше, алай ашыргъанды джашаууну эм иги джылларын. Эсимдеди 70-джыллыкъ юбилейинде этген ушагъыбыз. «Газетге келгениме сокъуранмайма. Урунуу джолуму джангыдан сайларгъа тюшсе, энтда бу джолну сайларыкъ эдим», деген эди. Бир масхабда туруу деменгилиликни, тамамлылыкъны ышаны болур, эшта. Сора джууаблылыкъны терен сезиу. Кеси джазгъан затлада да джашау кертиликден джанламай, хар затны керти болумуча кёргюзюрге тырмашханлай тургъанды. Сёзге джууаблылыкъны неден да баш кёре эди. «Хар джазгъан сёзюбюзге Аллахны аллында джууаб тутарыкъбыз. Джазгъан адамны джюрегинде Аллахы болургъа керекди. Ма ол шартны бюгюн къалам тутаргъа тырмашханлагъа сингдирелсек эди, ансы ала компьютерни тиегин басаргъа бизледен эсе устадыла», - деучен эди.

Башында чертгенибизча, газет ишден айырылмагъанлай суратлау литература бла кюрешген журналистле бизде алай кёб тюлдюле. Хубий улу уа ары таукел узалгъанды. Джаш джылларында огъуна аны хапарлары, новеллалары, очерклери джыйым китаблада басмалана тургъандыла. «Ахыр кюннге дери» деген романы да адабиятыбызгъа тыйыншлы зат болуб къошулгъан эди.

Абу-Хасанны Къур’аннга тылмачлыкъ этген адамныча да таныйды бизни джамагъат. Шимал Кавказда биринчилени бири болуб Сыйлы Къур’анны ана тилге кёчюрген олду. Джукъламай тангларын атдырыб, 20 джыл чакълы бир заманны кюрешгенди. Биз, джамагъат, аны бла хайырланалсакъ файдалы эди деб дыгалас этгенди. Ол иннети, Ин ша Аллах, ахыратына джарар.

Газет ишде джаш къауумгъа эс бёлгенлей, эрикмей юретгенлей туруучан эди. Редакцияда ишлегенлени кимине тенгча, кимине тамада къарнашча, кёблеге уа атача эди джылы бла. Уллу кёллюлюгю болмагъан джууаш адам эди, биреуню къыйынлыгъына, зауукълугъуна да сансыз тюл эди, адамгъа сый, багъа бере биле эди. Дженгил хауасы бар эди, къайсы бирибиз бла да келише, керексиз сёзге, дауургъа къатышмай эди. Кече биле эди, терслигин сезсе, кечмеклик тилемей да къоймай эди. Джумушакълыгъы, джарашыулугъу халисинде кёрюннгенлей тура эди. Адеби-намысы ишленмеклиги уа къачан да юсюнде эдиле. Ол шартлары ючюн биргесине ишлегенле аны бек сыйлай эдик. Джылы бла, къуллугъу бла да уллу болгъанлыкъгъа, къайсы бирибиз да, атасыны атын айтыб айланмай, «Абу-Хасан» деб къоя эдик...

Мындан алда, туугъан кюнюнде, бу затланы сагъыныб, арабыздан кетгенине джыл бла джарым заман озса да, алкъын ийнанмагъанча болуб турабыз, деб сёлешдик коллективде.

Багъалы Абу-Хасаныбыз! 70-джыллыкъ юбилейингде, къууанч тепсингде олтуруб, алгъыш этген эдик. 80 джыл боллукъ кюнюнгю сенсиз сагъындыкъ – Аллахны буйругъу. Ызынгдан огъур аякъ къойгъанса. Унутмагъанбыз, джарыкъ сыфатынг джюрегибизде турлукъду. Заман газет къагъытны саргъалтханлыкъгъа, эсибизден кетереллик тюлдю. Джандетни тёрюнде боллукълагъа Аллах нёгер этсин сени!

ЁЗДЕНЛАНЫ Якъуб.

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 28.11.2020 22:01:52
Сообщений: 1256
2020 дж. аууз-герги айны 8 "КЪАРАЧАЙ"
Халкъ адетле
БАЙРАМУКЪЛАНЫ Халимат

Ашда кесин эслеу

Ауузланыргъа олтургъаным сайын, аллымда хантны хурмети къалай эсе да джюрегиме бир сейир къатылады. Сабийлигимде, джашлыгъымда таныгъан адамларым кёз туурама келиб сюелгенча болама. ...Юйдеги отджагъада тепсиге тёгереклешеди. Тепсиле экидиле: бири гитчелеге, бири да уллулагъа. Ушхууурну алгъы бурун сабийлеге сала эдиле, юй тамада алайсыз ауузуна къабын элтмей эди. Юй тамада эркиши, ашыкъмай, къалгъанладан алгъа олтура эди. Гырджын туурагъанны къолуна ёрге алмай, тепсини юсюнде бир къабынны сындырыб ауузуна салыб, джаякъ таууш этмей, шорпаны, айранны да алай уртлай эди. Джерге бир джангыз умур тюшюрмей ауузлана эдиле. Ашагъан заманда марданы билиб, заманында тохтай билиуге уллу магъана бере эдиле, алай этмей, кесин бошлаб ашагъан адамгъа уа «тегене къарын» деб бедиш салыныб къала эди. Тегене деб нек айта болур эдиле? Гырджын тылыны уллу зугул агъач тегенеде басханлары ючюнмю? Ашагъан заманда сёлешген джокъ эди, къуру анда-мында «огъай», «хо» дегенча бир сёзлени эшитирге боллукъ эди. Бу тукъум шум болууну магъанасы бар эди – алларына келген туздамны сыйын кёрмеклик эди ол. Биз да, сабийле, уллулача, ашаргъа керек эдик.

Исси кюн суусаб болгъан джолоучу сени юйюнгю аллы бла озуб бара, ичерге суу чыгъарсанг, деб тилейди. Сен анга суу чыгъарыб къоймай, айран чыгъара эдинг. Джолоучу аякъны сени къолунгдан алыб, ёретин тогъумай, чёгелеб ичиб, сора аякъгъа эринлери тийген джерни къолуну сырты бла сылаб, ызына узата: «Джашаулу бол, бу айран кибик бир агъаргъынчы джаша», - деб джолуна кете эди.

Оздуруб ашау асыры бедишден, адам къонакъгъа барса, аллына салыннган хантдан табакъны къыйырында бир кесекни, стакан чайны да джартысын къоя эди, алайсыз а, «сибирди да кетди» дерге боллукъ эдиле. Къалай-алай болса да къарачайлыла ашда кеслерин бек эслегендиле, артыкъсыз да къызла, тиширыула, къартла. Джаш джашлагъа уа ашны къуру да теджегендиле, нек десенг, ауур иш аланы юслеринде болгъанды. Джашлада да къайсы болса да, гыбыт ёсдюрюб тебресе, анга да бёчкекъарын деб аталыб къалгъанды, ол а уллу бедишге саналгъанды. Тиширыула, артыкъсыз да къызла, кеслерин бютюн да бек сакълагъандыла. Гырджын кёбюсюне нартюх гырджын эди. Тылыны исси суу бла басыб табагъа салсала, ол отда бирча ариу бишер ючюн, бычакъ бла ючкюлючкюл кесиб, алай сала эдиле, ол туурагъанланы хар бири джюз, джюз бла джарым чакълы граммдан аслам болмаз эди. Атлары туурагъанла эдиле. Тиширыугъа бир туурагъандан кёбню ашаргъа джарамай эди. Шорпаны да оздуруб ичмей эдиле. Къарачайлыланы санлары къатангы болгъаны ашны оздуруб ашамагъанлары, ишден къолларын айырмагъанлары себебли эди.

Озгъан ёмюрде бизни джерлеге келиб айланнган профессор Белявский былай джазгъанды: «Къарачайлыла ариу сюекли адамладыла. Ашда кеслерин бек эслейдиле. Аз ашайдыла. Ашны дженгил да излемейдиле. Керек болса уа сау кюнню тиллерине суу салмагъанлай джолоучу боллукъдула. Аны ючюн ач болгъандыла, арыгъандыла деб айтырыкъ тюлсе. Къарачайлыла саубитген сингирли адамладыла. Акъ шинлиледиле, бетлерине къызыл урубду. Чачлары не акъсылдымды, неда сарыгъа тартады, къара чачлыла аз тюбейдиле. Тиширыулары да ариуладыла. Къарачай тиширыу ингичге ариу бели бла махтаныргъа боллукъду».

Бюгюн а ашда кесин эслегенни аз кёрлюксе, аны тышында да мухарлыкъ айыбха саналмайды. Орамда джюрюгенлени араларында гыбыты чыкъгъан къарачайлыны (къалгъанланы да) кёрсем, ол мен джашлыгъымда билген, сюек къашыкълача, адамла кёзюме кёрюнедиле. Бюгюн адам хаман ашыкъгъанлай айланады. Заман аны къуугъанлай турады, ёзге мени акъылым бла, заманны адам кесине бойсундурургъа керекди. Адам ашыгъады. Юйде кёзюне не тюртюлсе, аны бла ёретин джубаныб кетеди. Мюрзеуню, ашны хурметин ол къачан кёрсюн?!

Минг-минг адамланы къыйынлары кирген мюрзеуню – гырджынны – биз бюгюн бир-бирде аякъ тюбде атыла айланнганын кёребиз. Андан осал затны мен билмейме. Сылтаугъа джууаб бирди: заманны бир джукъгъа да джетдирелмейбиз деб.

Кюёу томурау

Къыйын джарылгъан бутакълы дюккючню арбазны бир джерине салыб сакълаучан эдиле. Ол кюёу томурау эди. Кимге болса да тийреде кюёу кёргюзюрюк юйге деб асырай эдиле. Кюёу кёргюзюу да уллу къууанчланы бирине санала эди, ол себебден кюёуню къайын юйю анга эртдеден хазырланыргъа керек бола эди: боза биширирге, тийреде джууукъгъа, тенгнге, джашха, къызгъа билдирирге. Нёгерлери бла кюёу келген кёзюучюкде анга къараргъа арбаз бла бир адам джыйылыучан эди. Кюёуню эртдеден танысала, танымасала да алай эди. Тепсиге кесича джашла бла олтуртсала да эшикден, терезеден дегенча тиширыула андан кёзлерин айырмай сынаучан эдиле: къалай олтурады, къалай ашайды, айтыргъа, къалай къымылдайды.

Боза аякъланы кёзюу-кёзюу кёлтюрюб алгъышма деген айтылады, джашла, къызла джырлагъан да, тепсеген да этедиле. Той барады. Не джаны бла да кюёуню селеке этер ючюн да къалмайдыла. Кюёу алача накъырдагъа накъырда бла джууаб эте биле эсе, насыбыды, алай тюл эсе уа сени джауунг да анлай болсун, тауукъну джулкъгъанча, селеке бла джулкъуб атарыкъдыла.

Бизни халкъ накъырданы бек багъалатады, ол иги шартланы бириди. Ёзге, не зат къалай болса да, былайгъа джыйылгъан бары кюёу томурауну сакълайды: къалай джарлыкъды, джараллыкъмыды. Джыланлары чыгъаргъа джетиб сакълайдыла. Ма! Юйде бир адам къалмай эшикге къотарылды. Арбазны тюз ортасында, юсюне да гыда балта чанчылыб, бутакълы дюккюч сакълайды. Кюёу аны тёгерегине бир эки айланыб, сора чепкенини этеклерин билеу белибаууна чанчыб, къолларына да джаныу этиб, балтаны алады. Дюккючню къалай джарыргъа керек болгъанын билмей эсе (аны билгенле уа бардыла), джонгурчха чартлатхан болмаса, не кюрешсе да джаркъа къобараллыкъ тюлдю – балта, ташдан чартлагъанча, чартлаб турлукъду. Арбазгъа джыйылгъанла, артыкъсыз да эркишиле, кюёуню джанында болуб сакълайдыла. Кюёу джаралмай къалса, эркишиледе усталаны бири аны къолундан балтаны алыб, дюккючню эрлай умурчумур этиб атарыкъды.

Бюгюн чот башха тюрлюдю. Къызны келтирирге джаш кеси да баргъаны себебли (комсомол той болса барады), кюёу къызны босагъасындан ол кюн огъуна атлайды. Алай болса да дагъыда кюёу кёргюзюуню къууанчын этедиле: ашны, сууну, ичкини ким кёб салса да деб эришедиле. Элледе кюёу томурауну этерге да боллукъ эдиле, джырда, тепсеуде, къобуз согъууда эриширге да боллукъ эдиле, алай а бютеу акъылны, эсни ашарыкъгъа бёлюб къоядыла. Кюёуню сынау чыртда джюрюмейди.

Оджакъдан къарау

Белгилисича, эски къарачай юйле алашала, топуракъбашла болгъандыла. Джаз ханс кёгергенлей, аланы башларына эчкиле бла къойла ёрлеб, иелери эслеб, тюбюнден таш атхынчы, отлаб тургъандыла. Четен оджакълары кенгле эдиле, джилтин тюшюб къабындырмазча оджакъланы ичлерин, тышларын да саз топуракъ бла сюрте эдиле. Юйдеги тыбырда отну тёгерегине олтуруб, чайыр чыракъны джарыгъында кими чарыкълыкъ ийлегенди, кими ушхууур этгенди, кими джюн айыргъанды. Юйде джетген къыз бар эсе, не ол кеси, не юйдеги бары, джашла оджакъдан къараргъа боллукъларын унутмагъандыла, къыз къалай олтурады, къалай ашайды, къалай сёлешеди деб сынагъандыла. Артыкъсыз да, как чоюнну тюбюн къырамыды деб аны билирге излегендиле. Алгъынлада как этерге ёч болгъандыла, как чоюнну тюбюн къыз къыра эсе уа, ол эрге чыкъгъан кюнюнде къар джауарыкъды дегендиле. Оджакъдан аллай къызны кёрселе, эртдембласында аны аты каккъарын болгъанды. Ол себебден, къызла не да этиб, как чоюнну къырмазгъа кюрешгендиле. Не джаны бла да кесин эслей, отджагъада алай олтургъанды: аллында ашарыкъдан табакъда бир кесекчик къойгъанды, бутун-къолун джыйыб ариу олтурургъа кюрешгенди, къычырыб сёлешмегенди. Оджакъдан аны сюйген джаш къараса уа, башындан ташчыкъ атыб, кесин билдиргенди. Ол заманлада тиширыуну ариу къымылдагъанына, ариу ашагъанына бу адет да болушхан болурму?

Мындан арысы басмаланныкъды.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 28.11.2020 22:01:28
Сообщений: 1256
2020 дж. аууз-герги айны 8 "КЪАРАЧАЙ"
Ашхыла
ДЖЮРЕК БЛА САЙЛАННГАН УСТАЛЫКЪ

Бир къауум юйдегилеге къарагъанда, алагъа бу усталыкъ аналарыны сютю, аталарыны къаны бла сингнген болурму деб, келеди кёлюнге. Нек дегенде, туугъанларына, туудукъларына дери ата-аналарыны санагъат джолларын сайлаб, ол ишде, тамам алача, бет джарыкълы бола, махтау таба ишлегенле бардыла.



Байрамкъулланы Османны джашы Солтан бла аны юй бийчеси Айбазланы Ханапийни къызы Зариятны Элтаркъач элде танымагъан, аланы атларын эшитмеген адам джокъду. Ол эки адам окъутуб, билим бериб чыгъаргъан сохталаны кёбюсю бютеу республикабызгъа белгили, онглу адамладыла, тюрлю-тюрлю санагъатлада бет джарыкълы урунуб, атларын игилик бла айтдыргъанлай да турадыла.

Солтанны атын мен юйюбюзде бек сабий заманымдан да эшитгенлей тургъанма. Ашхы устазланы атлары, аланы сохталары сау болуб, унутулмайды.

Байрамкъулланы Солтан 1940-чы джыл Элтаркъачда Осман бла Залимханны юйдегилеринде ючюнчю джаш болуб туугъанды. Аталары Осман 1941-чи джыл Уллу Ата джурт къазауатха кетиб, ай медет, андан къайтмай къалады. Аны аты бюгюнбюгече да белгисиз тас болгъанланы тизимлериндеди. Къарачайгъа кёчгюнлюк къыйынлыкъ келген кюн аналары Залимхан юч баласын да къойнуна къысыб, белгисизликни джолуна кетеди. Алай а ортанчы уланы кёчгюнчюлюкню азабын кёлтюрмей, Орта Азияны тюзлеринде кесини къабыр юлюшюн табады. Залимхан миллети бла бирге джуртуна къайтыб келеди да, эки джашы, Нюрлю бла Солтан, туугъан элге тюшеди.

Гитчелигинден окъургъа тырмашхан Солтан, Къазахстанда джылларында да айырмагъа окъугъаны бла махтау къагъытла алгъанлай, атын юлгюге айтдыргъанлай тургъанды. 1958-чи джыл Элтаркъачда орта школну айырмагъа тауусуб, Къабарты-Малкъар кърал университетни физика-математика факультетине окъургъа киреди. 1962-чи джыл Совет Аскерде къуллукъ этерге чакъырылады. Андан ол лейтенант чында, запасдагъы абычар болуб, 1965-чи джыл къайтады. Нальчикде окъууун андан ары бардырады. 1966-чы джыл окъууун бошагъанында Тырныауз шахарны къатында бир элчикни школуна физикадан устаз болуб ашырылады. Анда юч джылны ишлейди. Алай а 1969-чу джыл джюреги анасы, къарнашы болгъан джерге тартыб, элине къайтыб келеди да, кеси окъугъан школгъа устаз болуб джарашады. 1986-чы джылгъа дери физикадан, аскерге хазырланыудан (НВП) устаз болуб ишлейди. Билими, адамлыгъы, чамы-оюну, хар бир сохта бла аны кесини тилинде сёлеше билиую бла аланы барына да кесин сюйдюреди. Болумлу джаш устазлыкъ иши бла къалмай, шахмат ойнагъанды, областда тюрлю-тюрлю спорт эришиулеге къошулгъанды, аланы кёб къалмай барында да алчы болгъанлай да тургъанды. Алай бла сохталарына кесини юсюнде юлгю кёргюзюб, санларын чыныкъдыргъан бла биргелей, мыйыны да ишлетиб турургъа кереклисин юретгенлей тургъанды.

Элтаркъашчы Айбазланы Ханапий бла Ёлмезханны 9 башлы уллу юйдегилери бар эди. Зарият аланы ючюнчю сабийлериди, ол Орта Азияда 1952-чи джыл туугъанды. 1969-чу джыл Къарачай-Черкес кърал педагогика институтну физика-математика факультетине окъуугъа кириб, 1974-чю джыл аны айырмагъа бошаб чыкъгъанды.

Къыз институтну 3-чю курсунда окъугъан заманында туугъан элини школунда физикадан экзаменле бардырыладыла да, ол кесини адамларына джан аурутургъа барады. Алайда физикадан джаш устаз бла танышады. Солтан чырайлы, адебли къызны кёргенлей джаратады, талай заманны тилеб да кюрешеди. Алай а Зарият окъууун бошагъынчы юйдегилениу хапарны атын эшитирге да унамайды. 1974-чю джыл окъууну бошагъаны бла Зариятны да башха элге ишлерге ашырадыла, алай а ол анда бир ыйыкъ да ишлегинчи, Байрамкъулланы юйлерине келин болуб киреди.

1974-чю джылдан 1986чы джылгъа дери джаш адамла элде юлгюге айтылгъан юйдеги болуб джашайдыла, экиси да элни орта школунда устазла болуб ишлейдиле, Зарият да ёмюрю математикадан устаз болуб тургъанды. Юйдегиге эки къызчыкъ да тууады. Мадина бла Зульфия да акъыллы, билимге тырмашхан болумлу сабийле болуб ёседиле. Алай а... Джаш адамланы насыблары кёб бармайды, 1986-чы джыл, къыркъаууз (сентябрь) айны 8-де Солтанны джюреги тохтайды... Къызларына ол заманда 11 бла 6 джыл болгъан эди. «Атам мени школгъа къуру 8 кюнню джюрютген эди. Эсимдеди, аны «Москвич» машинасы меннге дунияда эм омакъ машинача кёрюне эди. Атам бла анам бир-бирлерин бек эркелете эдиле, бир-бири сыйларын да бек кёре эдиле, ай медет, бирге кёб джашамадыла», - деб хапар айтады гитче къызлары Зульфия.

Солтанны анасы Залимхан гитче джашыны къолунда джашаб тургъан эди. Гитче уланы да ауушханында, эки баласын джерге кёмген тиширыу, джашындан сора 6 ай джашаб, керти дуниягъа кетеди.

Солтан мени анамы, аны эгечлерин, къарнашларын да окъутханды, аланы хапарларындан мен аны кесим ёмюрюм таныб тургъанча билеме. Бюгюн-бюгече да аны атын сагъыннганлай, къаллай адам эди ол, дегенлей турадыла. Зариятны къолуна уа мен кесим сохта болуб баргъан эдим. Терен билимли, ишине хакъ джюреги бла берилген тиширыу, бир джангыз дерсни зырафына ийдиртмей эди. Хар бирибиз бла кюрешиб, кесини дерсин не къадар терен сингдирирге кюреше эди. Ол школда 35 джыл ишлеб, солуугъа 2010-чу джыл кетгенди. Кеси да урунууну ветераныды. Школну ол заманда директоруна, джандетли болсун, Эдиланы Наурузну джашы Мустафагъа: «Арыгъанма, къарыуум джетмейди, мени ишден башыма бош этигиз», - деб баргъанында, эки кере да аны заявлениесин алыргъа излемей, ызына ашыргъанды. Ючюнчю кере: «Зарият Ханапиевна, къаллай бир десенг да отпуска берейим, кесинг излегенингча бир солу да чыкъ ызынга», - деб да тилегенди, аны кетерин излемей. Алай болса да, кесини сохталарыны бири, школну бюгюннгю директору Боташланы Аминат математикадан устаз болуб къайтханында: «Энди сабийлени билимлерине тынчлыкълыма», - деб, ишден кетгенди. Бюгюнлюкде ол туудукълары бла булджуна джашайды.

Байрамкъулланы уллу къызлары Мадина Элтаркъач школда медаль алыб чыкъгъан биринчи сохта болгъан эди. Школну айырмагъа бошаб, ол да ата-анасыны джолларын сайлагъан эди. Къарачай-Черкес кърал устаз институтну физика-математика факультетин тауусуб чыкъгъанды. Джангы Джёгетей элни орта школунда талай заманны ишлегенди, бюгюнлюкде Джёгетей Аягъы шахарны 7чи номерли лицейинде устазлыкъ этеди. Баш иеси Акъбайланы Шамил бла бир джаш бла эки къызны ёсдюргендиле, гитче къызлары Фатима да анасыны джолун сайлаб, устазлыкъгъа окъуй турады.

Солтан бла Зариятны гитче къызлары Зульфия устазлыкъгъа барыргъа излемей, юристликни сайлагъанды. Ол да орта школну айырмагъа бошаб, алтын медаль алыб чыкъгъан эди. Юристлик окъууун да къызыл диплом бла тауусханды. Алай а, 2011-чи джыл «Къарачай» газетге келиб, ишлерге, джазаргъа излегенин билдирген эди да, бюгюнлюкде фахмулу, джити къаламы болгъан, чемер сёзлю журналистлени бириди. Ишни тышында уа сюйген анады, эки сейирлик джашчыкъны ёсдюреди.

Сейирди джашау. Кюнлени биринде асыулу, ашаулу джерге тюшген урлукъ джашнаб чагъыб, бир уллу сабаннга джетерча бир битим береди. Байрамкъулланы Солтанны да кюнлени биринде хакъ джюреги бла сайлагъан усталыгъы бир юйдегини джашау джолу болуб барады. Ай медет, ол кеси джашаудан алай джашлай кетсе да, аны джарыкъ тюрсюню, уллу сыйы сабийлерини, ол окъутхан сохталаны джюреклеринде ёмюрлюкге сакъланныкъды.

ХУБИЙЛАНЫ Фатима.

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 04.11.2020 14:29:40
Сообщений: 1256
2017 дж. октябрны 26 "КЪАРАЧАЙ"
Тарих
КЪАНШАУБИЙНИ МЫЙЫКЪЛАРЫ

Басхан ёзенде, Басхан тардан ёрге озуб, таулуланы джарлы эли джашагъанды. Аны къатында къая джанында бир-бири юсюнде - юч къала. «Къаладан арлакъда, сыртлыкъда, аяз къакъдыра олтуруучу Къара таш деб, уллу сослан таш барды. Андан къарасанг, Быллымны, Герходжанны кёресе Басхан бойнунда, ёрге айлансанг а - ёзенни ауузу аллынга ачылыб. Ма ол элде Бекмырза деб, бир онглу киши джашагъанды. Аны тёрт джашы болгъанды: тамадасы - Къамгъут, экинчиси - Элбуздукъ, ючюнчюсю Къаншаубий, тёртюнчюсю - Гилястан.

Хыны заман, гырхы заман ол кёзюуле, адамны адамгъа хазна тергеб къыйналмагъан бир заман. Къарамдагъы, къара джамчылы, атлы киши бир джанындан татлы киши, таулу юйге сыйлы къонакъ, бир джанындан джарлы юйге мугурлукъ салгъан, сабийни урлаб, ат артына быргъаб, джамчы бла юсюн джабыб, къоратыб кетиб, хариб ананы сарната къойгъан, «кёнчекликге» джюрюучю «атхаминер».

Кесинден ёзгени киши аямагъан дуния болгъанды ол заман. Аякъланнган тири джашла, Къамгъут бла Элбуздукъ, кеслерича бир бёлекни нёгер этиб, ат белинде, тыш джуртлада кёнчекликге джюрюучюле, таукелликни, джигитликни алай бла сынатыучыла болгъандыла.

Къаншаубий а тийре къызланы ыстым тойгъа элтиучю, джетген къызланы келин отоулада ичги сёзлерин билиучю, тиширыу ийнагъын сабийликден огъуна сезиучю болуб ёсгенди. Ариу эди субай санлы Къаншаубий. Андагъы чырай джангыз бир таулу джашда да болмагъанды дерча эди...

Бир джолда Къамгъут бла Элбуздукъ дагъыда бир нёгерлери, кёнчекликге айлана барыб, Къобан ары джанына ётюб кетгендиле. Кюн бата, бир шош элни къыйырындан киргендиле, джамагъатны кеси адамларыча болуб. Ырхы джарчыкъны къатында талай къыз сабий ойнай тура. Аланы бирчиги, башчыгъында окъа бёркчюгю бла джарчыкъ таба джанлагъанды да, кеси джараууна чёкгенди. Алайтын озуб тебреген Къамгъут бла нёгерлери аны эслерге, ол да аланы эслеб, джунчуб, секириб ёрге къобханды, эрлай окъа бёркчюгюн алыб, кирчигин джабханды.

- Э-э, «бёрю атарны бёркюнден», сабийликде былай эте билген, бу бир асыл зат боллукъду, - деб къызчыкъны сермеб алыб, къоратхандыла. «Душман басар элни къулагъы сангырау», дегенлей, къуугъун болуб, джамагъат къобуб, аланы сюре айланыргъа, Къамгъут бла нёгери таулагъа сингиб кетгендиле.

Ол заманлада Хадагъджукъей бла Мусостей (къабарты бла черкес) джуртланы арасы Сингир айырылгъан бла - эки тенгизге суу саркъгъанын бёлген дуппурла бла - баргъанды, къайсы аманлыкъчы да, къутулгъаннга саналгъанды.

Алыб келгендиле Къамгъут джыйыны урланнган къызчыкъны Уллу Басханны бир-бири башында ишленнген къаласына.

Къызчыкъ а Къобан ары джанында Къанухлары деб, бир онглу къауумладан болгъанды. Тюнгюлюб къалмагъандыла ала. Къызчыкъны излей, сора баргъадыла да, Басхан джанында ызын табхандыла.

Къанухлары къызны къайтарыгъыз деб, иш тереннге кете башлагъанында, Къамгъут къаууму:

- Биз къызны келинликге деб, къачырыб келгенбиз, тилесек берлик тюл эдигиз.

Сабийликден огъуна кесибиз къолубузда ёсдюрлюкбюз келинибизни. Ма бу джашчыкъгъа келтиргенбиз, - деб Къаншаубийни кёргюзгендиле. Ол кёзюуде Къаншаубийни да андан хазна онглулугъу джокъ.

Ары-бери деселе да, Къанухланы бюкгендиле. Къызчыкъ Басханда къалгъанды. Экисин эки башха юйде асыраб, ёсдюрюб тургъандыла.

Къызчыкъ да Къаншаубийге тыйыншлы, ариулугъу саулай тау эллеге джайылгъан бир акъыллы къыз болгъанды.

Къаншаубий а, чырай тёкген, сукъланч кефли бир эркиши. Ол огъай, Хадагъжукъланы Гюргокъа бийни джаш къатыны, бийче намысын аякъ тюбюне быргъаб къоюб: «О, Къаншаубий, сени чырайынгдан къараб тоялмайма!» - дегенди къонакъ болуб келген джашны кёргенинде.

Кюнлени бир кюнюнде таулуланы шош эллеринде уллу той-оюн болуб, Гошаях бийчени Къаншаубийге бергендиле. Бекмырзаны юйю кеси юйюне къыз чыгъаргъанды, келин алгъанды.

Джашай тургъандыла, адам сукъланырлай юйдеги къураб, Къаншаубий бла Гошаях. Эки къыз да туугъанды алагъа - Кантим бла Къоз.

Къаншаубийни эмилдеши болгъанды - эмчек эгечи, аны бла бир эмчекни эмген тиширыу. Хант этерге, чибин балдан боза къайнатыргъа Къаншаубийни эмилдешин Басхан ёзенде бир тиширыу да озалмагъанды. Эртден сайын дегенча, эмилдеши аны ашына-суууна къараб, ашар ашын кеси къолу бла хазыр этиб, гоппан аякъ бла бал боза ичириб тургъанды, эмчек къарнашын кёзю къыйыб башхалагъа ышанмагъанча. Къаншаубий да аны хантын бек джаратыб ашагъанды.

Бир джолда эмилдеши, сёз къозгъай келиб, Къаншаубийге:

- Бетими сеннге ачмасам, кесими тыялмайма, кёзюм къарайды, Къаншаубийим, - дегенди, ёмюрледе таулу джамагъат эшитмеген уятсызлыкъны этиб.

- Ай, уялмагъан бедербет, ол сёзню меннге айтыргъа къолунгдан къалай келди? Эгеч бла эмилдешни меннге не башхасы барды?! - деб къаты урушханды Къаншаубий.

Эмилдешни джюрегине чыкъмазлыкъ къама чанчылгъанды:

- Менден къызгъаннган тюрсюнюнгю сенден алмасам, ичген сютюм харамым болсун, - деб, уяты ачылгъан бетине сыйыннганны айтыб кетгенди.

Андан сора талай заман озгъанды. Эмилдеши бир кюн эртденбла Къаншаубийге биягъынлай боза гоппанны узатханды. Тиширыуну халын, къанын таб кёрмегенди, ашхы затны узатмагъанын сезгенди Къаншаубий. Алай а тиширыу узатхан аякъны алмай къояргъа болалмагъанды, алгъандан сора, джанына къоркъуб, ызына къайтарыргъа тартыннганды да:

- Тейри урсун сени, андан сен таб, эмилдешим... Ай медет а, - деб, гоппан бозаны эрлай ичиб къойгъанды.

Ары дери бир джанына бурулуб, кёзлерине дери джаулугъун джаягъына тартыб тургъан эмилдеши, ол алай айтханлай, сокъураныб:

- Оу, мен къыйынлы, мен джарлы, ичме, Къаншаубий, джанынга болайым! - деб къычырыкъ этиб, чабханды. Алай болса да Къаншаубий, бир къолу бла аны акъырын арлакъгъа тюртюб, бозаны ичиб бошагъанды.

Ол кюнден ары аны халы тюрленнгенди, ичинден таблыгъы болмай башлагъанды, таулу эркишини сый, намыс чырагъы - мыйыгъы, сакъалы - тюшюб тебрегенди. Бир кюн эртденбла уа джукъаргъан мыйыгъын сылагъанлай, къолуна келиб къалгъанды. Джанына инджиу тюшген Къаншаубийни юй джашауунда татыу къалмагъанды.

Инджиуюне себеб излеб, айлана башлагъанды да, Къобан бойнуна саркъгъанды. Аязсыз экиндиде кёксюлдюм, джукъа, сыгын тютюн башына къалкъый, уюб тургъан бир элге келиб киргенди. Джарлыракъ юйге тюшюб, къонакълыкъда ауурлукъ джетдирмейим деб, къарай барыб, аллына бир уллу кюл джоппусу болгъан арбазгъа къайтханды. Джарашдырыб, къонакъбайына инджиу хапарын айтханды. «Барды сеннге мадар этер адам, ол эрсиз тиширыуду. Сени дарманынг-дарынг аны къолундан келлик затды, айтыб кёрейик», дегенди къонакъбай. Бир джашны чабдырыб, тиширыуну чакъыртыб келгендиле. Сёлешгендиле. «Эртенбла келсин, кёрюрбюз, къарарбыз», - дегенди тиширыу, кете туруб. Эртденбла кириб баргъанды тиширыуну юйюне.

- Бу палахдан къутхарсанг, джангыз джанымдан башха, мени къолумда болгъан зат бла, не бла десенг да, разы этерме, - деб тилегенди.

- Огъай, - дегенди тиширыу. - Дуния малгъа мен сеннге этер зат джокъду. Алай а багъайым, дженгил боллукъ иш тюлдю бу, артда кёре барырбыз...

Къаншаубий тиширыу бла некях этгенди. Джашагъанды бир джылны, кесин бакъдырыб. Сау этгенди ол Къаншаубийни.

Бир кюн эрини кюн турушха чыгъыб, терен сагъышха кириб тургъанын эслегенди къатын. - А киши, - деб соргъанды, - нек сагъышлы болдунг алай бек? Къаншаубий джунчугъанды, къатыннга джууаб бермегенди.

- Элинг, юйюнг, юйдегинг эсинге тюшюб сагъышлы болгъан болурса, ашхы киши, айыб джокъду анга да, - дегенди къатын. - Тансыкъ болгъан болурса сабийлеринге да, бери айталмасанг да. Бар, аланы да кёр, хапарынгы да айт. Аурууунг джангырыб къалыргъа боллукъду, аны эслеб джюрю. Джыл кёзюне джангырыб къалгъаны болса, джокъларса былай бери. Бар, ашхы киши, сан джарангы багъыб, джюрек джарангы ашландырыб турмайым.

Къаншаубий, Генджатайын джерлеб, Басхан таба айланнганды (генджа тайны, къачда туугъан тай, атлыгъы иги болады, дейдиле. Къаншаубийни алашасыны аты Генджатайлай къалгъанды).

...Къаншаубий ауруууна себеб излей кетиб, башсыз болуб къалгъанында, юйдегисине, элге да къаугъа киргенди. Не болуб къалды ол асыулу адам, деб къыйналгъанды джамагъат, не къыйынлыкъгъа джолугъуб къалды сюйген эркишим, сабийлени атасы, деб Гошаях да джыламугъун кебдирмей, джюрек къыйынлыгъын кюуде айтыб джашагъанды:

«Кел, Къарачач, Къара ташдан къарайыкъ,
Джылай-джылай
аны узунуна джарайыкъ.»


Ол заманда таулула Тёбен Таргъа буруу этиб, эшик къылычла салыб тургъандыла. Бир кюн Гошаях да, Къарачач да деппаннга чыгъыб, Къара ташха олтуруб, Басхан ёзенни энгишге къараб тургъанлай, Тёбен Тардан бир атлы кёрюннгенди.

- Юсюндеги Къаншаубийге ушайды, тюбюндеги Генджатайгъа ушаймыды, Къарачач? - деб, соргъанды Гошаях атлыны кёргенлей.

- Тюбюндеги Генджатайгъа ушайды, юсюндеги Къаншаубийге ушаймыды, Гошаях? - дегенди Къарачач...

Келгенди Къаншаубий юйюне, джуртуна, къууанч тыбырлы болгъандыла сабийлери, адамлары. Уллу къууаннганды джамагъат да.

Джашаб тургъандыла бир бёлек айны, алай а Къаншаубийни джашауунда, юйюнде алгъыннгы басым орналмагъанды. Джюрегин къоркъуу бузлатыб, мыйысын сагъыш къысыб, аурууум къозгъалады деб, аман бла кечиннгенди. Хомухлукъ хорлагъанды Къаншаубийни, акъылы этген оноуундан эсе, джюреги айтхан онглу болгъанды. Эркиши тюлмеми мен, бир кюн туугъанма, бир кюн ёллюкме, деб кёлюн-джюрегин, эркишича, бегитиб тохтаялмагъанды, Къангич кибик санларын хылеуликге дженгдиргенди.

Сау джылны айланнган, джюрюген джерин ачыкъ этмегенди, ызын аджашдыргъанды Къаншаубий. Сормагъанды Гошаях да, кеси айтыр тыйыншлы кёрсе хапарын, дегенди да.

Тирилигин унутхан таулуну бир кюн санлары тюшюб, буту-къолу къыйылыб къалгъандыла. Ол бирси къатыны айтханча болуб, аурууум джангырыб къалды шойду деб, эс ташлагъанды. Сора ызына кетер къайгъылы болгъанды. Кетерге уа Гошаяхха кёзю къарагъанды, андан айырылыб кетелмегенди.

Къалай да этиб, Гошаяхдан кёлю чыгъар мадар, кесини джюрегин андан сууутур мадар, кетиб къалса, ызына, Гошаяхха, тансыкъ болуб къыйналмазча мадар, излей башлагъанды. Джазыкъсынмагъанды Къаншаубий ол асыулу адамны, аламат тиширыуну.

Кюнню кёзю башлагъа къараб, бир эртденде Къаншаубий джукъусундан сора Гошаяхха айтханды:

- Бир зат тилейим: тюш да орундукъдан, къымыжалай эшик артына барыб къайтчын («Алай кёрсем, кёлюм чыгъар эсе уа», деб келгенди кёлюне).

- Ай медет, аны айтмасанг иги эди, - дегенди Гошаях. - Айтханынгдан ары сени сёзюнгю къалай эки этейим, - деб сылджыраб, джууургъан тюбюнден чыгъыб, энгишге чёгюб, дженгил огъуна къутас чачын тозуратыб, - сыртына атыб юсюн джабыб эшикге дери баргъанды. Алайда энгишге чёгюб, эрлай чачын аллына атыб, этин кёргюзмегенлей къайтыб, орнуна джатханды.

Гошаяхны табышына, акъылына, тиширыу намысын сакълай билгенине да ойлашмагъанды ол джазыкъ адам, тентирей тебреген насыбсыз киши. Гошаях аны къуджур тилегин неге бардырыргъа билмегенди.

- Кел, Гошаях, кюн ууатыб къайтайыкъ, - дегенди джай кюнлени биринде Къаншаубий. - Кёбден бери кёрмегенсе Басхан сыртланы чырайын. Сен ол сыртны, мен бу сыртны барайыкъ, тюшден атлаб ма ол джерде тюбербиз. Нёгерле къошуб, Гошаяхны атлы этиб, сыртны ёрге ашыргъанды, кеси уа Кантим бла Къозну да биргесине алыб, Басхан тардан энгишге айланнганды. Бирси къатынына (аурууун бакъдыргъан къатынына) кетиб къалгъанды.

Кесинде бала болмагъан, баланы татлылыгъын билмез - сабийи болгъанла Гошаяхны болумун ангыларла...

«Мындан ары бу джерледе болалмазма, джаным саулай былайлада къалалмазма», - деб ант этеди ол.

Андан сора, кёб аякъ урмай, къайынларын Элбуздукъ бла Гилястанны - джууугъун-тенгин да къобарыб, Къаншаубий кетген джанына, Къобан бойнуна, саркъгъанды. Аны ызындан таулула да Къобан бойнуна, Юч ёзеннге, Тау тюбюне, бир кере солумлаб кетген джуртларына седирегендиле. Кёлтюрюлелмей да кёблери къалгъандыла анда. Кёче келиб, бир бёлек юйдеги Ауар сыртында Лахран Башында къош салгъанды. Алайдан кетер кюнлеринде, къарт Гинардукъа ёледи да, аны алайда - Агъач чыкъгъан Лахран Башында - басдырыб, Къарачайгъа тюшгендиле.

Къаншаубий бла сабийлерин а унуталмагъанды асыл къатын, джарлы ана - Гошаях.

«Къаншаубий туугъанлай, тау эллеге Тейри эшик ачылды, Къаншаубий кетгенлей, тау эллерим, къуш тюгюнлей, чачылды», - деб джырлагъанды, джылагъанды ол. Келе келиб, Уллу Айрыдан аугъан джерде Гошаях бийче къала ишлетиб, къызлары бла Къаншаубийден хапар табар муратлы болуб, мутхуз джашауун ашыргъанды. Ёлюрюню аллы бла: «Къарт-Джуртда басдырыгъыз», - деб, осият этгенди. Гошаях бийчени таулула Къарт-Джурт къабырлада асырагъандыла. Ючджюз джылдан аслам заман кетгенди андан бери, дейдиле хапарчыла, джырчыла. Джюрек инджиу ууадых этген тиширыуну ол заманлада да джазыкъсыннган болур джамагъат. Таза джюрекни сюймеклигине, адамлыкъны асыулу шартларына, адам улуну сынагъан къыйынлыгъына этилген джырны, айтылгъан хапарны халкъ ол замандан бери джогъалтмай келгенди.

Мен да аладан бирин джаздым. Джырны, хапарны мында айтылгъандан башхаракъ затлары да болурла. Кечигиз, аланы да эшитгенме. Тюзюреги былай болур деб, кёлюме келедиле.

ЛАЙПАНЛАНЫ Сеит.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 04.11.2020 14:24:44
Сообщений: 1256
2017 дж. октябрны 26 "КЪАРАЧАЙ"
Ёзденланы Абугалийге - 120 джыл
ГАССЫ БЛА
КЪАРНАШЫ


БИЙ ТИШЛИКЛИК ДЖЫЙГЪАН АДЕТИН КЪОЙДУ

Бир джолда эртденнгиде Гассы бла къарнашы Сыгынчыгъа, Къарамырза деген бийни эки келечиси келиб: «Бийибиз сизни Къарт-Джуртха чакъырады», - дейдиле. Къарнашла бир семиз эркечни алагъа бериб, сылтаула этедиле да бармайдыла.

Атлыла кетгенлеринде: «Муну бла къойсала, шукур этиб къой. Алай а къоярыкъ тюлдю бий. Биягъынлай, халкъдан тишлик джыйыгъыз дерикди шериулерине. Бу джол унамазгъа!..» - дейди Гассы.

- Кел, кеч этмейик да, ёгюзню къоратайыкъ, къоярыкъ тюл эсе, - дейди Сыгынчы да.

Бийни келечилерини кёзлерине илиннген, асыралгъан бир мазаллы ёгюзлери бар эди да, къарнашланы кёзлери къыймаса да, кесмей къояргъа амаллары болмайды. Кюнорта бола, иш была къоркъгъанча болады. Биягъы атлыла келиб, алыб кетген мазаллы семиз эркечлерин да бюсюреусюз ызына къайтарыб:

- Бий чакъырса, олмуду башыгъызны аурутхан?! Керек тюлдю анга сизни джаман эчкигиз! Асыралгъан ёгюзюгюз барды деб эшитгенди...», - дейдиле.

- Ёгюз эт биз да ашайбыз, - дейдиле къарнашла. Аны бла бийни келечилерин къуру ашырадыла. Алай а экинчи кюн дагъыда келечиле келиб: «Юч кюнден урушха хазыр болугъуз, келликбиз», - деб кетедиле.

Хурзукда от, окъ керекли затла хазырлагъан дорбунла болгъандыла. Къалай эсе да къая букъудан - кюкюртден - от этгендиле, къоргъашын ёзеклени да билиб, кюрешиб окъла этиб тургъандыла алайда.

Къарнашла эки-юч кюнлерин алайда ашырыб, бий бла къазауат этерге хазыр болгъандыла.

Къарамырза бий сёзюне толу болуб, ючюнчю кюн джыйырма атлыгъа джууукъ шериу аскерчиги бла Хурзукну тёбен джанындан киреди (Шериу деб джасакъ джыя келген аскерге айтылгъанды).

- Къарнашчыгъым, - дейди Гассы Сыгынчыгъа, сау къалсакъ - ол бизни насыбыбызды. Бир-эки кере бийге болушханыбызны да аман этген эдик. Айлана да аны ючюн келиб турады. Бий бий болгъанлыкъгъа, халкъны ёзеги бизбиз. Ма аны ючюн, бизден кёл табмагъан халкъ, бизге онгсунмай къарайды. Сау къалгъаныбыз болса, эсибизде тутарбыз: элинг бла болургъа керексе, тышындан келген залимден эсе. Бюгюн эркишилик да, сый да билинирге керекдиле, джамагъатыбызгъа, уялмай, бетлерине къарарча болайыкъ. Эл а къысылыб къалгъанды. Кёремисе бир эркек улан орамда?

- Огъай... Майна, аскерни аллына бир тиширыу келалгъаныча келеди джаяулай, - дейди Сыгынчы.

Ол тиширыу дуния таныгъан Хужады. Джетитон Хужа деучен эдиле. Ишде, сёзде, оноуда да мунсуз зат тынмайды. Сёзю ётген, сыйы элни аллында тургъан тиширыу. Хужа, чабыб келгенин бузмагъанлай, джетиб, бийни аллына уллу чилле джаулугъун башындан тешиб атады.

- Бийим, джаным, эки камсык джаш чёрчекликлерин кёргюзгендиле деб, керекмиди, акъыллы, сеннге къан тёгерге? Ойлаш! дейди Хужа. Къарамырза, джаулукъну теблемей, тохтайды. Алай а, атдан тюшюб, джаулукъну иесине узатмайды. Бий аман къан алыб турса да, джаулукъну теблеб, озуб да кеталмайды. («Тиширыуну джаулугъу къан бериуню къайтарыр...» деб, ма быллай ишде айтылыб тебреген болур).

- Джаулугъунгу ары ал, къатын! Мен ойлашдырайым аланы! Алкъын онглуонгсуз ким болгъанын билмеген кийиклеге билдирейим мен бюгюн! Ары ал джаулугъунгу! - деб, бий сёзюн тюгел айтыб да бошагъынчы, шкок атылды. Окъ, бийни ат джерни агъарыб тургъан ал акъ къашыны тюбюнден кириб, атха, юсюндеги Къарамырзагъа да хата этмей, арт къашдан чыгъыб кетди. Бийни аскерчилери шкокну къайдан атылгъанын билмей, къалабалыкъ боладыла. Къарамырза эрлай атдан секириб тюшюб, джаулукъну Джетитон Хужагъа берди.

- Бери тюшюгюз, аллай мараучула эсегиз, атышайыкъ! - деб къычырды бий. Башында къаяладан экеулен тюшюб тебрейдиле. Ала Сыгынчы бла Гассы боладыла. Гассы рахат, ашыкъмай атлай, къарнашы уа, артхаракъда, шкокну аллына тутуб, джукъ къаугъа чыкъгъанлай мараб атаргъа хазыр болгъанын билдире, эки къарнаш ёзеннге саркъадыла. Келиб, саламлашыб, тынчлыкъ-эсенлик сорулгъандан сора, ол дау ёгюзню джапхагъын къара этиб салыб, атышыб тебрейдиле. Къарамырзаны юч адамы атыб тийдиралмайдыла. Гассы бир атханлай джапхакъны тюрсюнюн бузады.

Бир кесекден къолларында сауут-сабалары болгъан элчи эркишиле, аланы ызларындан сабий-сюбий, къарт, тиширыу, къысхасыча айтыргъа, элчиле акъыртын-акъыртын кёрюнюб тебрейдиле.

Ма алай бла Гассы бла Сыгынчы, миллетни аллында сыйларын тюшюрмей, бу халкъда да ётгюрлюк болгъанын танытадыла. Была бла джау болгъандан эсе, шох болургъа керек болгъанына тюшюнеди бий да. Алай бла Къарамырза келиб тишликлик джыйгъан адетин къояды.

Артда Гассы Хурзукдан Къарт-Джуртха кёчеди, гитче къарнашы Сыгынчы уа Хурзукда къалады.

Гассы бизни уллу атабызды. Бизни атауулубузгъа Гассылары дейдиле.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 04.11.2020 14:23:49
Сообщений: 1256
2017 дж. октябрны 26 "КЪАРАЧАЙ"
Сейир адам бла тюбешиу
УРУНУБ, ИНДЖИЛМЕЙ ДЖАШАЙЫКЪ

«Къарачай» газетни корреспонденти Къобанланы Махмут Уруп районну Къызыл Уруп элинде белгили фермерге, Джаммаланы Зекерьяны джашы Сагъитге, тюбеб ушакъ этгенин эмда оюмларын окъуучулагъа теджейбиз.


Къызыл Уруп элни орта школунда окъугъан джылларындан башлаб Сагъит сурат салыу бла кюрешиб тургъанды. Ол черчениеге, математикагъа школда окъугъан заманында уллу эс бёлгенди. Харьковда авиастроитель институтха кирирге излейди. Совет Союзну джылларында бир къауум вузлагъа школну бошагъанлай алыб къоймай эдиле. Сагъит заманын бошуна ашыра турмай, Ленинград шахарны электрон заводуну Преграднада филиалында суратчы-джарашдырыучу болуб ишлеб башлайды.

Харьков шахарда авиастроитель институтха 1979-чу джыл окъургъа киреди. Окъуй тургъан студентлени аскерге алгъан адет бар эди да, Сагъитни да аладыла.

Аскер къуллугъун да джетишимли бошаб, туугъан эли Къызыл Урупха къайтады. Къайтханы бла къоюб кетген институтуна кирмейди: юйде иш кёб болады да, аланы тындыргъынчы эки джыл озуб кетеди. Эки джылдан сора институтха къайтыб окъуйду. Диплом ишин джетишимли джакълайды: инженер-авиаконструктор болуб чыгъады. Ол джыллада Совет Союз оюлуб самолётланы чыгъаргъан заводла да джабыла башлайдыла.

Усталыгъына кёре иш табмагъанына Сагъит къыйналады. Алай а этер мадары болмайды. Элге къайтады, Уруп районда эки мюлк бар эди да, ала да чачыладыла. Ленинград шахарны электрон заводуну мында филиалы да джабылады.

- Уллу, сыйлы окъууунг бола тургъанлай, билиминге кёре иш табалмай, элге келиб къалгъан къыйын болду болур.

- Не джашырыу, къыйын тийген эди... Къызыл Уруп элде малгъа къарагъандан сора иш джокъ эди. Юйде 27 тууар мал бар эди да, фермер мюлкле къурала башлагъанларында, мен да фермер болдум. 12 гектар биченлик джетди меннге. Фермерлик ишни къарнашларым Борис, Буньямин мени юсюме атыб къоймадыла. Биригиб ишледик да, малларыбызны саны да 140дан аслам болду. Уллу къарнашыбыз Азрет-Алийни кесини юйдегиси барды. Атабыз ЗеДжаммаланы Сагъит «Лакмус-2» аджири бла.

керья эртде ауушханы амалтын Азрет-Алий бизге - гитче къарнашларына - кёз-къулакъ болуб туруучан эди. Бусагъатда да оноу, иш бла болушуб турады. Анабыз Къыблахан 2004-чю джыл ауушхан эди. Ана джылыу не заманда да керек болады. Биз барыбыз ёсюб джетгеникде да, ананы оноуун, къайгъырыуун излегенлей, кюсегенлей турабыз.

- Анагъызны да, атагъызны да Аллах джандетли этсин.

- Аллах разы болсун, сау бол. - Айтханынга кёре, Сагъит, фермерлик ишинги 27 тууар малдан башлагъанса. Аланы асламысы ийнекле боладыла, талай джылгъа малларынгы саны 140-дан аслам болуб кетеди. Къалгъан затынг анга келишмесе малны кёблюгюнден хыйыр боламыды?

- Малны кёблюгюнден хайыр болмагъаны амалтын малланы санын 47-ге джыйдыкъ. Къарачай тукъумлу атланы къурадыкъ. Тууар малгъа къарагъандан эсе, атланы тутхан тынчыракъды.

Иги кесек заманны мындан алгъа талай кере мени атларымы сыртдан сюрюб кетген эдиле. 100 атымы табхан эдим, аллай бирни да табмай къойгъан эдим. Полициягъа билдирген эдик. Излеб кюрешдиле, табалмадыла.

Бусагъатда беш джылкъым барды. Хар джылкъы бир аджир бла 19-20 байталдан къуралады. Ала бир-бирлеринден иги кесек узакъда турадыла. Алайсыз аджирле, бир-бирлерини джылкъы юлюшлерин алыр ючюн кюреширикдиле.

- 50-ге джууукъ тууар малынг барды, дединг. Ийнеклени сютлерин, этлерин не этесе?

- Талай ийнекни кесибизни кереклибизге, деб сауабыз. Къалгъан ийнеклени саумайбыз: аланы бузоуларын тюблерине ийиб къоябыз.

Ала къысха заманны ичинде эт алсынла, деб 7-8 ай толгъан бузоуланы КъабартыМалкъардан, Краснодар крайдан келиб алыб кетедиле. Иги багъа да тёлейдиле. Бизни республикада алай нек этмейдиле? Эт кёб, учуз болса иги тюлмюдю? – дейди Сагъит соруулу къарай.

Джамма улу бла ушакъ этген заманымда къатыбызда Къызыл Уруп элни администрациясыны башчысы Чочуланы Науар сюелиб тура эди да, ол да сёзге къошулуб, былай атды:

- Сагъитни ийнеклери этли малладыла, атлары уа къарачай тукъумлуладыла. Бир да ариу атладыла. Аладан туугъан тёлю иги болур ючюн байталланы асыулу тукъумлу аджирлеге къошады. Сёз ючюн, атларыны асламысы къарачай тукъумлу аджирледен туугъандыла. Бир заманда бу аджирле «Къарачай» плем ат заводда махталыб тургъанла болгъандыла.

Фермерлик ишин да бардыра, Сагъит сурат салыу бла да кюрешеди. Сёз ючюн, элни джангы ишленнген межгитини ичин толусу бла кеси джарашдыргъанды. Уллу къыйынын салса да, бир сом да алмагъанды иши ючюн. Администрацияда джукъ-зат джарашдырыргъа керек болса, Сагъитни чакъырабыз. Элде сыйы уллуду.

- Ахырында айтырым буду, - дейди Джамма улу. Къарачай миллет ишлеген миллетди. Кърал джанындан болушлукъ боллукъду деб, биз сакълаб турмазгъа керекбиз. Кърал да къолундан келгенича ишлегенлеге болушады. «Ишлемеген тишлемейди» деб айтыу барды да, аны унутмайыкъ. Урунуб, инджилмей джашайыкъ.

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 03.11.2020 13:50:54
Сообщений: 1256
2017 дж. октябрны 21 "КЪАРАЧАЙ"
ГОШАЯХ КЪАЛА

Гошаях бийчени юсюнден айтылгъан зат Къарачай-Малкъарда керти хапарланы бириди. Таурух халда джюрюй, Гошаях бийчени хапары магъана джаны бла да тюрлене келгенди.



Къарачай-малкъар халкъны аууз творчествосундан биринчи болуб, орус тилде басмаланнганды. Къарачай бла Малкъарда 1848-чи джылда болгъан къонакъланы бири Г.-Д. Санкт-Петербургда «Библиотека для чтения» деген журналда 1848-чи джылда басмаланнганды («Поездка к южному отклону Элъбруса в 1848 г.»). Гошаях бийчени хапарын Бийчесында Сын-Таш бла байламлы этеди. Хапарны атына Бийчесынны юсюнден легенда, деб джазады... Къысхача, былайды джазгъаны.

Кърымшаухалланы Къаншау (джазылгъаны Аншау И. Ш.) Чегем элде джашагъанды. Аны байлыгъы бла батырлыгъы, Къара тенгизден башлаб, Къобан, Терк сууланы энгишге эниб, Каспий тенгизге дери джайылыбды. Къаншауну мюлкюню учукъыйыры кёрюнмегенди, хыйсабсыз кёб болгъанды мал саны, тергеусюз эди сабан ызы. Барында да джесирлери бла джалчылары уруннгандыла.

Къаншау джаугъа ётгюрлюгюн танытханды, узакъдан келген джолоучугъа, арыб тохтагъан уучугъа чомарт къонакъбай болгъанды.

Болса да, аны акъыллы башын сагъышла басхандыла. Къаншау Чегем элинде уллу къалын бериб алгъан къатынындан аз да къууанмагъанды: ол аны джюрегин чапырмагъанды, терен сагъышларын чачмагъанды. Къаны бузулгъан Къаншау джюреги алмагъан къатынын отоудан кетериб, эмчек къарнашыны юйюне ашыргъанды. Андан бери Чегемни къызларыны бири да Къаншауну кёзлерин джарытмагъандыла. Ол ичинден кюйюб-джаныб, сора хоншу халкъланы бийче къызларыны бири бла джашауун байлар мурат этгенди. Аны мийик, ачыкъ муратлары толмай, инджилгенди - алай тынч тюлдю бийни къызындан эркинлик алгъан.

Къаншау аны сагъышында Къабартыгъа атланады. Бий юзюкден чыкъгъанын, тюз атын, тукъумун джашырыб, бир къабарты бийге джылкъы джалгъа джарашады. Къыш ётюб, джазгъа чыкъгъанлай, мал иеси Къаншаугъа эмилик юретирге буйрукъ береди. Джигитледен джигит Къаншау эмиликлени арасындан эм маджалын сайлаб алады, сюйгенича кесине юретеди. Джарыкъ кёллю, субай санлы Къаншау къабарты бийни гитче къыз сабийчигин кесине илешдиреди. Бир джол ол алтыджыллыкъ къызчыкъны ат аллына алыб, ойната туруб, бийни арбаз бурууундан атны чынгатыб, къызчыкъ бла тас болуб кетеди. Ёхтем джюрекли Къаншауну бий не кюрешсе да, ызын табалмайды, мюлкюнбайлыгъын джояды.

Къаншау Чегем элине келеди. Кеси къолу бла сослан ташладан къала сюеб, сабийчикни джашырады. Тёрт джанына къарауулла салады. Алай бла къызчыкъдан элде бир деб бир адамны хапары болмайды. Былайда къызчыкъ он къат ариу ийисли раджабны кюнлерин ашырады: Чегем сууну салкъын аязында сабий бала тау мёлеклени чырайына киреди. Оналты джылында къызчыкъ Къаншауну джюрек джауларын сюйюмлюлюгю бла эритеди. Къаншау уллу къууанч, той-оюн этиб, бийче къызны отоугъа кийиреди. Амма, ол кюн огъуна насыбы юзюледи. Къаншауну ауруу къысха джыгъады: этини юсюнде тюк ышан къалмайды, ариу этини юсю табладан толады. Къаншау ол джийиргеншли къатынны хыйнысы къатылгъанын сезеди: къонакъны сыйын кёрмей, къоюлгъан къатыны Къаншауну эмчек уланында ашау-ичиуде эшек мыйыны бозада эритиб, эрине бергенди.

Батыр Къаншауну сакъалын, мыйыгъын отлу боза, джуууб алгъанлай, тас этеди, сюек саулугъун алады. Узакъ Кърымда бир хыйнычы къатынны хапарын эшитиб, Къаншау бешкюнлюк джолгъа атын джерлеб чыгъады. Батыр таулугъа былайда энтда бир азаб тюшеди. Керчни къатында Къаншауну бушуулу хапар джыгъады: «Хыйнычы къатын усталыгъым бла юлюш этер ючюн, къатынынгы унут, мени бла джашаргъа джараш», - дейди. Насыбсыз, бу ишни арты не бла бошаллыгъын билялмай, сюйгенин Чегем элинде таралта, хыйнычы къатынны алыргъа сёз береди да, насыбыны эшигин джабады. Ол тиширыу Къаншауну сау этеди. Арадан бир джыл ёте, ол эрин джолгъа ашырады, андан джыл кёзюуюне ызына къайтырын излеб, сёз алады. «Алайсыз ауруу джангырлыкъды, къайтыб келиб, дарманны ахырын кёрмесенг», - деб хыйнычы къатын ариу айтыб, аманат этеди. Къаншау саппа-сау болуб келеди: къызчыгъы, юй бийчеси къууанчдан толадыла. Элинде джууукъ-тенг сейир-тамаша болуб, той-оюн бла аллына чыгъадыла.

Алай а къууанч джашау терк бошалады. Джыл кёзюую джетиб, Къаншауну уллу сагъыш басады, аны кёз джилтинлеринден хыйнычы къатынны ауангысы не кече, не кюн ташаймайды. Минги Тауну шоркъа суулары ёзенлеге саркъыб тас болгъанча, Къаншауну къууанч кюнлери джыл башына тас боладыла. «Аллах къоймасын аны меннге», - деб, эски азабыны сагъышындан къутулалмай, кёб термиледи. Эм ахырында, сюйген бийче къатынын джап-джалан этиб, анга кёз джилтинлерин аралтады: «Арабин, мындан кёлюм къачар бир зат табар эсем», деб дыгалас этеди. Огъай, бийче къатын эшме чачын ийиб, юсюне тёгюб, ариу чырайын сюйгенине кёргюзмейди. Аны хурметли сыфаты Къаншауну джюрегине ёмюрлюкге сингибди. Чегем ёзенни билгичлери анга джула салмайдыла. Къаншауну санларын биягъы ауруу кючлейди. Кърымгъа кетерге керек болады. Къаншау юйдегисинден къалай айырылсын? Юй бийчесин, къызчыгъын да арбагъа олтуртуб, узакъ джолгъа атланады.

Бара-барыб, къабарты эллени биринде, эки джол айырылгъанда, урланнган къызны бир къарнашы тюбеб джолоучуланы : «Айран иче барыгъыз», - деб, юйге чакъырады. Къаншау аны огъурамайды. Юй бийчеси босагъадан атлар-атламаз, къызчыгъын да алыб, къанатлы учханлай, элден тас болады. Къызчыкъ да, Къаншау да Керчге келедиле...

Мындан ары Къаншауну хапары юзюледи. Чегемчиле андан бери кеслерин Керч тёгерегиндегиле бла къан джууукъгъа къатышханнга санайдыла. Ариу бийчени насыбы уа не бла юзюледи? Хыйнычы бла тенглик джюрютгенсиз, деб, Ата джуртунда джууукъларын кёрюб болмай, джашыртын, биргесине къуру джумушчу къатынны алыб, бийче Къабартыдан Чегемге кече бла къачады. Къачыб баргъан джолоучуланы арыгъанлыкъ эмда къарангы джолда тохтатады. Ала сыртда, Къууаша дуппурну къатында, ачы кюнлерин эсге тюшюре, талай кюн бла кечени ашырадыла. Бушуулу джазыуну сыйына эсгертме ташны саладыла, кюу да этедиле... Андан бери бийче къыз сюеген сын ташны аты Бийчесынды, аны кибик ол таш сюелген гатлешни аты бла аны тёгереги джерлени атлары да Бийчесынды. Бийче эрини джуртунда кёрюнюр-кёрюнмез афендиле: «Энди адет былайды: сени къоюб тас болгъанны къарнашына чыгъаргъа керексе», - деб тохтайдыла. Бийче Къаншауну унутуб къайдан къойсун? Къаншауну къарнашы кеси ёмюрюнде юй, къош тёгерегинден кетиб, экисагъатлыкъ джолгъа чыкъмагъанды. Анга эрге баргъандан эсе, бийчеге ёлген тыйыншлыды... Муну бла бошалады Бийчесынны легендасыны бир варианты.

Энди Акъ Къалада къуллукъчуну, таулуланы гитче тёрелерини председатели Гр. Петровну 1879-чу джыл «Кубанские областные ведомости» деген газетни бетлеринде «Къарачайны легендарлары бла эсгертмелери» деген статьясын толусу бла берейик, статья хазна адамгъа белгили тюлдю.

Къарачайлыла кёб заманны кавказ таулада, уллу Инджик бла Басханны ортасында джер алмашдыра, Къобан ёзенни башында юч уллу элде – Къарт-Джуртда, Учкуланда, Хурзукда - орналгъандыла. Къазауатха учуннган хоншула бла кюрешде кёб къыйынлыкъ чеге келгендиле...

Таулуланы арасында джазманы бек къарыусузлугъундан, джашау турмушларыны хыйсабындан алада летописъ тюбемейди. Ол себебден аланы эски джашауларыны юсюден хапар джазылмагъанды. Аууздан ауузгъа айтылгъан эски хапарланы халкъ азын сакълаб келеди. Бек эски, ата-бабаладан айтыла келген хапарла ала-чола сакъланадыла... Сёз ючюн, къарачайлыланы таурухларында айтылгъан башчылары Къарчаны не заманда чыкъгъаныны юсюнден керти хапар тюбемейди. Халкъ айтыула аны батырлыгъын, джигитлигин аламат суратлайдыла. Джаулукъ этиб келгенле бла ол, керек болса, таукеллигин, хыйлалыгъын, табышлылыгъын кёргюзе сермешгенин сезебиз хапарладан. Къарча ауушхан бла бирге халкъны тарихи артында къалгъан Кърымшаухаллары тукъумну башчысы Шаухалны хапары бла къысха байламлыды. Кърымчы Шаухал Къарчаны къызын алгъанды. Къарчаны эркиши сабийи болмагъаны себебли, башчылыкъ кюёуюне къалгъанды.

Бу тукъумну юсюнден айтылгъан эски хапарла къарачайлыла Басхан суудан Къобанны башына кёчерлерини аллы бла байламлыдыла. Кеслери да Кърымшаухалладан тёрт къарнашны белгилейдиле: Къамгъут, Къаншаубий, Элбуздукъ, Гилястан. Аланы арасында Элбуздукъну бусагъатдагъы Кърымшаухаллары кеслерини уллу аталарына (атауул аталарына) тергейдиле. Ала да, Ахматланы Кърымшаухаллары бла Сафанланы Кърымшаухаллары деб, эки къауумгъа юлешинибдиле.

Къалгъан къарнашланы юзюклери уа кими Къобан ёзеннге кёчгюнчю болгъанды, кими тауусулгъанды. Биринчи юч къарнашны атлары уа бу тюбюнде келген эски хапарны (легенданы) геройлары болуб тюбейдиле.

Къамгъут бир джыл Зеленчукде (Инджикде) болгъаны бла абаза эллени биринде сабийле бла ойнай тургъан бир гитче къызчыкъны, сейирлик ариулугъун кёрюб, тамаша болгъанды, аны сюйюб, бу ариу инсаннга ие болайым деб, талпыгъанды. Къызчыкъ (Гошаях) белгили бийники, Биберт улунукъу, болуб чыкъгъанды. Къызчыкъны атасы, анасы бла келишиб, муратына джетерине базмай, Къамгъут хыйлалыкъ этер кёл алгъанды. Къызгъаны бла экинчи джол, Зеленчукге (Иджикге) келеди да, керти тукъумунатын, чыкъгъан джерин джашырыб, бир башха тукъумну айтыб, Биберт улугъа айлыкъ джалгъа джарашханды. Ол кюнден башлаб, Къамгъут Гошаяхдан кёз алмай, ызындан тюшгенлей, анга ариу айта, ийнакълай, кёб тюрлю оюнчакъла бере, сабийни кесине илешдиргенди. Кюнлени биринде Къамгъут Гошаяхны ойнай тургъан джеринден джашыртын алыб кетгенди.

Басханнга ётдюргенди. Былайда аны ёсдюрюрге, юретирге бир джууукъ къарт аммагъа аманат этгенди. Амма Гошаяхны джер юйге бугъундургъанды. Кёз-къулакъ болуб, ызындан сымарлагъанлай тургъанды. Бир талай джылны Къамгъут къызчыкъны адамладан терен джашырыб, кишиге билдирмей сакълаб тургъанды. Андан сора уа ёхтем Къамгъут Гошаяхны аты бла махтаныб да тебрегенди. Къызчыкъны нюр тёкген ариулугъу тёгерекде адамланы барын сейирсиндиргенди, сукъландыргъанды.

Не этейим, Гошаяхны бир уллу асыл затны сатханча джоюбму къояйым огъесе кесиме юй бийчегеми сайлайым, деген къайгъылагъа керти джууаб табхынчы, Гошаяхха 16 джыл толгъанды, не келсин, Къамгъутну ууахтысы джетиб, ёлюб кетгенди. Гошаях ол заманда Къамгъутну къарнашы Къаншаубийге эрге чыкъгъанды.

Джигит Къаншаубий Хадагъжукъ улуну къатыны бла энчи ишлени джюрютгенди. Бир кере ол, барыучусуча, Атажукъ улуда къонакъда болады. Къабарты бийче анга сыйлау тепси салады да, боза бла эсиртеди. Къонакъбайла, аны бла къалмай, бозагъа от къошуб ичиргенлери себебли Къаншаубий къыйын ауруйду. Сора ол мычымай ауруууна къаратыргъа Персияны чеги таба кетеди. Былайда Къаншаубийни ариулугъуна сукъланнгандан бир джылы келген къарткъуртха хыйнычы къатын:

- Мени юй бийчеге алыргъа сёз бере эсенг, аурууунгдан саппа-сау этейим, - дейди да, Къаншаубийни юйюне элтеди. Къаншаубий хыйнычы къатыннга бой салады. Кесине къаратады. Маджалдан маджал болгъаны эсленеди. Къаншаубий узакъ Персияны чегинде талай заманны джашайды. Сау да болады. Сора Къаншаубий къарткъуртхагъа: «Мен ата джуртума кемсиз тансыкъ болгъанма», - деб билдиреди. Хыйнычы къатын Къаншаубийни ата юйюне ашыра:

- Юч джылдан сора амалсыз ызынга къайтыб кел. Ауруу джангырмаз ючюн, бу дармандан ич. Ата джуртунга баргъанлай, юй бийченги джап-джаланлай орундукъдан тыбыр ташха дери юч кере бармагъа къой, - дейди. Къаншаубий джуртуна саппа-сау болуб къайтыб келеди. Элде той-оюн этедиле. Ол юй бийчесине хапарын айтады, ант сёзюн ачыкъ этеди. Гошаяхны кийимлерин тешиб, джалан этеди. «Мени кёлюмю чыгъарырча, муну юсюнде бир къыяулу джери болур да», - деб умут этеди. Гошаях бийче узун эшме чачын энгишге тозуратады, чырайын, тюрсюнюн Къаншаубийден джабханлай, юч кере орундукъдан тыбыр ташха дери барыб къайтады. Къаншаубий муратына джеталмай, къарткъуртха къатынны айтханына сагъышланыб къалады.

Кюнле-кечеле седирей, Къаншаубийни юч джыл болджалы джетеди. Къарткъуртханы айтханын унутмай тургъан Къаншаубий дарманын ичеди. Олсагъатлай огъуна аны эски аурууу джангырады да, къарткъуртхагъа къайтыргъа керек болады.

Алай бла Къаншаубий джолгъа хазырланады. Биргесине Гошаяхдан туугъан эки къызчыгъын - Къоз бла Къантинни алады (бир-бир айтыулагъа кёре, къызчыкъла джолдан сыйырылыб, аналарына къайтадыла). Салыб къарткъуртха къатынны юйюне келгенлей, Къаншаубийни аурууу тас болады. Алай а Персияны чеги сюремде баргъан урушланы бирине къатышыб, джигитлик бла ёхтемликни юлгюсюн кёргюзте, сермешулени биринде къан тёгюб, ёлюб кетеди.

Гошаях бийче кёб заманны Къаншаубийден хапарсыз болуб джашаб турады. Алай а аман хапар кенгнге джайылады. Гошаяхны джюрегин титирете, анга да джетеди хапар. Гошаях эрини бушуулу хапарын эшитиб, джылай-джылай, кёз джауларын тауусады.

Андан сора Гошаях, Басханны къоюб, Джёгетей сууну башына кёчюб, кириш тауланы арасында сюелген къалада джашайды. Андан бери къаланы аты «Гошаях бийчени къаласы» болуб келеди. Алайдагъы тауланы аты да Гошаях сыртды. Андан бери кёб ёмюрле ётселе да, бюгюн бюгече да сауду къала.

Къаншаубийни кичи къарнашы Элбуздукъ ол кёзюуде Къобан ёзеннге кёчюб джашагъанды. Гошаяхны хапарын эшитиб, ол муслиман адетге кёре кесине юй бийчеге тилегенди. Алай а Гошаях: «Мен ол затны эталлыкъ тюлме, эрими бушууу джукъланмай», - деб, Элбуздукъну тилегин къабыл кёрмей, талай кере джууаб бергенди. Элбуздукъ да, айтханы чёб болуб джерге тюшмеучю бир адам, муратындан артха турмай, нёгерликге аскер кюч алыб, Гошаях бийчени джангызлыкъда къалада тургъан джеринден, алыб келиб, некях этдиргенди. Амма, андан не келсин. Элбуздукъ бла да насыбы тутмагъанды. Гошаях Къарачайда кёб джылланы джангызлыкъда джашаб ауушханды. Бийчени Къарт-Джуртну джамагъат къабырларында, Къобан сууну сол джагъасында, басдыргъандыла. Андан бери Кърымшаухаллары ёлюклерин алайда асыраб келедиле.

Алайда архитектура джаны бла бир-бирине ушаш юч кешене айырылыб белгилидиле. Эм уллусунда, айтыулагъа кёре, Гошаях бийче асыралгъанды. Хапарлагъа кёре, Гошаях сейир тукъум уллу сюекли, субай санлы, чыммакъ этли, къалын айбат чачы бла керме къашлары, адамны сейир тукъум кесине тартхан кёзлери бла сюйюмлю инсан болгъанды. Аны бла бирге Гошаях адебни-намысны шартларыны юлгюсю болуб тургъанды.

Гошаяхны кешенеси керкилмеген хыршы ташладан тытыр бла тёртгюл салыннганды. Башы ташдан узунуна тогъай джабылыбды. Узунлугъу – 7,75 аршын, кенглиги - 5 аршын, мийиклиги 8 аршын. Къыбылагъа айланнган узун къабыргъасында 1,25 аршын мийиклиги, 0,75 аршын кенглиги болгъан терезе айырылыбды. Аны бла кешенени ичине тынч кирирге боллукъду. Ичини штукатуркасы ариу сакъланнганды. Ортасында наратдан къангала - аркъаула - кешенени таш башын тутуб турадыла. Кешенени тытыр бла къумдан ишленнген цементи, штукатурыкасы аллай бир кючлю тутубду, бир-биринден таш бла уруб кючден айырлыкъса.

Гошаях ёлгенли, аны кешенеси ишленнгенли 250 джыл болады, дейдиле. Аллында бу хапар 1879-чу джыл басмаланнганды. Андан бери Къарачайны эсгертмелерин, аланы арасында Гошаях бийчеге аталгъан кешенелени, талай алим тинтиб келгенди. 1896-чы джыл былайда биринчи археология ишлени Къобан областда устаз болуб ишлеген В.М. Сысоев бардыргъанды. 1910чу джыл Токъланы Наны Къобан областны музейини Къарачайдан къуллукъчусу Гошаях бийчени кешенесинден талай затны музейге саугъагъа джибергенди. Совет джылланы кёзюуюнде былайда Лайпан улу Хамит, Л. И. Лавров, Мизи улу Исмаил, Биджи улу Ханафий археология ишлеге къатышхандыла.

Бюгюн бюгече да Къызыл Къалада Гошаях бийчени къаласы сауду. Аны кибик, Басханда сууну сол джанында, эски Элджурт элни къатында Гошаях къала сакъланады. Эл тюбюнден къалагъа дери джер тюбю бла баргъан таша джол эсленеди. Басхан сууну онг джагъасында, элни туурасы бла эски къарачай къабырлада Къамгъутну кешенеси сакъланады. Кешенени къабыргъаларында адам къол, айтханыбызча, къыпты, таракъ, буу суратла кёрюнедиле. Была христиан динни шартларыдыла.

Бусагъатда Къарачай бла Малкъарда джюрюген хапарлагъа кёре, Гошаях бийче Кърымшаухал улу Къаншаубийни къатыны болгъанды. Аны юсюнден аууз хапарладан сора да эски халкъ джырла («Гошаях бийчени кюую», «Къаншаубийни джыры») шагъатлыкъ этедиле.

Гр.Петровну Гошаях бийчени юсюнден джазгъан хапарындача, Къаншаубийге зарауатлыкъ Хадагъжукъ улуну бийчесинден джетгенди. Гошаяхны «айлана келиб Къарачайда» ёлюб, къабыры Къарт-Джуртну кюнбет къабырларында кешенеде салыннганы айтылады. «Гошаяхны джыры» Къарачай бла Малкъарда, Черкесде, Къабартыда да барды. Къаншаубийни джырында Кърымшаухалланы Бекмырзаны джашлары

Къамгъутну, Къаншаубийни, Элбуздукъ бла Гилястанны хапарлары Гр. Петров джазгъан хапардачады. Алай а бу башында хапарладан башхалыкъ да барды джырда. Аланы биринде болмагъаны башхасында тюбей, хапарны толу этерге болушады. Ол себебден джырда айтылгъан хапарны да берейик.

Къамгъут бий сабий къызчыкъны урлайды. Элджуртда эмчек анасына асыратыргъа береди. Гошаях деб, анга былайда атайдыда, ёсдюредиле. Ёсюб джетгенлей, Гошаях алгъы бурун Къамгъут бийге барады. Кёб джашамай, «тул къатынлай къалады». Андан сора Гошаях бийче Къаншаубийге чыгъады. Ариу Къаншаубийни Хадагъжукъланы Гюргокъ деб эмчек къарнашы болгъанды. Гюргокъ бийни къатыны бла Къаншаубий ачыкъ сёзлю болгъанды. Гошаях бийче аны эшитиб:

- Гюргокълагъа барма, ала хыйны-халмеш биледиле, - деб тилегенди эринден. Андан сора Гюргокъ бийни къатыны Къаншаубийден тюнгюлюб, къонакълыкъны бир кюнюнде Къаншаубийге бозагъа от къошуб бергенди. Къаншаубий бозаны ичиб, мыйыкъларын сюртгенлей, мыйыкълары къолуна келгендиле. Эрлай генджа тайгъа миниб (айтыулагъа кёре, генджа тайны къанатлары барды), Къаншаубий, къуш учханлай, Дагъыстанда бир уста къатыннга мукъут болуб кетгенди. Къатын Къаншаубийни ауруудан сау этгенди, биргесине джашаб тургъанды. Сора Къаншаубийни къатыны болгъанын сезиб:

- Бар энди джанынгдан сюйген Гошаяхны бир кёр. Алай а джыл кёзюуге къайтыб манга келмесенг, ауруу джангырыр», - дегенди, дарман бериб ашыргъанды. Къаншаубий келсе, Гошаях бийчени Басханда табмайды. Ол, эрин излей, Къарачайгъа кетгенди. Къаншаубий аны эшитиб, ызындан тюшгенди. Къарачайда ала джашаргъа оноулашыб, джыл кёзюуюнде биягъы дарманны къабханлай, мыйыкълары къолуна келиб къалгъандыла. Ол себебден Къаншаубий ёлмесем, къайтыб келирме, - деб Дагъыстаннга кетгенди. * * *

Ишек джокъду бу сюжетни халкъны арасында энтда талай варианты болгъанына. Амма, тарихге аланы бютеу джыйымы биргелей тыйыншлы хапар берирге болур.

ШАМАНЛАНЫ Ибрахим.

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 03.11.2020 13:48:05
Сообщений: 1256
2017 дж. октябрны 21 "КЪАРАЧАЙ"
Онглу адамларыбыз
ХАЛКЪ ДЖЫРЧЫБЫЗГЪА - 120 ДЖЫЛ

Къарачай-малкъар халкъны белгили джырчысы Ёзденланы Адурхайны джашы Абугалий туугъанлы быйыл 120 джыл болады.

Бу белгили джыл сан бла Абугалийни эт адамларын, аны джырларын, хапарларын сюйген адамланы алгъышлай, Абугалийни да джатхан джери джумушакъ болсун, кенг болсун деб, Аллахдан тилейбиз. Аны бла бирге, халкъыбызда белгили адамланы Абугалийни юсюнден джазгъанларын эмда аны кеси джазгъан эки хапардан къуралгъан «Гассы» деген чыгъармасын «Къарачай» газетни окъуучуларына теджейбиз.

СЕМЕНЛАНЫ Зарема.


БЕЛГИЛИ АДАМЛАНЫ АЙТЫУЛАРЫ

«Ёзденланы Адурхайны джашы Абугалий халкъ джырчыларыбызны бири эди. Ахыр кюнюне дери Сары-Тюзде джашагъанды. Бизде нарт таурухланы, джомакъланы, хапарланы, джырланы аныча кёб билген адам хазна болгъан болмаз. Сыйлы къарт бу джаны бла илму къуллукъчулагъа, джазыучулагъа болушханлай тура эди. Кеси да кёб джырны, назмуну, хапарны автору эди. Ёзден улу Абугалий 1897-чи джыл Джазлыкъ элде туугъанды. Сабийликден огъуна атасы Адурхайны хапар, таурух, джыр айтханына тынгылаб, унутмай эсинде тутханды. Элде къууанчлада, Чалпакъда, Морх, Къобу Башы къышлыкълада Абугалий Багъыр улу Къасботну кёб кере кёргенди, аны джырларына юреннгенди, «Сандырагъына» тепсегенди. Оюнчу, чамчы, ол дагъыда тутушургъа, къол таш атаргъа, ат оюннга уста болгъанды. Эм сюйгени уа - джыр болгъанды. Нюрахматны архивлеринде алтмышха джууукъ джыр джазылыб турады, аланы онусуонбешиси Абугалийни кесиникиледиле, къалгъанлары уа халкъ джырла, миллетни ауузунда айланнган ийнарла, кюуледиле. Аны юсюне да адам къызыныб тынгыларча, окъурча, ушакъ этген заманда тюрлю-тюрлю темалагъа учу-къыйыры болмагъан хапарла, таурухла, айтыула бардыла. Малкъар алимле бла джазыучула Малкъондуланы Хамит, Тёппеланы Алим, Джуртубайланы Махти къартха келиб тургъанлары бла къалмай, китабларында Абугалийни юсюнден, кёб билгенин черте, джылы сёзле айтыб тургъандыла. Юйдегисини бек разы болгъанлары уа Ортабайланы Риммагъады – олду биринчи болуб Абугалийге халкъ джырчы, джомакъчы атагъан, белгили этген халкъгъа. Тарихчи Кипкеланы Зарема да кёб магъаналы, алгъыш сёзле бла сагъыннганлай турады илму ишлеринде. Хабичланы Мухаммат Лайпанланы Къазий бла бирге келиучен эди, деб хапар айтады Нюрахмат, сора тангнга дери джыр, хапар, ушакъ бара эди.



Ёзденланы Абугалий юй бийчеси Зухат бла.

Батчаланы Али-Мурат, филология илмуланы кандидаты, профессор.

«Белгили джырчыбызны, сарытюзчю къартны, Ёзден улу Абугалийни, кёчгюнчюлюкге этген кюуюнден сора джыры болмай къалса да, аны аты халкъны арасында айтылгъанлай турлукъ эди — кюую аллай бир белгилиди, багъалыды. Кюуню сёзлерин ангыламай тынгыласанг да, макъамыны мыдахлыгъындан анда бир кечимсиз къыйынлыкъны юсюнден айтылгъанын сезериксе. Кюулени барысыны да макъамлары мыдахдыла, алай а Абугалий кесиникине тансыкълыкъ сезимни, таралыуну, мугурлукъну, умутну, джылауну сыйындыргъанды».

Байрамукъланы Фатима, КъЧР-ни халкъ поэти.

«Мени аллыма узун сюекли, субай къарт чыкъды. Къараб кёргенлей огъуна джюрегим илешди: бир къууатлы, бир чырайлы адам. «Хош кел, къызым!» - деб ышарыб къолуму тутду. Сексен юч джылында дженгил, джангы джетген джашча, ариу атлай, кесине сейирсиндирди. Ёмюрю хоншу болуб джашагъанча сёлешиб башлады мени бла. Ариу ауазы бла джырлаб тебресе Абугалий, джырны магъанасын, аны кючюн-болумун, кескин ангылатханы бла бирге джыр къозгъагъан сезимлеринги да эслетеди. Абугалий кеси да бир тукъум бир таб, джюрегинге джау джагъылгъанча, алай джырлайды. Абугалий сюйюб джырлаучу «Айджаякъ» кеси башына бир поэмады, сау бир ёмюрдю, бир дунияды. Терен суратлау сыфатла, философия оюмла, сюймекликден инджилиу, къайгъырыу, кюусюнюу танылады. Джарыкъ ауаз мыдах ауазны бёле, ызына айлана да анга кесин хорлата, адамны сезимини тюрлюлюгюн, теренлигин кёргюзеди».

Ортабайланы Римма, филология илмуланы кандидаты.

«Абугалий «Хасауканы» джырын джырлагъанлай, хоншу-тийреден да келиб, кими эшик юсюнде, бирсилери да коридорда тохтаб, джыргъа тынгылай эдиле. Халкъны алай тынгылагъанына джыр бютюн да эртдегили, бушуулу, джигит ауазлы эшитиледи. Хасаука уруш тынгылагъанланы кёз алларында бара тургъанча, анда уруш этгенле кимини эри, кимини да къарнашы, джашы кибик, бир солуулу, бир иннетли болуб къалгъандыла. Джокъ эди бу джырдан кючлю, джюреклени бу джырдан къаты бирикдирирге кюч!.. Джыр бошалды. Эжиу, батыр къарачайлыла тёкген таза къан чаууллагъа, илтирлеге джутулгъанча, адамланы джюреклерине сингиб, кесек турду. Бир минутха, сау дунияны барыууна, бир алам кюйюб, бирси алам туугъунчу Абугалийни юйю Хасаука таулары болуб, ата джуртлары ючюн сермешген батыр аскерчилени ажымлы, сыйлы, шейит ёлюклери аны эшитген джюреклени къан тамырлары буууб, узакъ тарихни джууукъ къыйынлыгъы, ачылыгъы, баям, кёллерин такъыр этди».

Тёппеланы Алим, КъМР-ни халкъ джазыучусу, филология илмуланы кандидаты.

«Сагъыш этигиз, Багъыр улу Къасботну, Къалай улу Аппаны кёрген, эшитген, аладан джыргъа юреннген къарт бюгюн бизни тин байлыгъыбызны алтын бюртюгюн тас этмей турады. Джюз джылгъа джууукълашхан Абугалийни бизге аны хапарларын, джырларын китаб этиб къолубузгъа тутдургъан юйдегисине бюсюреу этерчады».

Кипкеланы Зарема, тарих илмуланы доктору.

Мындан арысы басмаланныкъды.

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 27.07.2020 23:52:05
Сообщений: 1256

1 0

Armiyanı Generali Semenlanı Vladimir'ni
1991 cıl Sentyabr (Eylül) 20. kün
Karaçay gazetada çıkhan uşağı...

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 16.06.2020 03:28:50
Сообщений: 1256
2020 дж. никкол айны 11 "Къарачай"

1991-чи - 1992-чи джыллада СССР-ни ызы бла РФ-ны Джаяу
аскерлерини Баш командующийи болуб тургъан, 1999-чу джылдан
2003-чю джылгъа дери Къарачай-Черкес Республикагъа
Башчылыкъ этген, бюгюнлюкде РФ-ны Къоруулау Кючлерини
министерствосунда Баш инспектор болуб ишлеген, армияны
генералы, къарачай-малкъар халкъны махтаулу уланы



СЕМЕНЛАНЫ
Магомедни джашы Владимирге
80 джыл толгъаны
бла таза джюрекден

АЛГЪЫШЛАЙБЫЗ!

Хурметли Владимир, Магомедни уланы! Сен Къарачайны эм эски эллерини биринде - Хурзукда - туууб, Джёгетейде ёсюб, ата-бабангдан келген къанынг учундуруб, Ата джуртха къуллукъ этиу усталыкъны алыргъа деб, 1958-чи джыл уллу джолгъа чыкъгъан эдинг.

Аскерчилик джаны бла сен чыкъгъан мийикликге, халкъыбыздан къой эсенг, сау Шимал Кавказны халкъларыны уланларындан бири да чыгъалмагъанды.

Кърал оюлгъан къыйын заманда, 1991-чи – 1992-чи джыллада, СССРни ызы бла РФ-ны Джаяу аскерлерини башчысы болуб турдунг.

1999-чу джылдан 2003-чю джылгъа дери Къарачай-Черкес Республикагъа Башчылыкъ этдинг. Бюгюнлюкде РФ-ны Къоруулау Кючлерини министерствосунда Баш инспектор болуб ишлейсе.

Сен Къарачайны ёхтемлигисе. Туугъан халкъынгы эсинде ёмюрлюкге джашарыгъынг - ол хакъды.

Эм бек сюйген адамларынгы къууанчларын кёре, саулугъунг бла, эсенлигинг бла бек терен къартлыкъгъа дери джаша!


«Къарачай» газетни коллективи,
«Къарачай – алан халкъ» джамагъат бирлешлик,
Къарачай-Черкес кърал университетни коллективи,
Къарачай-Черкес республикан китаб басманы коллективи.





Къралыбызны белгили аскер башчысы,
Армияны генералы, Къарачайны ашхы уланы


СЕМЕНЛАНЫ Магомедни джашы Владимирни
80 джыл толгъаны бла таза джюрекден
А Л Г Ъ Ы Ш Л А Й Б Ы З !


Мындан ары да къралыгъызгъа, миллетигизге, джуртугъузгъа кёб джылланы узагъына махтау бла къуллукъ этерге Аллах кюч-къарыу, саулукъ берсин! Къарачайны Сизнича уланлары кёб болсунла!

ТОХЧУКЪЛАНЫ тукъумну атындан
Борис, Магомет, Исмаил, Юсуф, Олег, Хасанбий.

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 10.06.2020 00:53:52
Сообщений: 1256
2020 дж. арттотур айны 30 "КЪАРАЧАЙ"
Хычаманны 3 — Къарачай халкъ Джуртуна къайтхан кюн
«ТАШЫН ДЖАЛАБ, СУУУН ИЧИБ ТУРСАКЪ ДА...»

Аллы 2-чи бетдеди.

Делегацияда бу адамла болгъандыла: Чагъарланы Джашарбекни джашы Ибрагим, Гаджаланы Ибрагимни джашы Маджир, Байрамукъланы Мамураны джашы Юсуф, Гюрджюланы Хамзатны джашы Таубий, Джаммаланы Исхакъны джашы Мурат, Орусланы Хамзатны джашы Умар, Байрамукъланы Ёзденни джашы Ибрагим.



Хрущёв орнундан туруб Къарачайны келечилерини хар бирини къолун эки къолу бла тутуб, «олтуругъуз», дегенди. «Я читал ваше письмо», - деб, сёзюн башлагъанды. Дунияда эм уллу къралны башчысы, башха ишлерин къоюб, бир гитче миллетни келечилери бла бир сагъатха джууукъну сёлешгени, аны Сталин къыйынлыкъ кёргюзген миллетлеге къаллай бир сый бергенин кёргюзтеди. Къарачайны келечилери тилеклерин толу айтханларында: «Вопрос сложный, на территории, откуда высланы карачаевцы, живут уже люди, которые не виноваты в том, что их переселили. Это с одной стороны, а с другой - власти на местах расселения карачаевцев не очень-то хотят их отпускать», - дейди. Биз былайда, ачыкъ айтылмагъанлыкъгъа, къарачайлыланы, малкъарлыланы Къазахстан бла Къыргъызстанны чеклеринде бир этиб, автономия къуралса деген излемни эслейбиз. Аллахха шукур, «ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да» деген джюрек термилиуюбюз хорлагъанды. Гаджаланы Маджир ол кёзюуде былай айтханды: «Что касается местных властей, то мы хотели бы предупредить Вас, что они будут за то, чтобы не отпускать на родину, так как карачаевцы понравились им, как хорошие животноводы. Если настоящее положение народа останется без изменения, то через 50 лет нашей нации не будет, она растворится, исчезнет».

Анга Хрущёв сорады: «Ассимилируется? Это правда, что такая опасность существует для вашей нации?»

Гаджа улу: «Мы испытываем тревогу по этому поводу», - деб, джууаб береди. Хрущёв Къарачайны келечилерини хар бири къайда ишлегенин сорады. Тюбешиуню аягъында: «Да, я вас понял, все вы объяснили достаточно, но я один не решаю. Мы сделаем все для того, чтобы найти правильное решение», деб, сёзюн бошайды эмда делегацияны кабинетинден джылы ашырады.

Къарачайны келечилери халкъ салгъан борчларын сый бла толтурадыла. Ала Москвадан къайтханларындан сора, эллеге айлана, кёб соруулагъа джууаб бередиле. Ата джуртубузгъа къайтыргъа мадарла ачыла башлагъанларын айтадыла. Алай а, Н. С. Хрущёв айтханча, иш алай дженгил бармайды. Къарачайлыла Хрущёвгъа киргенден сора 12 кюнден СССР-ни Баш Советини Указы чыгъады «О снятии ограничений по спецпереселению с чеченцев, ингушей, карачаевцев, членов их семей, выселенных в период Великой Отечественной войны» деб. Анда айтылгъан миллетлени спецпереселенецлерин тергеуден чыгъарыргъа деб айтылады биринчи пунктда. Алай а ол Указны экинчи пункту ол эркинликни магъанасыз этгенди. Анда «Установить, что снятие ограничений по спецпереселению лиц, перечисленных в статье первой настоящего Указа, не влечет за собой возвращение имущества, конфискованной при выселении и, что они не имеют право возвращаться в места, откуда были выселены».

Джангы Указ

Къарачайлыланы, чеченлилени, ингушлуланы НКВДны комендатурасындан бош этгенликге, Ата джуртларына къайтыргъа, сыйырылгъан мюлклерин ызына излерге эркинликлери болмагъаны джангыдан чертилгенди. Алай а, миллетле бу Указ бла кеслери сюйгенлерича хайырлана башлагъандыла. Комендатурадан ычхыннган халкъ, соруу-оруу этмегенлей, джашыртын бирем-бирем джуртларына кёчюб тебрегендиле. Бу болум кърал тамадаланы сагъышлы этгенди.

1956-чы джыл къыркъар (август) айны 2-де КПСС-ни Ара Комитетинден АлмаАтагъа къарачайлыла кёчюрюлгюнчю Черкес автоном областны биринчи секретары болуб тургъан Ивелев Василий Васильевични башчылыгъы бла комиссия келгенди. Ол комиссия кёчюрюлгенлени болумларын, ала джашагъан джерледе къараб, АК-гъа рекомендация джазаргъа борчлу болгъанды. Къыркъар (август) айны 15-де Къараланы Басханукъ, Биджиланы Топушай, Чотчаланы Ислам, Акъбайланы Магомет Фрунзеде комиссия бла тюбешедиле. Ала къарачайлыланы Ата джуртха кёчерге талпыгъанларын айта, этиллик ишлени юсюнден оюмну джазыб къагъытла бередиле.

Къыркъар (август) айны 19-20-да Къараланы Б., Чотчаланы И., Байчораланы М., Акъбайланы М., комиссия бла джангыдан тюбешир ючюн, Алма-Атагъа барадыла. Къарачай халкъны тилегин джангыдан айтадыла.

Комиссия бла тюбешгенлери бла къалмай, къарачайлыланы подпислерин джыйыу ишни башлайдыла. Къыркъаууз (сентябрь) айны 25-де Къараланы Б., Боташланы М., Эбзеланы А., Текеланы А., Чотчаланы И., Джантотайланы Ю., Алчакъланы А. Фрунзе шахаргъа барыб Къыргъызстанда къарачайлылада подпись джыйыу ишни башлайдыла. 1956-чы джыл къыркъаууз (сентябрь) айны 27-не дери Къазахстан бла Къыргъызстандан 30 мингнге джууукъ подпись джыйылыб, ол къагъытланы Москвагъа элтирге Акъбайланы Магомет бла Чотчаланы Исламгъа борч салынады. Ала ауузгерги (октябрь) айны 10-да къагъытланы А. И. Микоянны башчылыгъы бла къуралгъан Правительство комиссиягъа элтиб бередиле.

Алай бла 1956-чы джылны хычаман (май) айындан башлаб, миллетибизни Ата джуртуна къайтарыр ючюн кёб иш этедиле. Аланы кючлери бла КПСС-ни АК-да биринчи болуб къуру къарачайлыланы юслеринден Громовну башчылыгъы бла комиссия къуралады. Артда А. И. Микоянны башчылыгъы бла экинчи Правительство комиссия, къуру къарачайлыланы юсюнден болуб къалмай, чеченлилени, ингушлуланы, малкъарлыланы, къалмукълуланы ишлерине да къарайды. Правительство комиссия бла къалмай, тилек къагъытларын Совет Союзну Маршалы Жуковгъа къарачай абычарла да бередиле. Алай бла, кёчюрюлген миллетлени уллу къозгъалыуларыны кючлеринден, 1956-чы джыл абыстол (ноябрь) айны 24-де КПСС-ни АК-ны Президиумуну бегими чыгъады «О восстановлении национальной автономии калмыцкого, карачаевского, балкарского, чеченского и ингушского народов» деб. Аны биринчи пунктунда «Восстановить национальную автономию калмыцкого, карачаевского, балкарского и чеченоингушского народов. Преобразовать Черкесскую автономную область в Карачаево-Черкесскую автономную область в составе Ставропольского края РСФСР» деген бегим да алынады. Ол бегимде къалмукъ, къарачай, малкъар халкъла Ата джуртларына 1957-1958-чи джыллада, чеченлиле бла ингушлула да 1957-чи-1960-чы джыллада къайтарыллыкълары айтылады. Ата джуртха джол ачылады, «ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да...» деген термилген тилегибизге джетебиз.

Бирикген Къарачай-Черкес автономияны нек къурагъандыла?

1957-чи джыл башил (январь) айны 9-да СССР-ни Баш Советини Президиумуну Указы чыгъады «О преобразовании Черкесской автономной области в Карачаево-Черкесскую автономную область» деб. Указда автономия къуралгъаны бла бирге 1943-чю джыл аууз-герги (октябрь) айны 12-де алыннган «О ликвидации Карачаевской автономной области и административном устройстве её территории» эмда 1956-чы джыл элия (июль) айны 16-да къарачайлыланы Ата джуртларына къайтарыргъа эркинликлери джокъду деген Указлары къоратылгъандыла.

Къарачайны халкъ келечилери хаман да автономиябызны орнуна салыгъыз, деб тилегендиле. Алай а, аны къоюб, кърал бирлешген Къарачай-Черкес автономияны къурагъанды. Ол алай нек болгъанды? Аны юсюнден басмада джазыла тургъанды. Алай а аны баш шартлары была болгъандыла деб кёлюме келеди:

1. Къарачай, черкес, абаза, ногъай халкъла эмда къазакъла Эресейге къошулгъанлы хаман да Баталпашинск джергили административ округга киргендиле. Аланы джер-суу байлыкълары, экономикалары, социал-турмуш джашаулары, культуралары бир-бири бла байламлы болгъандыла.

2. Совет власть 1922-чи джыл Къарачай-Черкес автоном областны къурагъанында да ол джорукъну тутханды. 1926-чы джыл автономия экиге юлешиннгенликге, политика, миллет автономия джаны бла халкъла башха-башха айтылсала да, кърал аны табха санамагъанды. 1926-чы - 1930-чу джыллада къазакъла, абазалыла кеслери энчи болургъа излеб тургъандыла. 1928-чи джыл орус-къазакъ район къуралыб, саулай станселе Армавир округга киргендиле. Алай а, ол халкълагъа табсыз болгъанды. Аны амалтын, 1931-чи джыл орус-къазакъ округ экиге юлешиниб, Къарачай бла Черкесиягъа берилгенди. Къарачайны джери Черкесияны джеринден эсе кёб болгъанды. Къарачай малчылыкъ, тау-магъадан къазыу, къурулуш ишле бла алгъа баргъанды. Черкесия уа - джерчилик бла. Алай а, джер аз болгъаны амалтын, аны алай уллу магъанасы болмагъанды.

3. Черкес автоном область Ставрополь крайны эм къарыусуз региону болгъаны амалтын, аны статусуну юсюнден 1956-чы джылда сёз джюрюгенди. Сёз джюрюгени бла къалмай, ол джылны хычаман (май) айында Черкес автоном областны болгъан районлары къурутулгъандыла. Хабез, Адыге-Хабль эмда башха районланы эллери Черкесскеде облисполкомгъа тюзюнлей бойсуннгандыла. Алай бла областда административ реформа этиле башлагъанды. Бу кёзюуде къралда Къарачайны автономиясын орнуна саллыкъ ишле башланнганлары себебли, Черкесияда административ реформа да тохтайды.

4. Алгъыннгы Къарачай автоном областны джерлеринде не промышленность, не эл мюлк иш, не социалтурмуш, культура, инфраструктурала болмагъанлары амалтын, хар затны джангыдан къурар ючюн, кърал уллу кюч салыргъа керек болгъанды. Кертиси да, алгъыннгы Къарачай автономияны джеринде болум бек къарыусуз эди. Сёз ючюн, къуру Гюрджюге кирген Клухор районда Къарачай кёчюрюлгюнчю 6001 юйден къуру 653 юй къалгъан эди, аланы да 60-70 проценти тозураб эдиле.

5. Къарачайлыланы 1942-чи джылны къыркъар (август) айындан башлаб, аскерге алмагъанлары амалтын, джашларыбыз, къызларыбыз Къазахстан бла Къыргъызстанда джангы джетген джигер ишчи резерв болгъандыла. Аланы Кавказгъа кёчгенден сора къаллай ишледе хайырландырыргъа боллугъуну сагъышын да этгендиле. Бизни миллетибиз къайда да джигер уруна келгенди. Къарачайлылада болмаса, кёчюрюлген халкълада «Социалист Урунууну Джигити» деген атха ие болгъан кишиде джокъду. Шыдакъланы Патия, Къобанланы Нузула, Абдуллаланы Тамара ол сыйлы атха ие болгъан эдиле, дагъыда джюзле бла башхала къралны сыйлы медаллары бла орденлерин алгъан эдиле. Ол ишчи резервни, алгъыннгы тау джерлеге элтмей, тюз джерлеге тюшюрюб хайырланыр ючюн бирикген КъарачайЧеркес автоном область къуралгъанын экономика джаны бла да тюзге санагъандыла.

6. Ол себебден къарачайлыладан не бла да тюз джерледе элле къураргъа излегендиле. Сёз ючюн, Холодный Родникге 300 юйдеги, Николаевкагъа 700, Кёл Джагъагъа 1400, Чапаевскоеге 500, Адыге-Хабль районну Эрсакон элине, Плавный посёлокга 400, Грушка бла Шелканкагъа 500, Хабез районну Эки-Суу Арасына 1000 юйдегини орнатыргъа кюрешгендиле.

Ол себебден тюз джерледе шекер ёсдюрюр ючюн Эркин-Шахарда шекер заводну да ишлеб башлагъандыла. Алай а аллында къарачайлыла тюз джерлени унамай, «Азияны къум тюзлеринде турсакъ а», деб уллу «къазауат» бардыргъандыла. Артда ууакъ-ууакъ тауладан саркъа, къарачай элле бюгюннгю болумгъа джетгендиле.

Башында айтылгъан оюмланы эсге ала, 1957-чи джыл башил (январь) айны 9-да СССР-ни Баш Советини Указы бла Къарачай-Черкес автоном область къуралады. Кърал халкъны къурамлы кёчюрюуге джол ачады. Токаланы Сеит-Умар обкомну экинчи секретарына салынады, башха уллу къуллукълагъа да къарачайлыла келедиле.

Санла кюзгюсюнде

Къралны бегими бла къарачайлыла биригиб Ата джуртларына эки джылны ичинде къайтыргъа керек болгъандыла. Халкъны къайтарыр ючюн Къазахстанда, Къыргъызстанда, Узбекистанда уллу хазырланыу ишле бардырылгъандыла. Миллет бирден юрюлюб къалмаз ючюн, къайсы эл къачан кёчеригин, алагъа къаллай бир вагон, эшелон керек болгъанын белгилегендиле. Былайда халкъыбызны къайгъысын этиб айланнган джашла бла къызларыбыз кёб къыйынларын салгъандыла. Къайсы районнга, элге къаллай бир адам, къачан келлигин бегитгендиле. Келгенлени джарсытмай, юйлерине киргинчи джунчутмазча мадарла этерге кюрешгендиле.

1957-чи джыл алтотур (март) айны 4-де КъарачайЧеркес обком бла облисполкомуну алгъан бегимине кёре, джылны аягъына 24500 юйдеги келлиги бегитилгенди. Къарачай районнга 6250, Джёгетей Аягъына 3700, Гитче Къарачайгъа 3700, Преграднагъа 3450, Черкес районнга 3400, Зеленчукге 2100, Хабез районнга 1000, АдыгеХаблге 900 юйдеги орунлашыргъа керек эди.

Миллетни кёчерге хазырларгъа, обком бла облисполкомну бегими бла, Токаланы Сеит-Умар, Алийланы Ракай, Чотчаланы Ислам, Лайпанланы Сеит Орта Азиягъа джибериледиле. Кёчюб келлик миллетге не джаны бла да болушлукъ этиб, ишни баджарыр ючюн комиссия къуралады. Анга Токаланы Сеит-Умар (председатель), Капитонов, Амельченко П., Алийланы Р., Богданов В., Кузнецов, Лайпанланы Х., Чотчаланы И., Эбзеланы А., Этлухов киредиле. Андан тышында да миллетни джарлылыгъына къарар ючюн, район, эл, посёлок комиссияла къураладыла.

1957-чи джыл Ата джуртуна 13527 юйдеги, саулай да 51033 адам, аланы ичинде ишге джараулу 21282 адам къайтады. 1958-чи джыл 4409 юйдеги, 18039 адам, 1959-чу джыл 2081 юйдеги, 4370 адам кёчюб келедиле. Саулай да юч джылны ичинде Азиядан 20514 юйдеги, 73442 адам, аланы ичинде ишге джараулу 31711 адам джыйылады Джуртха.

Ала областны районларына былай тюшедиле:

Къарачай район - 5595
юйдеги - 18679 адам
Гитче Къарачай - 4613
юйдеги - 16631 адам
Джёгетей Аягъы - 4139
юйдеги - 14504 адам
Къобан - 2483 юйдеги 9413 адам
Зеленчук - 2092 юйдеги 7900 адам
Преградна - 1437 юйдеги
- 5724 адам
Черкесск шахар - 156 юйдеги - 573 адам.

Юч джылны ичинде 10351 джангы юй, 1730 времянка ишленнгенди, 1140 юй ишлене тургъанды. 1960-чы джыл энчи эмда коммунал фатарлада джашагъан юйдегилеге 4500 юй ишлерге план салыннганды. Алай бла къарачайлыла 54 элге тюшюб, юйле ишлегендиле, аланы ичинде 9 джангы эл къуралгъанды. Юй ишлеуде кърал къурулуш материалла бла уллу болушлукъ этгенди. Аланы бир бёлегин келтирейик:

Агъач эм къанга -138,197
кубометр
Шифер - 8 миллион лист
Чюй - 910 тонна
Цемент - 2245 тонна.
Аладан сора да мияла, къанджал, стандарт юйле, къумач, кийим дагъыда башха затла берилгендиле. Къарачайлыланы кёчюб келгенлери бла байламлы миллетибизни юйлю, маллы, ишли этерге эмда башха джарсыуларын джарашдырыргъа болушлукъдан сора да, Къарачай-Черкес автономияны промышленностун, эл мюлкюн, энергетикасын, социалтурмуш инфраструктурасын, культурасын ёсдюрюр ючюн 1957-1958-чи джыллада Эресей Федерацияны Министрлерини Совети тёрт кере бегимле алгъанды.

1957-чи джыл байрым (февраль) айны 22-де алыннган «О мерах помощи Карачаево-Черкесской автономной области Ставропольского края» деген бегимде, 10 минг къарачай юйдеги келлигин эсге ала, областны ёсюмюне уллу ачха берирге буюрулады. Электростанцияла, школла, больницала, къонакъ юйле, кёпюрле, джолла, телефон станцияла, эт комбинат, къурулуш трестле дагъыда башха объектлени ишлерге ачха джибериледи. Къурулуш ишлени тохтаусуз бардырыр ючюн Азиядан усталыкълары болгъан 500 къарачайлыны биринчиге кёчюрюрге буюрадыла. РСФСР-ни Министрлерини Совети 1957-чи джыл къыркъаууз (сентябрь) айны 27-де алгъан экинчи бегим «О мероприятиях по хозяйственному и культурно-бытовому строительству в 1958 году Карачаево-Черкесской автономной области Ставропольского края в связи с возвращением карачаевцев в область» деген бегим болгъанды. Аны тамалында да областда этиллик ишлеге уллу ачха бериледи эмда аланы тындырыллыкъ болджалларын белгилегендиле.

Саулай да РСФСР-ни Министрлерини Совети алгъан тёрт бегим, къуру къарачайлылагъа болуб къалмай, бютеу областха, Черкесск шахаргъа буюрулуб, аланы ёсюмлерине джол ачады. Уллу ачханы берилгени къарачайлыланы кёчюб келгенлери бла байламлы болгъанлыгъына, уллу къурулушла алгъыннгы Къарачай областны джеринден эсе, тюз джерледе бардырыладыла. Алай бла промышленность, къурулуш объектле асламысына Къарачайны джерлерине тюшмей къалгъандыла. Оюм алай болгъанды областны ара шахарында промышленность, фатар юйле, трестле, электроподстанцияла ишлесек, таугъа джолла, кёпюрле эмда башха затла ишлерге тынч боллукъду деб. Анга шагъатлыкъгъа бир юлгю келтирейим. 1957-чи – 1958-чи джыллада Черкесскеде 30 мингден бир кесек артыгъыракъ адам джашагъан эсе, хар не да былайда ишленнгени себебли, 70-чи джыллада шахарда джашагъан адамланы саны 120 мингнге джетгенди.

Алай бла къарачайлылагъа толу реабилитация этилмей къалады, бизни джерлерибизде ёсюм да болмайды. Къарачай автоном областны кесин къурагъыз деген оюмну тута, 1962-чи джыл къарачай къуллукъчула, интеллигенция обкомдан джашыртын джыйылыу этедиле. Джыйылыуну юсюнден экинчи кюнюнде огъуна, тил этилгени бла, обкомгъа белгили болады. Обкомну экинчи секретары Токаланы Сеит-Умар ишден къысталады, кёбле да орунсуз боладыла. Алай бла къарачайлылагъа терс къарау 70-80-чи джыллада обкомну 3-чю, 4-чю пленумларында да бардырылады.

90-чы джылланы аллында Эресейде болгъан тарихли ишле къарачайлылагъа да толу реабилитация этерге джол ачадыла. РФ-ны Президенти Б. Н. Ельцин кёчюрюлген миллетледен къралны аты бла кечмеклик тилейди.

1993-чю джыл Эресейни Правительствосуну Председатели В. Черномырдин къол салыб «О мерах по реабилитации карачаевского народа и социальноэкономической поддержке Карачаево-Черкесской Республики» деген бегим чыгъады. Алай а, анда айтылгъанны да асламысы джашауда бардырылмай, къагъытда къалыб кетгенди.

Саулай алыб къарасакъ, къарачай халкъны Ата джуртуна къайтыб келгени республикабызны бютеу миллетлерини ёсюмлерине уллу хайырлы болады. 1957-чи – 1958-чи джыллада къарачайлылагъа берилген къурулуш материалла къалгъан миллетлеге да джарагъандыла. Облисполкомну бир справкасында былай джазылады: «... в 1957-1958, также в 1959 годах фонды строительных материалов и суммы, отпущенные на оказание единовременной помощи остронуждающимся семьям карачаевцев, расходуются зачастую не по назначению и, несмотря, на принимаемые облисполкомом меры, подобные факты имеют место и по сегодняшний день».

Башында айтылгъан затла миллетлени бир-бирлерине этерге излеген политиканланы акъылларына келемидиле экен?!

Къарачай-Черкесияны миллетлери ёмюрледен бери да бирге джашай, къыйынлыкъ кюнледе бирбирлерине болуша тургъандыла, аны бир къауумла унутмазгъа керекдиле.

Берияны анасында «къонакъда»

Былайда кёчгюнчюлюк бла байламлы, кесим бла байламлы, бир хапарны айтыргъа излейме. Ол мени бла байламлы болса да, «тюзню ашы тюзде къалмаз» деген шартха уллу тюшюндюрлюк затды, деб кёлюме келеди. Биз Къазахстанны Джамбул областыны Будённовка элинде джашай эдик. Эл уллу, колхозу бай болгъаны себебли тёгерекде къазах элчикледе джашагъан къарачайлыла не этиб да ары кёчерге дыгалас эте эдиле. Элде МТС, сельпо, радиоузел, тюкенле, ресторан эмда базар бар эдиле. Элни къурагъан орус, украин кулакла эмда немцала болгъанлары себебли, айтханымча, байлыгъы уллу, хар неси да джарашыб эди. Бир кюн «Кърал Л. П. Берияны анасын, эгечин, къарнашын бизни элге ссылкагъа ашыргъанды» деген хапар джайылды. Кёб турмай, бир эркишини (ким эсе да билмедик) бизни элден къоратдыла. Берияны эгечи бизни школгъа библиотекарь болуб джарашды. Элни кёбюсю акъкъалачыла эдиле. Берияны анасыны юйю Тоторкъулланы Гуппуну юйюнден узакъ тюл эди. Тал тереклени ортасында салыннган скамейкада эки амма хаман да олтуруб ушакъ этиб туруучан эдиле. Ай медет, ала не сёлешгенлеринден хапар билирге мени болумум болмагъанды. Берияны анасы алаша, токъ тиширыу эди. Хаман да башында къара джаулугъу, юсюнде къара чепкени болуучан эди. Берияны эгечи узун бойлу бек ариу тиширыу эди. Школну библиотекасын ариу джарашдыргъан эди, сохталагъа болуша эди, аланы иги окъурларын излей эди. Китаб алгъан сохталадан, окъугъанынгдан хапар айт деб, соруучан эди. Китабны алыб, суратларына къараб, ат башындан окъуучуланы уялтхан да эте эди.

1957-чи джыл мен школну бошайма. Аттестатымы алыр ючюн, библиотекагъа китаб борчлу болмагъаныма Берияны эгечи къол салыргъа керек эди къагъытха. Аны школда табмагъанымда, Берияны анасыны юйюне салыб барама. Эшик аллында анасына нек келгеними айтама. Ол мени юйге чакъырады.

Кирген печибиз алай уллу тюл эди. Ортада, биз эски картлада кёрюучюбюзча, гитче столчукъ, анга да полгъа джете стол джабыу салыныб эди. Меннге шиндик салыб, стол джанына олтуртду. Олсагъатда, бюгюнледеча, ручкала болмагъанлары амалтын, чернильница бла ручканы столгъа салды. Мен да, тёгерегиме къарайма, ёмюрюмде кёрмеген ариу комодну кёреме. Аны юсюнде 3-4 сагъат. Аланы бири, джез болур эди, меннге алтынча кёрюндю.

Биз алай эте тургъанлай, башха печден эшик ачылды да, Берияны эгечи чыкъды. Мен туруб саламлашдым. «Библиотекагъа берлик китабынг бармыды?» - деб сорду. «Огъай», дегенимде, къагъытыма къол салды. Биз алай эте тургъан сагъатда Берияны анасы сюелиб бизге къараб тура эди. Къызы меннге: «Счастливого вам пути на Родину», деди. Мен, «сау бол» дегенлей, анасы мени къатыма келиб, къучакълаб, кёзюнден джыламукъла агъа, былай айтды: «Вы счастливые, вас возвращают на Родину, а мы не знаем, что будет с нами...» Мен, сейир болуб, не айтыргъа билмей сирелиб турдум. Ма бюгюн да кёз аллымда турады Берияны анасыны джылагъан тюрсюню. Олсагъатда аны баласы Лаврентий, Сталинни башчылыгъы бла, миллетлеге къаллай къыйынлыкъла салгъанындан хапарым джокъ эди. Заманла ётдюле, Берияны анасы мени къучакълаб, баласы къыйынлыкъ салгъан бир гитче миллетни уланыны аллында, аны Ата джуртуна кете башлагъанына сукълана, джыламукъла тёкгенин унуталмайма. Бир-бирде ананы не гюнахы бар эди деб, кёлюме келеди. Алай а, джалдатны (палачны) табханды ол ана, тюзлюк джетмей къалмайды эртде-кеч болса да, деб не айтыргъа билмей къалама бюгюнлюкде да. Ананы не гюнахы барды деб, дагъыда анга ауама.

Къалайды энди болумубуз?

Ата джуртубузгъа къайтханыбызгъа аталгъан къууанчха хазырланабыз. Джангы тёлюле ёсгендиле. Миллетибиз окъууда, ишде, джашауда уллу джетишимлеге джетгенди. Аллахха шукур, къуру республикабызда къарачайлыла 90-нга джууукъ элледе, район аралыкълада эмда шахарлада джашайдыла. Башха регионлада да аз тюлдюле. Алай а, бюгюнлюкде джюрегибизни сескекли этген кёб затла бардыла. Сюргюнню заманында «ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да, Ата джуртха барлыкъбыз» деген термилген сёзлени бюгюнлюк бла байламлы этерге орун джокъду дерге боллукъбуз.

СССР-ни чачылгъанын, заводланы, предприятиелени, колхозланы, совхозланы къуругъанларын, эллерибиз да таркъая баргъанларын кёребиз. Базар система, ёмюрледе не бек къыйын кюнюбюзде да бир-бирибизни сыйлагъаныбызны къурута, татыусузлукъну джаяды. Бюгюнлюкде кёчгюнчюлюкню джылларында халкъына кече-кюн да халал джумуш этген джашларыбызча, джигер къызларыбызча бармыдыла? Огъай дерге джарамаз. Алай а, халкъыбыз къауум-къауумгъа юлешиниб, бир-бирибиз бла кюрешгенибизге да кишини сёзю болмаз. Хар небиз да бар, алай а, тынчлыгъыбыз, бир-бирибизге сюймеклигибиз - аздан аз. Тиширыуларыбыз балаларын къоюб, къралны базарлары къой эсенг, тыш къраллагъа джайылгъандыла. Бир-бир эркишилерибиз, тартынмай, тюкен къатында аракъы ичерге джарашхандыла. Уру-гуду, адам ёлтюрген энди кишини да сейирсиндирмейдиле. Къыйналыб джыйгъан рысхыбызны керексиз адетлеге джоюб, джангы юйленнгенлени джалан къоябыз. Ма ол затла амалтын, джаш тёлюбюз заманында юйленмей, миллетибизни саны азая барады. Кёб къыз, джаш юйдеги къурамай, къартаядыла. Джыллада миллетибизни ёсген статистикасына къарасакъ, сёз ючюн, 1989-чу джылдан 2003-чю джылгъа халкъыбызда 30 мингнге джууукъ сабий туумай къалгъанды. Миллетибиз къралыбызны кёб шахарларына джайылыб, анда туугъан сабийле тиллерин унутуб, артда Ата джуртларына келирге унарыкъ тюлдюле.

Къралыбызда бола тургъан тарихли процесслени киши тохтаталлыкъ тюлдю. Алай а, къайдадыла Къарачайны бай джашлары? Къайдадыла халкъына иш берген, сый берген заводлуфабрикалы адамларыбыз? Саныбыз ёсмесе, къралда чачылыб барсакъ, кимге къалырла аламат джерлерибиз, сууларыбыз? Кимле аллыкъдыла аланы, кимлеге ата джуртубузда къул боллукъбуз биз? 50-100 джылдан миллетибиз, джерибиз, сууубуз къалай болурла? «Ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да...» деген сёзлени джангыдан айтыргъа болурбузму?

Бюгюнлюкде миллетлени автономиялары болгъанлыкъгъа, халкъ кеси джарлылыгъына кеси къарарын излейди федерал аралыкъ. Аны амалтын, табышлы адамларыбызгъа, халкъны аты бла къуралгъан джамагъат бирлешликлеге уллу борч салынады. Халкъны, джерибизни, сууубузну сакълауда, кърал тамадала бла бирге, аланы уллу борчлары барды. Джамагъат бирлешликле бу затланы юслеринден оюмлагъа сагъыш эте, миллетибизни сакъларгъа керекдиле.

Бюгюнлюкден башлаб, кёчгюнчюлюкню джылларындача, бир-бирибизни сыйыбызны кёрюб, тилибизни, джерлерибизни, сууларыбызны багъалатыб, «ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да, башха джерде бизге джурт джокъду» деб, туудукъларыбызгъа хаман да айта, миллетибизни сакъларгъа керекбиз.

ТЕБУЛАНЫ Рамазан,
Гуманитар академияны
академиги.
2007 дж.

Прикрепленные файлы

КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 09.06.2020 23:40:43
Сообщений: 1256
2020 дж. арттотур айны 30 "КЪАРАЧАЙ"
«ТАШЫН ДЖАЛАБ, СУУУН ИЧИБ ТУРСАКЪ ДА...»

Кёб джылланы мындан алгъа Азияда «ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да, Кавказгъа, Ата джуртха, барлыкъбыз» деген сёзле хар къарачайлыны джерлерибизге, сууларыбызгъа уллу сюймеклиги болгъанын кёргюзтгенди. Ол заманда хар къарачайлы не джууабны орнуна да, бу сёзлени айтханды. Ол сёзле, Къур анны сыйлы аятын минг кере айтсанг да, учундургъанча, учундуруб Къазахстанда, Къыргъызстанда, Узбекистанда миллетибиз бир бёлек замандан тас боллугъундан къутхаргъанды. Бир сагъыш этигиз, «ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да» демей, «былайда да орун табханбыз, мында да барды къабырларыбыз» деб, анда къалыб кетсек. Тюрк тилли къазахлыланы, къыргъызлыланы, узбеклилени ортасында тилибиз къатыша, адетлерибиз тас бола, миллетибиз эриб кетерик болур эди. Анга да, СССР чачылгъандан сора, ол республикаладан кёчюб келген миллетлеге тик къарагъанларын эсге алсакъ (бюгюн биз кёрген тюрк месхитинчилени болумлары шагъат), санларыбыз титирерчады. Ол себебден, мени сартын, «ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да» деген сёзлеге «эсгертме» салыргъа керек болур. Ата джуртубузгъа къайта башлагъанлы юч джыйырма джыл болады. Андан бери ючюнчю тёлю туугъанды. Алай демеклик, Къарачайгъа къайтхан джылда туугъандан туугъанны балалары юйдеги эте башлагъандыла. Ала «ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да...» деген сёзлени эшитген эселе да, къаллай магъанасы болгъанын билемидиле экен? Бу соруугъа джууаб бере, Ата джуртубузгъа къайтханыбыз къалай болгъанын джаш тёлюбюзню эсине энтда бир салайым деб, къысха хапар айтыргъа излейме.

ХХ-чы съезд. Хрущёвгъа бюсюреу

КПСС-ни 1956-чы джылны байрым (февраль) айында болгъан ХХ-чы съезди СССР-ни тарихинде уллу орну болгъанын билебиз. Анга «Хрущёвская оттепель» дейдиле. Кертиси да, ол бузлаб тургъан коммунист-тоталитар системаны эрите башлагъанды, тюрмедеча къуралгъан къралда, миллетлеге, адамлагъа эркинлик, демократия эмда башха затла бла толу хайырланыргъа кенг джол ачханды. Миллионла бла зарауатлыкъ джетгенлеге, бизни миллетча бандит атха чыгъыб, Ата джуртларындан зор бла кёчюрюлген миллетлеге тейри эшик ачханды. Хрущёвну этген иши Эресейни тарихинде хаман да энчи орун алгъанлай къаллыкъды. Ол себебден Хрущёвну съездде этген «О культе личности и его последствиях» деген доклады бизни миллетни джюрегине балхам-балча джарашханды.

Хрущёв съездде бизни юсюбюзден ачыкъ былай айтханды: «Единовластие Сталина привело к особо тяжким последствиям в ходе Великой Отечественной войны... Речь идет о массовом выселении со своих мест целых народов. Причем такого рода выселение никак не диктовалось военными соображениями. Так, уже в 1943 г., когда на фронтах Великой Отечественной войны определился прочный перелом в ходе войны в пользу Советского Союза, принято было и осуществлено решение о выселении с занимаемой территории всех карачаевцев... Как можно возлагать ответственность за враждебные действия отдельных лиц или групп на целые народы, включая женщин, детей, стариков, коммунистов и комсомольцев, и подвергнуть их массовым репрессиям, лишениям и страданиям».

Алай а, Брежневни, Сусловну заманында Хрущёв этген ол ишге терс къарау башланнганды. Алай болса да, анга къара мухур салыр мадар джокъ эди. Бир сагъыш этигиз, официал документлеге кёре, ГУЛАГ-лада 1943-чю джыл башил (январь) айны 1-не 1.484.182 тутмакъ болгъанды, 1953чю джыл башил (январь) айны 1-не уа - 2.468.524 тутмакъ. Къазауатны джылларында кёчюрюлген спецпереселенецлени саны 1953чю джыл башил (январь) айны 1-не 2.753.356 адамгъа джетгенди. Бу эки санны бир-бирине къошсакъ, Сталин ёлгюнчю къралда къаллай бир адам тутмакъда эмда комендатураланы аякъ тюблеринде болуб, баш эркинликлерин тас этгенлерин кёребиз. Аланы къаллай бир минги джыл сайын зарауатлыкъдан, ачлыкъдан ёлгенди.

Быллай ачы цифраланы бизни миллетни юсюнде да кёребиз. 1943-чю – 1944-чю джыллада саулай да 71869 къарачайлы Къазахстаннга, Къыргъызстаннга, Узбекистаннга кёчюрюлгендиле. Аланы 18 проценти къарт адамла, 28,1 проценти тиширыула, 53,8 проценти уа 16 джыл толмагъан сабийле болгъандыла. Джолда Къазахстаннга эмда Орта Азиягъа джетгинчи, 20-21 кюнню ичинде, аладан 658 адам ёлгенди. Миллетибизге уллу къыйынлыкъ а 1944-чю – 1945-чи джыллада джетгенди. Ачлыкъны-джаланнгачлыкъны тышында, иссилик, сууну аманлыгъы, бир-бирлерин табыб болушур мадар болмагъанлыкъ дагъыда башха кёб затла миллетибизге хыйсабсыз ёлюм келтиргендиле. Ал джыллада статистика иги кёргюзмегени амалтын, къаллай бир адамыбыз къырылгъаны белгисизди. 1945-чи – 1950чи джыллада 13141 къарачайлы ёлгенди, деб кёргюзтюледи официал статистикада. Демография джаны бла 1959-чу джылгъа миллетибизни 26,3 проценти къорагъанды. Быллай къыйынлыкъла Кавказдан кёчюрюлген миллетлени барына да джетгендиле. Статистикагъа кёре, къарачай, малкъар, чечен, ингуш миллетледен 1948-чи джыл элия (июль) айны 1-не дери 144704 адам ёлгенди.

Сталинни терслигин тюзете Н.С. Хрущёв миллетлени Ата джуртларына къайтырларына джол ачханды. Анга, аны джигитлигине бюгюнлюкде биз толу сый бералабызмы?

«Кетеменден не хапар?»

Хрущёвну ХХ-чы съездде этген доклады 1956-чы джылны арттотур (апрель) айына дери халкъгъа уллу белгили болмагъанды. Арттотур (апрель) айдан башлаб, джабыкъ партия джыйылыулада «О культе личности Сталина и его последствиях» деген докладны сюзгендиле. Ол халкъгъа джайыла, Къарачайны интеллигенциясы аны бла кёллене, миллетини эркинлиги ючюн кюрешин башлайды. ХХ-чы съездни бегимин халкъгъа ангылатыу иш башланнгандан сора КПСС-ни Ара Комитетине, Н. С. Хрущёвгъа дагъыда башха кърал тамадалагъа халкъны аты бла чакъырыула, тилек письмола джаза башлагъандыла. Къарачайлыланы биринчи джыйылыулары 1956-чы джыл хычаман (май) айны 13-де Фрунзе шахарны къатында, Воронцовка деген элде, болады. 500 адам къошулгъан джыйылыуда Москвагъа тилек бла барлыкъ делегация айырылады. Акъбайланы Магомет, Алийланы Ракай, Къараланы Басханукъ, Эбзеланы Аскер боладыла ала. Дагъыда алагъа Эсентюкде (Ессентуки) джашагъан Токаланы Сеит-Умарны, Ленинградда джашагъан Багъатырланы Харунну къошаргъа деб, бегим алынады. Хычаман (май) айны 23-де Сеит-Умар бла Харундан къалгъанла Москвагъа барадыла. Бир талай кюнню ишни къалай башларыкъларына оноу этедиле. Багъатыр улуну Ленинграддан чакъырадыла, алай а, ол ауругъаны амалтын, баралмайды. Никкол (июнь) айны 1-де Тока улу барады.

Делегация М. А. Сусловну приёмныйине барыб, анга телефон бла сёлеширге мадар табадыла. Суслов Тока улугъа былай айтады: «Я болел 17 дней, сегодня вышел на работу и очень занят, прибывает Иосиф Броз Тито... По вашей записке секретариат ЦК утвердил комиссию, которая примет вас. Со своей стороны могу сказать, не занимайтесь иллюзиями».

- Тюзюн айтыргъа керекди, - деб хапар айтыучан эди артда Акъбайланы Магомет. - Суслов бизни АК-ны комиссиясына дженгил кирирча этген эди, барыбызгъа командировочный джол хакъла да бердирген эди. Никкол (июнь) айны 2-де 12 сагъатда Къарачайны делегациясы КПСС-ни АК-ны комиссиясы бла тюбешеди. Комиссиядан 9 адам столну бир джанында, Къарачайны келечилери да бир джанында олтуруб сёлешедиле. 2,5сагъатлыкъ тюбешиуде сёз къарачайлылагъа реабилитация этилиб, Къарачай автономия орнуна салыныб, халкъны Ата джуртуна къайтарыргъа керек болгъаныны юсюнден барады. КПССни АК-ны къуллукъчулары къарачай халкъ Къазахстанда, Къыргъызстанда, Узбекистанда кеслерин джигер урунуу бла танытханларын черте, анда къалыб кетсегиз, деген оюмну айтадыла. Комиссияны председатели, КПСС-ни АК-ны къурау бёлюмюню председатели Громов былай айтады: «Что главнее для человека? Ведь многие карачаевцы сейчас уже хорошо живут материально и в Азии, даже лучше чем сторожилы». Комиссия къарачайлыланы Азияда къаллыкъларын кърал излегенин ачыкъ билдиреди. Алайда Къарачайны делегациясы, «ташын джалаб, сууун ичиб турсакъ да Ата джуртха барлыкъбыз» деген халкъны излемин комиссиягъа айтады. «Халкъ бизге къуру аллай борч салгъанды», деб тохтайды. Келечилерибиз: «Главное для нашего народа свобода и Родина, и мы потому хотим вернуться на Кавказ. А там заживем ещё лучше и построим дома ещё лучше. Только возвращение на Родину будет означать реабилитацию», деб, излемни кескин айтадыла.

Делегациябыз Москвадан Азиягъа къайтханындан сора Къарачай джашагъан элледе кёб джыйылыула боладыла. Халкъда, «кетеменден не хапар?» деген соруу ма ол заманда джайылады. Миллетибизни Ата джуртха къайтарыу ишге элледен кёб уланла, къызла къошуладыла.

1956-чы джыл никкол (июнь) айны 4-де къарачай халкъны экинчи делегациясы Н. С. Хрущёв бла тюбешиб, сёлешгенди. Делегациягъа СССР-ни кърал башчысына тюбер мадар джигер къызыбыз, Социалист Урунууну Джигити Гюрджюланы (Къобанланы) Нузуланы кючю бла чыгъады. Аны кёкюрегинде Алтын Джулдузун кёргенлеринде, кёзюулери джетгинчи делегациягъа джол ачхандыла.

Мындан арысы 3-чю бетдеди.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
Tinibek 03.06.2020 17:26:34
Сообщений: 1256
2020 дж. хычаман айны 30
"КЪАРАЧАЙ"
Киши да унутулмагъанды, джукъ да унутулмагъанды
САУГЪАЛАРЫН АЛАЛМАЙ КЪАЛГЪАН ДЖИГИТЛЕРИБИЗ

Чомаланы Шахымны джашы Джандыу 1920-чы джыл къыркъар (август) айны 2-де Ташкёпюр элде туугъанды. Элде джетиджыллыкъ школну тауусханды.



Джандыу терен фахмулу адам болгъанды. Аны аякъ бармакъларыны учларында джангызгъа уста баргъан хапары ол джыллада бютеу Шимал Кавказгъа кенг джайылгъан эди. 1935-чи джыл Болгариядан коммунист Георгий Дмитров Къарачайгъа къонакъгъа келгенди. Къарачай облисполкомну председатели Гюрджюланы Къурман къонакъгъа сый бериб, къонакъбайлыкъ этгенди - анга миллет маданиятыбыздан талай зат кёргюзюрге излегенин билдиргенди. Гюрджю улуну тилеги бла 15 джылы тюгел толмагъан Джандыу, тепсеучюсюча, аякъ бармакъларыны учларында тепсеб, къонакъны сейирсиндиргенди. Анга разылыгъын билдириб, къонакъны тилегин къабыл эте, Гюрджю улу джашчыкъгъа алтын бетли бухар бёркню саугъагъа бергенди. Андан сора Гюрджю улу тепсеучю уланны область байрамлагъа къой эсенг, мийик дараджада бардырылгъан фестиваллагъа да элтиб тургъанды. Джандыу баргъан джеринден хорламсыз къайтмагъанды. Ол къарачай тепсеуледен сора да кавказ халкъланы миллет тепсеулерине да уста болгъанды. Сёз ючюн, Махачкъалада бардырылгъан фестивалда Джандыу «Шамилни тепсеую» номинацияда 1-чи оруннга чыгъыб, кюмюш белибау бла къама саугъа алыб къайтханды. Адыгейлилени миллет тепсеулери бла да фестивалда ёчлю оруннга чыгъады. Фахмулу джаш адамгъа В.И.Ленинни сураты салыннган багъалы кюйюзню саугъа этедиле. Ата джурт къазауат башланнгынчы Джандыу, джаш адам бола тургъанлай, областны тепсеу ансамбллеринде джашланы тепсерге юретиб тургъанды.

1939-чу джыл Чома улу кесини разылыгъы бла Къызыл Аскерге къуллукъ этерге кетеди. Ол Майкопда 5-чи атлы корпусну А.Я.Пархоменкону атын джюрютген Къызыл Байракълы 14-чю Кавказ атлы дивизияны 31чи полкуна тюшгенди. Джандыуну полкну школунда талай айны аскер курслагъа окъутхандыла. Таулу джаш юретгенлерин дженгил алгъанды, кеси да ат белинде уста болгъаны себебли, курсантланы ичинде айырмалыланы тизиминде болгъанды. Полкда аны сыйын кёргендиле, кесине да «Сын полка» дегендиле. Курсланы тауусуб да бошагъынчы Уллу Ата джурт къазауат башланады. Алай бла Чома улугъа кичи лейтенант чын да бериб, Къыбыла-Кюнбатыш фронтну 3-чю атлы корпусуна джибергендиле.

Чома улу биринчи сермешиуге 1941-чи джылны никкол (июнь) айыны 26-да киргенди. Ол 3-чю Украина фронтну 3-чю корпусуну 9-чу дивизиясыны 5-чи тахса эскадронуна тюшгенди. Корпусха белгили генерал-лейтенант Исса Александрович Плиев башчылыкъ этгенди. Джандыу аскер бёлеклерибизни болумларындан бирси бёлекге неда штабха хапар алыучу, билдириучю болгъанды. Ол берилген тахса джумушну толу тындырыр ючюн, талай кере джауну тылына таша кириб, бетджан салгъан джерлерини ичи бла джол табыб, уста чыгъыб тургъанды.

Аллай джумушланы биринде, Кременец шахарны къатында, Чома улу взводха башчылыкъ этиб джау бла алты кюн бла кечени тохтаусуз къаты сермешгенди. Фашистлени кючлери быладан эсе кёб кереге кючлю болгъаны амалтын, атлы взвод алагъа къаршчы къарыу эталмай тебрейди. Фашистле аны ангылагъанмы эдиле да, Джандыуну взводун къуршоулаб тебрейдиле. Алайда командир къуршоуну юзерге кёлленеди. Ол, аскерчилерине ызындан келирге буйрукъ бериб, джау окъла юслерине къуюла тургъанына да къарамай, алгъа мыллык атадыла. Алай бла немец тогъайны юзюб, къоркъуусуз джерге чыкъгъанлай, дагъыда сермешге киредиле.

Ётгюр таулуну къурамчылыгъы бла бу пулемётчу атлы взвод Киев, Полтава, Харьков, Воронеж, Москва шахарла ючюн баргъан урушлада тирилик, батырлыкъ кёргюзюб кёб кере аскер саугъалагъа тыйыншлы болгъанды. Джандыуну ант къарнашы Фёдор Таланов къоркъуулу кёзюуледе да командирини къатындан таймай, тенглик этиб тургъанды. Озгъан ёмюрню 20чы джылларында Фёдорну адамларын, кулак къазакъладан болгъанлары амалтын, совет власть джойгъанды. Ёксюз къалгъан джашчыкъны Джандыуну анасы кесине алыб асырагъанды. Фёдор бла Джандыу сабийликден, бир-бирлеринден айырылмай, эгиз къарнашлача, шохлукъда ёсгендиле.

Чома улу 9-чу гвардиячы дивизияны 18-чи атлы полкуну къурамында Сталинград ючюн да ётгюр сермешгенди, кесин уста абычырча танытханды. 6-чы гвардиячы дивизияны штабыны тамадасы гвардиячы полковник Г.П.Артемьев Джандыуну саугъагъа теджеген документде былай джазады (архив документни тюрлендирмей орусча беребиз): «За период боев дивизии с 19.11 по 14.12.1942 г. тов. Чомаев показал себя, как бесстрашный, исполнительный, выдержанный командир. В самых тяжёлых условиях боя тов. Чомаев всегда с честью и самоотверженностью выполнял все поручения и приказания.

Работая офицером связи тов. Чомаев всегда точно и в срок доставлял боевые приказы и распоряжения командования дивизии, неоднократно подвергаясь при этом опасности для жизни. 25.11.1942 г. тов. Чомаев получил приказание, во что бы то ни стало, доставить важное боевое распоряжение командира полка, при этом было известно, что полк ведёт тяжёлый бой в полуокружении, не смотря на всё это, он боевое распоряжение доставил в срок, при этом была убита лошадь тов. Чомаева. Благодаря этому полк получил информацию и новую боевую задачу от командира дивизии.

27.11.1942 года тов.Чомаевым был доставлен боевой приказ в исключительно короткий промежуток времени, не смотря на то, что дорога, по которой ехал тов. Чомаев контролировалась танками противника. При доставке приказа тов. Чомаев подвергся нападению автоматчиков противника, но благодаря сноровке, смелости и отваге тов.Чомаева полк всегда имел точную информацию дивизии и всегда во время получал боевую задачу. Достоин Правительственной награды - ордена «Красная Звезда».

1943-чю джылны байрым (февраль) айыны 2-де Гитлерни махталгъан аскерлери Паулюсну башчылыгъы бла Сталинград фронтда къуршоуланыб ууатылгъандыла. Фельдмаршал кеси джесирге тюшгенди. Андан сора Сталинград сермешиулени джигитлерине кърал саугъала бериу башланнганды. 3-чю атлы корпусну командири генерал-лейтенант И. А. Плиев корпусунда аскерчилеге саугъаларын берирге чакъыргъанды. Аланы арасында юч къарачай джаш – Къобанланы Сафар, Гюрджюланы Таубий, Чомаланы Джандыу болгъандыла. Къобанланы Сафар Къызыл Байракъны орденин, Гюрджю улу бла Чома улу Къызыл Джулдузну орденлерин алгъандыла. Ол кюн Сталинградда, уллу залны ичинде, генералны аллында джайылгъан кюйюзню юсюнде Джандыу, чурукъларын тешиб, къуш учханча, джангызгъа баргъанды. Генерал, залда болгъан адамла барысы да ёрге туруб харс ургъандыла. Тегей генералны аллында тегейча да тепсей, бармакъларыны учларында баргъанды. Андан сора генерал бла Чома улуну араларында шохлукъ орналгъанды. Къазауатны отлу джоллары Чома улуну, И.А.Плиевни корпусуну къурамында, кёб узакъ джерлеге элтгенди.

1943-чю джылны алтотур (март) айындан башлаб, Чома улу связны абычары болуб, генерал-майор Н.С. Осликовский башчылыкъ этген 3-чю гвардиячы атлы корпусну къурамында, Берлиннге дери баргъанды. Ол Белоруссияны, Молдавияны, Украинаны, Польшаны джерлерин немец оккупантладан тазалар ючюн урушлада кёб кере ётгюрлюк этгенди. Кесин уста командирча кёргюзюб аскер саугъалагъа – Ата джурт къазауатны 1-чи, II-чи III-чю дараджалы орденлерине эмда медаллагъа - тыйыншлы болгъанды.

1944-чю джыл никкол (июнь) айны 25-де, Чома улуну башчылыгъы бла, лейтенант Чеканин талай атлыны къураб, тахса джумушха баргъандыла. Джумушну тыйыншлысыча баджарыб ызларына къайтыб келе тургъанлай, Шимал Буковина деген джерде джау бла бетден бетге тюбешиб ачы сермеш баргъанды. Алайда 137 немча аскерчи бла бир обер-лейтенантны джесирге алгъандыла, азыкъ, окъ-тоб джюклениб тургъан 35 арбаны, 70 ат бла бирге, сыйыргъандыла. Чома улу ол джигитлиги ючюн Совет Союзну Джигити атха теджелген эди. Ай медет, репрессиягъа тюшген халкъны адамы болгъаны ючюн, ол саугъасын бермей къойгъандыла, аны орнуна Ата джурт къазауатны 1-чи дараджалы ордени бла саугъалагъандыла.

1945-чи джылны байрым (февраль) айында да берилген аскер джумушну мийик дараджада баджаргъаны ючюн Чома улу уллу аскер саугъагъа теджелгенди. Алай болса да башында сагъынылгъан чурум бла ётгюр уланны Къызыл Джулдузну ордени бла экинчи кере саугъалайдыла. Ызы бла дивизияны, джау къуршоугъа ала тургъанлай, Чома улу чегетни ичи бла баргъан къыйын джаяу джолдан ётдюрюб, къоркъуусуз джерге чыгъарады, алай бла дивизияны, къоранчсыз сау къалдырады. Уста тахсачыны урушлада джетишимлерини барысы да Баш командованиеге белгили эди. Къуру ол джигитлиги ючюн да Чома улу Совет Союзну Джигити атха тыйыншлы болгъанын дивизияны штабыны тамадасы белгили этген эди. Алай болса да, аны орнуна Ата джурт къазауатны II-чи дараджалы орденин бередиле. Ол къазауатда тёрт кере джаралы болгъанды.

6-чы атлы дивизияны командири генерал-майор П.П. Брикель, генерал-майор Н.С. Чепуркин ётгюр таулугъа уллу сый бериб сёлешген эдиле. Къазауат бошалгъандан сора эки генерал да Джандыуну джокълаб, Къарачай шахаргъа келиб кетген эдиле.

Чома улуну 1946-чы джыл аскер къуллукъдан башына бош этедиле. Юйдегилери болгъан джуртха – Орта Азиягъа - джол тутуб кетеди. Джандыу юйдегисин Къыргъызстанны Чалдавар элинде табады. Къазауатны отлу джолларын ётген, тюзлюк ючюн кюрешде къаджыкъмагъан Джандыу мында да кёлюн аман этмезге кюрешеди. Къарачай сабийлени джыйыб, къарачай тепсеулени юретген кружок къурайды. Халкъны эм къыйын кёзюуюнде ол сабийлени юретген бла къалмай, кесини тепсеулери бла адамлагъа кёл бере, ашхылыкъгъа, тюзлюкге кёллендире, туугъан джуртларына къайтырларына учундургъанлай тургъанды.

Къарачайлыла ызларына къайтханларындан сора Чома улу къарачай ансамблге башчылыкъ этиб, Къарачай-Черкесияны санатыны декадасына да келечи болуб баргъанды. Анда Джандыу, джашы Владик бла бирге, Н.С.Хрущёв бла башха кърал тамадаланы алларында кесини уста тепсеулерин кёргюзгенди. СССР-ни Баш советини Хурмет къагъыты бла саугъаланнганды. Андан сора анга 1958-чи джыл башил (январь) айны 8-де «РСФСР-ни махтаулу артисти» деген сыйлы ат берилгенди.

Къызыл Джулдузну (эки кере), Ата джурт къазауатны 1-чи, II-чи, III-чю дараджалы орденлерини эмда 17 медалны иеси Чомаланы Шахымны джашы Джандыу 1984-чю джыл абыстол (ноябрь) айны 13-де ауушханды, джандетли болсун.

БАТЧАЛАНЫ ФАТИМА.

Прикрепленные файлы

Эбзеланы Абу-Юсуф хаджиге къонакъгъа барабыз!
Tinibek 15.06.2020 22:03:51
Сообщений: 1256
Цитата
Tinibek пишет:
Цитата
Девушка Гор пишет:
Tinibek
Сизни сорууларыгъызгъа джууабла

Абу - Юсуфну назмуларын окъугъандан сора, алагъа тынгылагъандан сора, бусагъатда джаш тёлюню къалай ёсдюрюрге керекди, деген соруу келди кёлюме


Эшитмегенле, тынгылаб къалыгъыз Абу-Юсуф хаджини назмуларына. Джаш тёлю, иги тынгылагъыз сиз

Devuşka Gor, Allah razı bolsun senden, Abu Yusuf Haci rahmatlıdan. Soruunu sorganedim, sorgansız, bilgeniçe oyumuça igi neyetle cuuap bergendi. Canngı kördüm, daha alga izlep tabalmağanedim(

Köçürmede 165 cerde başha mağanada gitçe a bla allah dep söz bardı. Kur'anı Kerim'ni kesinde bir bolgan Allah'tan başha mağanada allah dep söz coktu.
Başka tillege köçürmelede tübemeğenme başha mağanada aytılgan allah dep sözlege.
Kur'annı kesinde ilah denileyese, ilah dep köçürülse Karaçaylıla anglarıktıla, ne de teyri denilse..

6. En'am sure 74. ayet..
"74. Сен эсге ал, Ибрахим атасы Азаргъа: «Гяуур къачланы кесинге аллахла этибми алдынг сора? Мен сени да, къауумунгу да аджашыуда кѐреме», -дегени"

Ayatnı arapça aslında,
"6/EN'ÂM-74: Ve iz kâle ibrâhîmu li ebîhi âzere, e tettehizu esnâmen âliheh(âliheten), innî erâke ve kavmeke fî dalâlin mubîn(mubînin)."
"allah" dep söz coktu..

Türkçe köçürmeleni birinde bılay köçürgendile:
74. Hani İbrahim, babası Âzer’e, “Sen putları ilâh mı ediniyorsun? Şüphesiz, ben seni de, kavmini de apaçık bir sapıklık içinde görüyorum" demişti."

Rusça köçürmeleğe karalsa, alada da bu ayatta allah dep söz cazılğan bolmaz sunama.

Bakara 255 (ayatul kursi), Maide suura 116, En'am suura 14, 19, 46, ,102, 106, 129, Bakara suura 163, Tevbe suura 129. ayatlağa karağız arapça aslına, rusça angliski başha tillege köçürmeleğe tengleştirip bir karağız..

Bu temada kalejchi
""Siz Kurannı kallay bir zamannga köçürgensiz? Köçürgen sagatda em kıyını ne edi? Sizden sora da, sizge deriçi ese da (bilmeyme), Kurannı Hubiylanı Abu-Hasan da köçürgendi deb eşitgenme. Anı köçürgenin siz körgenmisiz, ne aytırga bollukdu anı üsünden?"
"Сиз Къуранны къаллай бир заманнга кёчюргенсиз? Кёчюрген сагъатда эм къыйыны не эди? Сизден сора да, сизге деричи эсе да (билмейме), Къуранны Хубийланы Абу-Хасан да кёчюргенди деб эшитгенме. Аны кёчюргенин сиз кёргенмисиз, не айтыргъа боллукъду аны юсюнден?" dep soradı.

Abu Yusuf Haci rahmatlı, tercumanı 4 cılda boşağanın aytadı, Hubiylanı Abu Hasan'nı köçürmesini üsünden mannga cuk aytırğa caraşmaz deydi..

Karaçay gazetada cazılgınçı Karaçay tilde başha köçürmeni bolğanın bilmeyem, bir cerde eşitmeğenem tübemeğenem.
Gazetada okuğandan sora Abu Hasan rahmatlını köçürmesine kararga izleğenem alay a ne bek küreştim ese bir keseğin oğuna tabıp okuyalmadım. Alayda başka mağanalanı berir üçün "allahla" dep cazılıp cazılmağanına kararıgem. Alay a sunmayma..
Gazeta haparda Abu Hasan rahmatlını köçürmesini din kullukçulanı razılığı bla çıkhanı cazılıp turaedi.

Din kullukçulanı müftüleni hacileni hocalanı bu köçürmede başha mağanalanı berir üçün de bolsa gitçe a bla "allahla" dep cazılıp barılğanını üsünden kara tınglaunı basıp "alay cazılğanından cuk bolmaz" ne de "alay cazılmasa igiyedi" demeğenlerine tüzü bek seyir bolup turama..

Kur'an ayat mıdı, hadis midi, ogese tauatir midi igi bilmeyme.. Bir cerde okuğanem, Allahü teala möleklege bir cerni cok etigiz buyuradı, mölekle alayda salih igi adamla da bardı deydile. Allahü teala alanı da cok etigiz, igi bolğanlıkga amanlıkla etile turganına karşı kelmeğendile, cuk aytmağandıla, anı sebepli ala da azapnı hak etkendile deydi..

Köp cazganla cuk türlenik tüldü, bileme, dağıda umut eteme.
Bu korkuulu emina korona virüs künlede
Abu Yusuf rahmatlını köçürmesinde tüzeltillik (alay cazılmayın bılay cazılsa değençe) cerle barese ala tüzeltilip açıklansa,
bısağatta internette bir keseği oğuna okurga tabılalmağan Abu Hasan rahmatlını 20 cıl kıyının berip "Karaçay milletime carasa dep umut etip cazganma değeni" köçürme canngıdan basmalansa
Karaçay Malkar millet bolup Allahü tealanı razılığın marhamatın cardımın tabarğa bolurbuz bu kıyın künlede dep umut eteme..
Barıbızğa sauluk esenlik inşallah..
Эбзеланы Абу-Юсуф хаджиге къонакъгъа барабыз!
Tinibek 15.06.2020 18:18:32
Сообщений: 1256

1 0

Цитата
Девушка Гор пишет:
Tinibek
Сизни сорууларыгъызгъа джууабла

Абу - Юсуфну назмуларын окъугъандан сора, алагъа тынгылагъандан сора, бусагъатда джаш тёлюню къалай ёсдюрюрге керекди, деген соруу келди кёлюме


Эшитмегенле, тынгылаб къалыгъыз Абу-Юсуф хаджини назмуларына. Джаш тёлю, иги тынгылагъыз сиз

Devuşka Gor, Allah razı bolsun senden, Abu Yusuf Haci rahmatlıdan. Soruunu sorganedim, sorgansız, bilgeniçe oyumuça igi neyetle cuuap bergendi. Canngı kördüm, daha alga izlep tabalmağanedim(
Bek sauboluğuz canngıdan Allah razı bolsun ekigizden de barıgızdan da.. Abu Yusuf Haci'ge Allah rahmat eylesin, sizlege de hayırlı uzak ömürle.. Amin..
Canngız munu üsünden bir kesek cazarga kereklime, sağışlarımı, tüşünngenlerimi (birazdan; köp cazsam keçkinlik..)... Tam da bu Karaçay Malkar milletibizni, adamulunu kırıp, aurutup turgan bu calgan Korona auuruunu zamanında. Allah bla saklanayık. Amin Allah..

Soruu: http://www.elbrusoid.org/forum/messages/forum5/topic15267/message1128207/#message1128207

Девушка Гор, Аллах разы болсун сенден, Абу Юсуф Хаджи рахматлыдан. Сорууну сорганедим, соргансыз, билгениче оюмуча иги неетле джууап бергенди. ДЖаннгы кёрдюм, даха алга излеп табалмагъанедим(
Бек сауболугъуз джаннгыдан Аллах разы болсун экигизден де барыгыздан да.. Абу Юсуф Хаджи'ге Аллах рахмат эйлесин, сизлеге де хайырлы узак ёмюрле.. Амин..
ДЖаннгыз муну юсюнден бир кесек джазарга кереклиме, сагъышларымы, тюшюннгенлерими (бираздан; кёп джазсам кечкинлик..)... Там да бу Карачай Малкар миллетибизни, адамулуну кырып, аурутуп турган бу джалган Корона ауурууну заманында. Аллах бла сакланайык. Амин Аллах..
Изменено: Tinibek - 15.06.2020 18:22:58

Форум  Мобильный | Стационарный