Расширенный поиск
25 Мая  2018 года
Логин: Регистрация
Пароль: Забыли пароль?
  • Аманны тукъумуна къарама, игини тукъумун сорма.
  • Тил джюрекге джол ишлейди.
  • Агъач – джерни чырайы, кийим – эрни чырайы.
  • «Ёгюз, джаргъа джууукъ барма, меннге джюк боллукъса», - дегенди эшек.
  • Ариу сёз джыланны орнундан чыгъарыр.
  • Баш болса, бёрк табылыр.
  • Ариу – кёзге, акъыл – джюрекге.
  • Къайтырыкъ эшигинги, къаты уруб чыкъма.
  • Таш ата билмеген, башына урур.
  • Дууулдаса – бал чибин, къонса – къара чибин.
  • Башланнган иш битер, къымылдагъан тиш тюшер.
  • Джангызны оту джарыкъ джанмаз!
  • Къарнынг ауруса, ауузунгу тый
  • Окъугъанны бети джарыкъ.
  • Бек анасы джыламаз.
  • Мухарны эси – ашарыкъда.
  • Кесинг сынамагъан затны, адамгъа буюрма.
  • Татлы тилде – сёз ариу, чемер къолда – иш ариу.
  • Намысы джокъну – дуниясы джокъ.
  • Ашхы болсанг, атынг чыгъар, аман болсанг, джанынг чыгъар.
  • Тюкюрюк баш джармаз, налат кёз чыгъармаз!
  • Адеб джокъда, намыс джокъ.
  • Намысы болмагъанны, сыйы болмаз.
  • Кюлме джашха – келир башха.
  • Этни бети бла шорпасы.
  • Кесине гебен этелмеген, биреуге черен эте эди.
  • Нарт сёз – тилни бети.
  • Илму – джашауну джолу.
  • Джол бла сёзню къыйыры джокъ.
  • Керти сёзге тёре джокъ.
  • Бозаны арты дауур болур.
  • Иги болса, тамадама – махтау, аман болса, меннге – айыб.
  • Къыйынлы джети элни къайгъысын этер.
  • Ким бла джюрюсенг, аны кёзю бла кёрюнюрсе.
  • Юреннген ауруу къалмаз.
  • Джангыз терек къынгыр ёсер.
  • Абынмазлыкъ аякъ джокъ, джангылмазлыкъ джаякъ джокъ.
  • Рысхы джалгъанды: келген да этер, кетген да этер.
  • Окъ къызбайны джокълайды.
  • Ашына кёре табагъы, балына кёре къалагъы.
  • Сагъыш – къартлыкъгъа сюйюмчю.
  • Элге къуллукъ этмеген, элге ие болмаз.
  • Таула не мийик болсала да, аууш табылыр.
  • Аз сёлеш, кёб ишле.
  • Бойнуму джети джерден кессенг да, мен ол ишни этеллик тюлме.
  • Ат басханны джер билед.
  • Таукел адам тау тешер.
  • Кёзюнде тереги болгъан, чёбю болгъаннга кюле эди.
  • Эл элде бирер малынг болгъандан эсе, бирер тенгинг болсун.
  • Кютгени беш эчки, сызгъыргъаны уа, джерни джарады.
КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН
 
Былайда къарачай-малкъар басмада чыкъгъан сейир материалланы сала барыргъады муратым. Сиз да эс бёлсегиз, къошулсагъыз - хайыры кёбюрек болур деб мурат этеме.
Страницы: Пред. 1 ... 44 45 46 47 48
Ответы
 
Tinibek, Аллах разы болсун!
3-4 кюн бола эди, Фейсбукда соруулаб айланама, День космонавтикиге Тимур Энеевни юсюнден бир статья джазайыкъ да арада, школлагъа иеик, линейкада айтырча быллай адамыбыз болгъанын, деб)). Биреулен джазгъан эди латиницада 2014 дж. "Къарачай" газетде статья бар эди деб, алай а ол статьяны мен къайдан табарыкъма деб тура эдим)). Не иги болду! Сау бол!)
Я самая классная на форуме))))))))))))))
 
Цитата
Сэстренка пишет:
Tinibek , Аллах разы болсун!
3-4 кюн бола эди, Фейсбукда соруулаб айланама, День космонавтикиге Тимур Энеевни юсюнден бир статья джазайыкъ да арада, школлагъа иеик, линейкада айтырча быллай адамыбыз болгъанын, деб)). Биреулен джазгъан эди латиницада 2014 дж. "Къарачай" газетде статья бар эди деб, алай а ол статьяны мен къайдан табарыкъма деб тура эдим)). Не иги болду! Сау бол!)

Саубол Сестренка !

Хапарны аллын былайга салайым..

Мадар болуп, Москова'да Энейланы Тимурга тюбеп ушак этелсегиз, джаннгы затла юренип сиз де бир статя джазар эдигиз :) ашхы иш болуреди..
Эсенликле..
Изменено: Tinibek - 09.04.2018 00:54:53
 
2014 дж. октябрны 16 "Къарачай"
Юбилей
КОСМОНАВТИКАНЫ ТАРИХИНЕ АТЫ АЛТЫН ХАРИФЛЕ БЛА ДЖАЗЫЛГЪАНДЫ

Бу кюнледе адам улугъа космосха джол кёргюзгенлени бири, дунияда ёмюрлюкге атлары къаллыкъла С.П. Королёв бла М. В. Келдышни тенглери, къарачай-малкъар халкъны махтаулу уланы Энейланы Магомедни джашы Тимургъа 90 джыл толду. Бу адамны юсюнден алгъын джукъ джазаргъа болмай эди. Энди берилгенди аллай эркинлик. Бизни джердешлерибизден биринчи болуб аны юсюнден китаб джазгъанды Нальчикден Кючмезланы Ахматны къызы Рая. Редакцияны тилеги бла, андан материалланы хайырландыра, бизге очерк джазыб ийгенди. Аны сиз да сюйюб окъурсуз, деб басмалайбыз.

"Алимни атын илмуда джазылгъанындан тышында адам улуну тарихине кёчюрген бир зат барды: саулай дуниягъа магъанасы болгъан уллу иш адам улуну бойнуна тюшсе", - деб джазгъанды Энейланы Тимурну сюйген тенги академик Б. Раушенбах. Бизни джердешибиз, кесине 21 джыл болгъан сагъатында биринчи илму ишинден башлаб, адам улуну джазыуунда баш магъанасы болгъан эмда боллукъ затланы тындырыб келеди.

Эки юлгю келтирейик.

2001-чи джыл, ол кёзюуде Россияны Илмула академиясыны президенти Николай Осипов бла МЧС-ни министри Сергей Шойгу планетабызгъа астероид-комета къоркъуу болгъаны бла байламлы Президентибиз В.В. Путиннге джазгъан запискаларында быллай сёзле бардыла: "Космосда учуб айланнган затла, джерге тийиб, уллу къыйынлыкъ салыргъа боллукъдула. Ол огъай, дуния цивилизацияны къурутурла, деб да къоркъуу барды. Аланы заманында кёрюб, бир да къуруса да орта эмда гитчереклерин бизге джетмезча этерге тыйыншлы магъана берилирге дурусду". Таймаздан космосда болумгъа къараб, билиб туруу ол къоркъууну аз этер мадарланы бириди. Аны юсюнден къаллай иш бардырыргъа кереклисине оноу этерик къауум Эней улуну "Риск и безопастность" деген докладына тынгылайды. Астероидледен къыйынлыкъ джетер деген къоркъууну, алагъа къаршчы не этерге боллугъуну юсюнден оюмун билдириб, сора былай дейди: "Сама по себе жизнь, устроенная на чисто рациональных основах, является очень неустойчивым образованием... Нацию, народ поддерживает некая духовная основа. Как только она разрушается, начинает разрушаться и всё остальное, все остальные гражданские институты". Тин байлыкъ сакъланмаса, астероидлесиз да Джерибиз джан джашамазча боллугъун чертеди. Къуру бу эки юлгю да алим терен акъыллы, терен оюмлу болгъанына, адам улугъа къалай къайгъыргъанына шагъатлыкъ этедиле.

Космонавтиканы, космогонияны, ракета техниканы тамалын салгъанланы бирине саналады Эней улу. Озгъан ёмюрню 90-чы джылларындан башлаб, ол бошалгъынчы заманда, алгъын чыртда сагъынылмай, джашырылыб тургъан затла ачыкъланыб, дуниягъа баям этилген эдиле. Ол кёзюуледе да Тимур Магомедовични юсюнден джукъ белгили болмагъанны орнунда эди. Аны чуруму илму-тинтиу ишлерини къралгъа магъанасы эди. Аланы башха джерледе билдирирге болмай эди. Бу санагъатда къуллукъ этген дуниягъа белгили алимлени барындан да артда сагъына башладыла аны атын. Кюн системаны хакъындан джазгъанны тышында да, ол къалай къуралгъанын ачыкълагъанланы бири болуб, "Фобос-грунт" проекни джарашдырыргъа уллу къыйын салгъан, молекула биологияны тинтиуню джангы джорукъларын къурагъан, астероидледен къоркъуу бла байламлы проблемалагъа къарагъан дагъыда башха терен магъаналы илму ишле бла кюрешген алимге сакъ болмай да мадар джокъ эди. Илму ишлеринден да къуру талай адамны хапарлары бар эди. Башхача айтсакъ, бизни джердешибиз илмуну эм къыйын теориясына тамал салгъанланы тизиминде болгъанды.

Алай а илмуну кёбчюлюкге джораланнган затларында да фахмусун кёргюзюр ючюн къалмагъанды. Эней улу биринчи спутниклени Кёкге ашыргъан адамланы бириди. Космонавтланы ызларына сау-эсен къайтарыу эм къыйын ишлени бири болгъанды. Аны баджаргъан да Тимур Магомедовичди. Айгъа тюшюрюр ючюн, ракетаны траекториясын тергеген, Джерге джууукъда учуб айланнган спутниклеге "джол" тюзетген да ол болгъанды. Быланы да, башында чертгенибизча, бир бёлек адам билгенди. Космонавтика бла космогонияда адам улугъа уллу магъаналары болгъан джангылыкъланы ачыкълагъанны аты джамагъатха белгили тюл эди. Кёб заманны узагъына ол халда джашыртын болгъаныны дагъыда бир чуруму аны халисиди, деген да бек джангыллыкъ тюлдю. Илму ишлеринден хапар айта, башхалача, джер-джерде кёрюнюб, кесине махтау-сый тартхан адети болмагъанды. Китаб джазгъан сагъатымда алай бош эте болурмуса, дегенча айтханымда: "Аллай затлагъа бёлюннгенни иши джарсыргъа ёч болады", деб ышарыб къойду. Ары дери тенглери, иги таныгъанла: "Мен биринчиме, деб, ол ёмюрюнде да айтырыкъ тюлдю", - деген хапарларын эшитген эдим.

Бу адамны джашау джолуна къайтсакъ, 1924-чю джыл Грозный шахарда туугъанды. Атасы Магомед Алиевич ары Нальчикден командировкагъа барыб тура эди. Алайдан Ростов шахаргъа ашырадыла. Анда Шимал Кавказ край миллет советни председателини заместители эмда джууаблы секретарь болуб ишлейди. 1928-чи джыл кеси кесин ёлтюрюб къояды. Чуруму къралда террор бла артыкълыкъла башланнганы. Билимли, ангылы адам, революция миллетге джоралагъан ашхылыкъланы орнуна диктатура келиб къалгъанына чыдаялмайды. Кёлюндегин башсыз-тюбсюз джазыб, юй бийчесине къагъытчыкъ къоюб, герох бла урады кесин. Бийчеси Евгения Петровна, Тимур бла къызчыгъын алыб, алайдан къачады. Ансы къыйнарыкъ эдиле. Тимур, школну Москвада бошаб, МГУ-ну механика-математика факультетине окъургъа джарашады. Ючюнчю курсда окъугъан сагъатында биринчи илму ишин джазады. Ол СССР-ни Министрлерини Советини 2-чи комитетинде ракета техниканы юсюнден къуралгъан, кёбчюлюкге джораланмагъан джабыкъ журналда басмаланады.

1948-чи джыл университетни бошаб, алайда аспирантурагъа кириб, механика джаны бла илму-излем ишле бардырады. Аспирантураны бошагъандан сора, СССР-ни Илму академиясыны В.А. Стеклов атлы институтуну прикладной математика бёлюмюне джарашады. Алайда тамада уа Мстислав Всеволодович Келдыш эди. Артда алайгъа "Институт прикладной математики АН СССР им. М.В. Келдыша" деб атагъан эдиле. Эней улу алайда бешинчи бёлюмде секторну тамадасы болуб ишлейди.

2007-чи джыл "Особая точка" деген, ыйыкъда бир кере чыкъгъан, илмугъа аталгъан газетни 8-чи номеринде джазылгъан статьяда быллай сёзлени окъургъа боллукъду: "1948-чи джыл, бир конференцияны аягъы сюреминде Сергей Павлович Королёв келеди. Келгени да Эней улуну докладына тынгылар ючюн болады. Ол доклад этиб бошагъанын билгенинде, къыйналады. Алайда танышадыла экиси".

Ол кёзюуге С.П. Королёв бек белгили алим эди. Аны "Ракетный полёт в стратосферу" деген китабы да чыгъыб, конструктор бюрогъа да тамада болуб, тутулгъан да этиб, башына да бош болуб, сыйлы аты да къайтарылгъан эди. Аллай адам тюненеги студент Эней улугъа ол халда магъана берген эсе, аны илмуда биринчи атламларын бек джаратханына ишек джокъду. Алай тюбешгенден сорагъы джыллада экиси бирге боладыла. Эркиши тенглик къурамлы ишлери бла бегитиледи. Конструктор бюрода М.В. Келдыш башчылыкъ этген механика бёлюм бла С. Королёв башчылыкъ этген баллистика бёлюмле бу юч онглу адамны артыкъ да бек биригирлерине себеб болады.

Бир кере ушакъ эте тургъанлайыбызгъа, сёз арада былай айтды:

- Юрий Гагарин Кёкге учарны аллы бла М.В. Келдыш академик Охоцимский бла мени чакъырды кабинетине. "С. Королёв сиз экигизге, келиб, учхан кёзюуде этиллик ишлеге къарагъыз», - дейди. "Не болгъанды? Хар не да джарашыб эди", - дедим. "Билмейме. Сергей Павлович бир бек тилегенди". Бардыкъ. Анга тюбегинчи алайда джашлагъа хапар сордукъ. "Асыры джууаблы иш болгъаны себебли тынгысыз болуб айланады. Сиз къатында болсагъыз, кёлюм басылыр, деб чакъыргъанды. Къоркъуу джокъду, хар не джарашыбды", - дедиле...

Къуру бу юлгю да С. Королёв анга къалай ышаннганына шагъатлыкъ этеди. Энтда бир юлгю: кече сагъат экиде телефонну къонгурауу зынгырдайды. Королёвну аууазы:

- Тимур, ракетаны давлениеси энгишге тюшюб барады. Не этебиз?

- Бусагъатда мен джукъ айталлыкъ тюлме...

- Айталлыкъса. Сен Энейевсе. Сен математиксе...

"Эм къыйын кёзюуледе, биз барыбыз да анга соруучан эдик, - деб эсине тюшюреди коллегасы Г. Б. Ефимов. – Ол тюзетирине, болушуруна ишексиз эдик".

М.В. Келдыш бла студент джылларында танышады. Ол да былай болады: Эней улуну бир илму ишин анга рецензиягъа иедиле. Академик сейирсинеди. Бу ишде илму тамалда талай терен оюм болгъанын билдире, къысха заманны ичинде басмагъа берирге буюрады. Андан сора, дипломну джангы алгъан джаш адамны, кеси башчылыкъ этген прикладной математика институтха ишлерге чакъырады. Экисин да иги таныгъан адамла айтыудан, Тимур Магомедович М. Келдышны ахыр кюнлерине дери аны эм сюйген, эм багъалатхан сохталарыны бири болгъанлай къалады. Таулу джашны айтханына магъана бергенлей да турады. М. Келдыш, кеси тилеб, "Избранные труды" деген китабына Эней улуну джууаблы редактор этдиреди. Ол джыллада аллай ишни къуру бу тындырыргъа боллукъ эди. Илму тауну башына ёрлеген бла да къалмай, Эней улу, керек болса, автор бла да даулашыргъа къолундан келлик эди. Къол джазмада уа "Исследования по динамике полёта на Марс и Венеру", "Определение траекторий полёта аппарата "Марс-1", "О точности прогнозирования движения АМС" дегенча адам улугъа магъаналары болгъан илму ишле бар эдиле. Бек уллу алимни тукъумуну къатында бек онглу адам болмаса, аты джазылмайды. Ол кёбчюлюк билмеген джорукъду. Былайда дагъыда бир къошарыбыз: мен санагъан илму ишлени бир къауумун М. Келдыш бла Эней улу бирге джазгъандыла.

2006-чы джыл, теория эмда прикладной космонавтикада уллу къыйыны болгъанын белгилей, Демидов атлы саугъа бериледи. Бюгюнлюкде ол Россияда илмуну тамалын салгъанлагъа джораланнган саугъады. Анга къралны эм белгили алимлери оноулашыб, алай теджейдиле. Прикладной математика бла механиканы, алагъа да кёгюбюз бла байламлы механика бла космонавтиканы къошуб къарагъандыла. Эней улуну илмуда сыйы, джетишимлери аллай багъа алгъандыла алимледен.

Атасы Магомед бла анасы Евгения.

Мен джердешибизни юсюнден толу хапарлы болур ючюн аны иги таныгъан, билген коллегалары бла да тюбешир ючюн къалмагъанма. Аланы бири, Россияны Илмула академиясыны члени-корреспонденти, Ленин атлы эмда кърал саугъаланы юч кере лауреаты, профессор, космос баллистиканы, космос аппаратлагъа навигация бла планеологияны хакъындан дуниягъа белгили алим Аким былай айтды:

- Мен Тимур Магомедовични сохталарыны бириме. Аны аспиранты болуб тургъан заманым илмуда джазыууму эм магъаналы, эм насыблы кёзюую эди. Мен институтда окъугъан сагъатымда биз, студентле, аны уллу алим болгъанын биле эдик. Ол огъай, университетде студент сагъатында да аны аты ашхылыкъ бла айтылыб тургъанындан хапарлы эдик. Аспиранты болгъанымда уа терк-терк тюберге тюшдю. Айтханын аныча иги ангылатхан адамны, мени сартын билмейме. Ол устаз болуб ишлемегенине къыйналгъаным къурумайды энтда. Тюзю анга алай этерге заман да джокъ эди...

Бизни Джуртубузда космосну тинтерге джораланнган илмуда эмда ракетакосмос техникада джетишимле аны аты бла ёмюрлеге байламлыдыла. Анга Совет Союзну эки кере Джигити, Ленинни орденине юч кере тыйыншлы болгъан, космосну тинтиуню тамалында хауаны халындан физика-математика илмуланы доктору, Халкъла арасы астронавтика академияны члени Георгий Константинович Гречко айтхан да шагъатлыкъ этеди: "М. Келдыш атлы прикладной математиканы институту дунияда болмагъанча бир затды. Анда бек онглу адамла ишлегендиле эмда ишлейдиле. Аланы арасында Энейланы Магомедни джашы Тимур адам улуну тарихинде ыз къойгъан алимди. Ол къалгъанладан башха тюрлю адамды. Сёз ючюн, бизге, космонавтлагъа, къысха заманда бир къыйын затха къараргъа керек болса, быллай ишледе джууаблы адамла бары да къошуладыла. Не келсин, ала алгъындан белгили джорукълагъа таянадыла. Тимур Магомедович, математиканы кючю бла, эсибизде болмагъан бир оюмну айтыб къояды. Ол кёзюуде анга ийнаныб къалгъан да къыйынды. Артда аны айтханы барындан да тюз болуб чыгъады. Сёз ючюн, космонавтикада "Звездочка" деген аты бла ол ачыкълагъан джангылыкъ бу санагъатда ёмюрлеге адам улугъа джарарча илму ишди. Биз Айгъа аппаратланы Байконурдан джибере тебресек, бир уча эдиле, бир-бирде ол муратыбыз толмай къала эди. Айтыргъа, ракетаны джиберирге хазыр этиб бошагъандан сора, дженгилирек ашырмасакъ, учмазча болуб тохтай эди. Алай бла уа салыннган борч толмай эди. Аны юсюнден даулаша тургъанлай, Тимур Магомедович: "Ма былай бла, космодромдан ракетаны Айгъа джетдириб къояллыкъ тюлбюз, - деди. - Эм алгъа спутникни Джерни орбитасына чыгъарыб, алайдан ёрге айландырыргъа дурусду. Мен аны къалай боллугъун эсеблеб берирге боллукъма». Бюгюнлюкде таймаздан алай этиледи. Ол заманда уа Эней улудан сора бир алимни эсине келмеген эди ол зат.

Бу математика институтда "Тимур-эффект", деб айтыу джюрюйдю. – дейди андан ары Георгий Гречко. Ол быллай затдан чыкъгъанды: Тимур Магомедович алайда болгъанды, не эсе да бир задачаны сюзерге къошулгъанды. Андан сора тас болуб къалгъанды такъыйкъаны ичинде. Бир джерде табмагъандыла. Сора бир кесекден келеди, къагъытха болумну джазыб. Алай дженгил тындыргъанына бек сейир бола эдик. Ол бош затны билмей къалай къалгъанбыз, дегенча бир-бирибизге къараучан эдик. Дагъыда биз хаман сейирсиннген не эди десегиз, аны кёб затны билирге излегени. Мен, сёз ючюн, баллистикме. Джерден Айгъа, Марсха, Венерагъа траекторияны санай джашаууму ашырдым пенсиягъа чыкъгъынчы. Тимур Магомедович да эте эди бу ишни. Аны азгъа санай эди. Адам улуну эсин бёлюб тургъан затланы юсюнден оюмлагъа сингиб кете эди. Кюн система къалай къуралгъанды? Планетала быллайла некдиле? Ол орбиталада нек турадыла? Уллулукълары, гитчеликлери... алай некди?..

Кюн системаны къалай къуралгъаныны юсюнден кёб тюрлю теорияла, гипотезала бардыла. Тимур Магомедович аладан бу тыйыншлыды деб, "кривое облакону" алады. Кёб миллион джылланы узагъына бегиб тургъан частицаларыны къалай къымылдагъанларын, барыны да бирден ауурлукъларын, аны бла байламлы башха затланы тинтиб тебрейди. Алай эте келиб, бир булутну табыб, аны тамалында эм алгъа Кюн система къалай къуралгъанын, ол къаллай болгъанын, анда планеталаны орбиталарын ачыкълайды.

Алим адамла дуниягъа къалай джаратылгъанларына магъана берир ючюн къалмайды. Дарвинни теориясында айтылгъаныча, джаныуарланы тамалында джаратылгъанды адам, деген келишмейди. Не бла десегиз, джер джаратылгъанлы къуру тёрт миллиард джыл болады. Ол кёзюуге джаны болгъан зат адамны дараджасына джетерикди, деген уллу джангылады. Аны себебли, адам улу тышындан болушлукъ, рахму бла джаратылгъанды», деген оюмгъа келеди Эней улу, ол джыллада Аллахны атын сагъыныргъа да мадары болмай.

Г. Гречко ушагъыбызны аягъында дагъыда былай къошду: "Биз, технарла, чыртда ангыбызгъа сыйындыралмагъан дагъыда бир зат: сёз ючюн, дженгил заманда, амалсыз бир ишни методикасын да табыб, математика джаны бла эсеблеб баджарыргъа керекбиз. Къалгъанлача, Эней улу да кёб кюреширикди санаб, деб тургъанлайыбызгъа, «ма этдим» деб, бериб къоя эди. Тимур Магомедович къачан да уллу математик болгъанды, алай да турады. Быллай джашны дуниягъа саугъа этгени ючюн адам улу ёмюрлюкге Малкъаргъа бюсюреу этгенлей, разы болгъанлай джашарына ишек джокъду".

"Космические исследования" деген журналны баш редакторуну заместители, физика-математика илмуланы доктору В. В. Сазоновну не айтханына да къарайыкъ. "Тимур Магомедовишча адам бла бирге ишлемеклик уллу джууаблылыкъды, къууанчды. Кёб джылланы узагъына ол бизни журналны баш редактору болуб тургъаны саулай коллективибизге, авторлагъа, окъуучулагъа да махтауду. Бизни Джуртубузда туура аныча баллистика эмда математика джаны бла бек онглу къуру талай адам барды. Ол санагъатлада устала бегитгенден, аланы арасында биринчиге саналгъан буду. Тимур Магомедовични илмуда джууаблылыгъын, кертилигин биледиле да, не аз да чийсил затны редакциягъа иймейдиле, бек фахмулула болмасала, бизге ишлерге келирге да базмайдыла. Аны коллективде сыйын айтыб айтмакълыкъ да къыйынды. Кесине махтау тартыр джанындан сёз айтыб ёмюрде эшитмегенме. Айтырча затлары уа кёбдюле. Сёз ючюн, бир сёлешген кёзюуюнде Джерни спутнигини юсюнден биринчи докладны Тихонравов бла ол джазгъанын сагъынныкъ тюлдю. Анда уа спутникни кёкге чыгъарыуну, аны къалай учарыгъыны, планетабызны тёгерегине къалай айланныгъы дагъыда башха затланы тергеб ачыкълау бар эди. Доклад М. Келдыш бла Тихонравовну аты бла джиберилген эди. Тюзю, анга сейирсинирча да тюлдю. Аллай бютеудуния магъанасы болгъан, илмуда революциягъа саналлыкъ, таб фантастикагъа джууукълашхан ишни тюбюнде бек белгили алимле къол салмасала, хазна эс бёлмей къояргъа боллукъ эдиле. Эней улу ол дараджагъа джетсе да, алкъын туура алача белгили тюл эди. Алай болса да тюзлюк керекди. М. Келдыш космонавтиканы теоретигине саналады. Алай саналыргъа Тимур Магомедовични да толу эркинлиги барды".

Энейланы Тимур академикле Д.Е.Охоцимский эмда А.К.Платонов бла.

Россияны Илмула академиясыны академиги, Ленин атлы эмда кърал саугъаланы лауреаты М. Я. Маровгъа хапар соргъанымда: "Эней улуну илму ишлери адам улугъа ёмюрлюкге саугъа болгъанлай турлукъларына мени ишегим джокъду, - деди. - Алай а мен башха затны юсюнден айтыргъа излейме. Илмуну юсюнден сёлешиннген сагъатда, илму ишлени сюзген сагъатда къайда да кесини оюмун ачыкъ айтхан, аны джакълай билген, кишиден къоркъмагъан, тюзлюкню тутхан, илмугъа сый берген, фахмулулагъа дагъан болгъан адамды. Мен аны кёб тюрлю кенгешледе, даулашлада сынагъанма. Ол халиси бла саулай академияны сыйын сакълар ючюн да къалмагъанды. Айтыргъа, 1970-чи джыллада къралны Шимал джанында сууланы къыбыла джанына бурууну юсюнден проектни тыйыуда да аны уллу юлюшю барды. Ол ишни экологиягъа бек къатыллыгъын илму тамалда бегитиб сёлешген эди. Ол халда Байкал кёлню тазалай сакълар ючюн да кюрешген эди. 1990-чы джылладан башлаб а обществону тин джаны бла ёсдюрюр ючюн кюрешген джамагъат къозгъалыугъа къошулгъанлай келеди".

Эней улуну коллегасы Г. Б. Ефимовну айтханын да юлгюге келтирирге тыйыншлыды: "Уллу алим Охоцимский, космосха учууну динамикасы бла байламлы, терен магъаналы илму ишлени автору бла Тимур Магомедовични халилери чыртда бир-бирине келишмей эди, башха тюрлю эди. Ол буйрукъ этерге сюйген, адамгъа хазна къабыргъасын берирге излемеген адам эди. Экисини арасында эркиши тенглик болурча тюл эди. Алай а бир-бирин ангылаб тура эдиле. Анга, кёбле сейир бола эдик. Илмула академияда хауа да бир тюрлюдю. Охоцимскийни, дуниягъа белгили уллу алимни, сау 20 джылны академик дараджагъа чыгъармай тургъанлары да анга шагъатды. Сайларгъа излемедиле да къойдула, этер мадар джокъ. Эней улу академиядан документлерин ызына алды. «Охоцимскийни академик этгинчи, меннге да ол ат керек тюлдю», - деб кетди. Аны алгъанларында, бу да кесини документлерин берди. Тимур Магомедовични олсагъатлай, къабыл кёрюб, академик этген эдиле.

- Аны кандидат диссертациясына къарагъан кёзюуде, илму советни членлери болмасала, адетдеча, тышындан, тынгыларгъа бек сюйгенле, журналистлезат дегенча адамланы залгъа джибермей, сёз джайылмаз ючюн джабыкъ халда сюзген эдиле, - дейди андан ары Г. Б. Ефимов. – 1951-чи джыл, илмугъа биринчи атлам этген сагъатым, мен да джокъ эдим анда. Университетни эски мекямыны ючюнчю этажындан, къууанчы ичине сыйынмай, кеси да бек джаш, чырайлы адам, меннге хапар айтыргъа чабыб келгени бюгюн да кёзюме кёрюне турады. Диссертациясы уа къанатлы ракеталаны траекторияларына аталгъан эди. Талай джылдан "Буря", "Буран" деген, бек узакъгъа учхан ракеталаны этиуде ол диссертацияны уллу магъанасы болгъан эди. Эней улуну идеяларыны бары да тамаллы оюмла болгъанларын айырыб чертерге тыйыншлыды... Космонавтикада ол, ёмюрде адамны эсине келмеген уллу джангылыкъланы ачыкълагъанды. Энди ала, кеслери энчи илмула болуб, санагъатланы ёсюмлерине джол кёргюзедиле.

Энтда джаш заманыбыздан бир затны эсиме тюшюрейим: университетде бара тургъанлайыма, коридорну ол джанындан Тимур бла академик Седов, нени юсюнден эсе да сёлеше, келе тура эдиле. Къатым бла озуб бара, студент Эней улуну академикге айтхан быллай сёзлери къулагъыма чалышдыла: "Ол ишни тындырыргъа да керекди, тындырыргъа да боллукъду. Алай этер ючюн бир-бирин ангыларгъа дурусду". Олсагъатда университетде алимлени араларында илму бла байламлы даулашыула, къаугъала къызыуда эдиле да, аны заранын черте эди. Ол халиси бюгюн да юсюндеди. "Адам не айтханын билиб айтыргъа керекди, адам айтылгъан затха тынгылай билирге да керекди", - деученди. Аны джашауда, илму джолунда да "сангыраула" тюбер ючюн къалмагъандыла. Ишни юсюнден сёз баргъан кёзюуде кесини оюмун къаты джакълайды. Ким да билген, ким да ангылагъан затлагъа хазна магъана бермейди, кёрмегенча, эшитмегенча этиб да къояды. Илму-излем ишлени уллулукъларына, теренликлерине кёре, бир-бирде джангыз адам тындырыб къоялмайды да, башхала да къошулмай болмайдыла. Артда докладла этиледиле, быллай затла бла байламлы басмада да чыгъадыла. Алайда атлары джазылгъанланы эм ахырында Эней улуну аты болады. Кереклиси уа бу эм аллында джазылыргъа тыйыншлыды. Алай нек этесе, деб сорсам: "Сен алфавитни унутханса, ансы "Э" хариф аны аягъында болгъанын биллик эдинг", - деб кюледи. Сора: "Къалайда джазылса да джазылды эсе, не башхасы барды?" - деб къояды...

Мен башында сагъыннган аны таныгъан, билген, биргесине ишлеген адамла айтханлагъа къошакъгъа, Эней улугъа 80 джыл толгъан юбилейге алгъышлауланы бирин окъуругъузну излейме. Узунду, алай болса да къысхартыргъа кёлюм бармай, анда джазылгъанны толусу бла береме.

"Багъалы Тимур Магомедович!

РАН-ны прикладной математикадан М. В. Келдыш атлы институтуну дирекциясы, алимледен къуралгъан совети, саулай коллективи Сени 80-джыллыкъ юбилейинг бла таза джюрекден алгъышлайдыла.

Сени илмуда ишлеринг саулай да бизни институт бла байламлыдыла. Сен, бу институт ачылгъандан башлаб, джарым ёмюрден асламны анда къуллукъ этиб келесе. Барыбыз да сюйген, багъалатхан Мстислав Всеволодович Келдыш къурагъан, саулай дунияда аты айтылгъан прикладной математика институтну бетин чыгъаргъан деятеллени бирисе.

Ракетаны динамикасы эмда космонавтика бла МГУ-ну механика-математика факультетинде окъугъан заманынгда огъуна кюрешиб башлагъан эдинг.

Сени илму-излем ишлеринги, сен ачыкълагъан затланы уллу, бек магъаналы проблемаланы баджарыргъа къалай джарагъанларын санаб, джарашдырыб айтхан да къыйынды. Алай болса да бир-бирлерин юлгюге келтирейик: ракетаны траекториясына чыгъарыуну джангы джоругъу, Джерни спутниклерини орбиталары бла байламлы эсебле 1957-чи джыл "Успехи физических наук" деген журналда, Джерни биринчи спутнигин учургъунчу басмаланнган эдиле. Журналны ол номери Совет Союз адам ишлеген затланы Кёкге учурургъа хазыр болгъанын саулай дуниягъа баямлагъан эди. Алай да этди. 1957-чи джыл, дунияда биринчи болуб, адам улугъа космосха джол салды. Сен кесинг да, багъалы Тимур Магомедович, тарих магъанасы болгъан, биринчи кере космосха спутникни чыгъа-
Аягъы басмаланныкъды.

Орусчадан АППАЛАНЫ Билял кёчюргенди.
 
12 апрель - Авиацияны бла космонавтины халкъла аралы кюню
Аламгъа эмда кёп илму жангычылыкълагъа жолну ачхан таулу академик

Аламны тинтиу Жерде жашагъанлагъа кёп тюрлю онгла береди. Ол санда саулукъ сакълауда, къоркъуусузлукъну жалчытыуда, промышленностьда, башха сфералада да. Сёз ючюн, дуния къудуретни жашырынлыкъларын ачыкълау планетабызны астероидледен сакълауну амалларын табаргъа болушханды.

Дагъыда кёп оборудование, технологияла, материалла да космос программалагъа деп чыгъарылгъандыла. Бюгюнлюкде ала адамланы харкюнлюк жашауларына сингдирилгендиле. Сёзге, бузлатылгъан тахта кёгетледен бюгюнлюкде хар юй бийче да татымлы ашарыкъла биширеди, алай бу технология уа бек алгъа Аламны тинтгенлеге деп чыгъарылгъан эди.

Неда 1960 жылда алимле темир отражатель бла тышланнган энчи пластик жарашдыргъандыла. Шёндю ол жууургъан орунуна хайырланады эмда адамны кесини жылыууну 80 процентин сакъларгъа болушады. Бюгюнлюкде аны къыйын болумгъа тюшгенлени къутхарыуда хайырланадыла.

Халкъла аралы космос станциялада кёп тюрлю медицина жангылычла чыгъарылгъандыла. Рак ауруугъа къажау клеткаланы керекли жерге жетдириу жаны бла технологияла, МРТ аппаратны ичинде къыйын операция этген робот-манипулятор да аллай станциялада къуралгъандыла. Алимле космонавтланы микрогравитация болумда ауурлукъларын сакълар мурат бла Prolia препаратны чыгъаргъандыла, энди уа ол остеопороз ауруудан багъыуда хайырланылады.

Аламгъа эмда бу илму жангычылыкълагъа жолну ачханладан бири – Энейланы Магомедни жашы Тимурду десек, бизни бла даулашырыкъла болмазла. Россейни Илмула академиясыны академиги, физика-математика илмуланы доктору, космонавтиканы мурдорун къураугъа уллу къыйын салгъан алим, кёп къырал премияланы, майдалланы, орденлени иесиди, аны аламны тинтиуге салгъан къыйынына хурмет этилип, 5711-чи номерли планетагъа «Энеев» деп окъуна аталгъанды.

Уллу алимни илмугъа жолу 1943 жылда МГУ-гъа киргенинде башланнганды. Биринчи иши СССР-ни Министрлерини Советини жабыкъ халда басмаланнган журналында чыкъгъанды. Ол кезиуде Тимур Магомедович 3-чю курсну студенти эди. Вузну механика-математика факультетин тауусхандан сора аспирантурагъа киреди. 1951 жылда СССР-ни Илмула академиясыны В.Стеклов атлы математика институтунда Мстислав Келдыш башчылыкъ этген бёлюмде ишлеп башлайды. Бюгюнлюкде бу илму институт Келдышни атын жюрютеди.

Белгили алим Мстислав Всеволодович, жаш алимни илмугъа фахмусун кёрюп, анга не жаны бла да болушханды, аны акъылын космонавтикагъа бурургъа, жангы илмугъа къошаргъа кюрешгенди. Алай бла Эней улу кёп къатлы ракеталаны учурууну амалларын излеу бла кюрешип башлайды. Кандидат диссертациясын а 1951 жылда жашырынлыкъда къоруулагъанды. Аны да ангыларчады, эки уллу къырал Американы Бирлешген Штатлары бла СССР-аламны тинтиуде эришген заман эди ол.

Аны юсюнден кесини эсгериулеринде белгили алим Георгий Эфимов былай жазгъанды: «Ол кюн бюгюнча эсимдеди. Тимур Магомедович университетни эски мекямыны ючюнчю этажындан бети жарып тюшюп келе эди. Аны диссертациясы ракеталаны траекторияларына аталгъанды. Ол илму иш кёп заман озгъандан сора да «Буря» эмда «Буран» ракеталаны къураргъа себеплик этгенди. Аны битеу ишлери да ма аллай магъаналы болгъандыла».

Сёзсюз, Эней улу алгъын илмуда белгили болмагъан кёп затны ачыкълагъанды. Космосха биринчи адамны да ол бардыргъан тергеулеге таянып жибергендиле. Планеталаны араларында космос аппаратланы учурууну онгларын да ол тинтгенди. Кюнню тёгерегиндеги планеталаны къуралыулары бла байламлы бир ненча жангы шарт ачыкълагъанды.

Бюгюнлюкде уа ол бардыргъан тинтиуле хар бири энчи илмугъа айланнгандыла. Жерни битеу жалгъан спутниклери кёкге учурулгъанда, Энейланы Магометни жашы Тимур Сергей Королёвну жанында сюелгенди. Бу эки деменгили алим кёп жылланы шуёхлукъ жюрютгенлерин айтырчады. Ракетаны тохтаусуз учурууну формуласын да Эней улу тапханды. Кюн системаны планеталарын къуралыуларын сюзгенди, микромолекуланы биологиясын да тинтгенди.

Алыкъа жаш адам – 33 жыллыкъ алим - илмуда жетишимлери ючюн Ленинчи къырал саугъагъа, 44 жылында уа СССР-ни Илмула академиясыны член-корреспондентине тийишли кёрюлгенди. Аспирант болгъан кезиуюнде юч кандидат ишни хазырлагъанды. Сергей Королёв аны илму ишлерини юсюнден: «Биринчиси доктор даражагъа тийишлиди, экинчиси, ючюнчюсю да алай»,-деген эди.

Аны илму жангычылыкъларыны арасында космос ракеталаны аламдан Жерге къайтаргъанда баллистика амалны хайырланыуну юсюнден оюму артыкъда магъаналыды. Ол космонавтланы къоркъуусузлукъларын жалчытыргъа себеплик этгенди. Эней улу жарашдыргъан методика ракетаны жерге къайтаргъан аппаратны эмда космонавтланы белгиленнген районда чёкдюрюрге онг бергенди.

Академик Энейланы Тимур уллу алим болгъанын аны коллегалары дайым да чертгенлей турадыла. Адамлыгъына да бийик багъа бередиле. Сёз ючюн, Георгий Эфимов аны юсюнден былай жаза эди эсгериулеринде: «Тимур Магомедович бизни институтда ишлеген алимледен энчиди. Хар жаны бла да. Мында къылыкълары, ышанлары башха-башха болгъанла тюбейдиле. Аны уа барысы да бирча сюедиле». Академик неден да алгъа илмуну салгъанды, къуллукъла, саугъала излемегенди. Тинтиуледен бёлюнмез ючюн, ол Прикладной математиканы институтуна башчылыкъ этерге унамай къойгъанды. Аны жаш хунерлилени окъутургъа да жетмегенди заманы, болсада ол кёп кандидатлагъа бла докторлагъа илмугъа кенг жол ачханды.

- Тимур Магомедович генийди,-деп жаза эди кесини эсгериулеринде белгили лётчик-космонавт СССР-ни Жигити Георгий Гречко. - Ол кесини закийлиги бла башхаладан айырмалыды. Сёз ючюн, бизге, космонавтлагъа, бир бек магъаналы борчну терк окъуна тамамларгъа керекди. Аны толтуруугъа барысы да къошуладыла. Алай ала ызланнган жол бла барадыла. Тимур Магомедович а сунмай тургъанлай жангы амал тапмай къоймайды. Кишини эсинде болмагъан математиканы хайырланыр, бек магъаналы ишни биринчи болуп тынгылы тамамлар.

Энейланы Тимур Ленинчи къырал саугъаны Ленинни, Урунууну Къызыл Байракъны, Октябрь революцияны, «Сыйлылыкъны Белгиси» орденлени иесиди. Ракеталаны бла космос аппаратланы учууларын жалчытыу жаны бла теориягъа аталгъан илму ишлери ючюн 1992 жылда РАН-ны Ф.Цандерни атын жюрютген алтын майдалы бла белгиленнгенди. 2006 жылда теория эм прикладной космонавтиканы мурдорун салгъан илму тинтиулери ючюн ол Демидовну саугъасына тийишли кёрюлгенди. 2011 жылда механика жаны бла тинтиулери ючюн анга М.Келдыш атлы алтын майдал берилгенди.

Басмагъа Тикаланы Фатима хазырлагъанды.
 
2018 дж. арттотурну 5 "КЪАРАЧАЙ"
Окъуучуланы тилеклери бла

Багъалы редакция!

Уллу адамла уллу ишле баджарыб, дуниядан кетгенлеринден сора, аланы этгенлерини юсюнден бирле билмегенликден, бирле зарлыкъдан бирер тюрлю хапарланы чыгъарыучандыла. Сёз ючюн: «Тихий Дон» романны Михаил Шолохов джазмагъанды...»; «Къара кюбюр» романны Аппаланы Хасан джазмагъанды...»; «Минги Тау» джырны Семенланы Исмаил джазмагъанды...»; «Хасаука», «Умар» джырланы Дебо улу Кючюк джазмагъанды...» д.а.к.

Аллахха шукур, «Тюзлюк тюзде къалмаз» дегенлей, хар зат заманы бла орнун таба барады. «Минги Тау» джыр Семенланы Исмаилныкъы болгъаны бу арт джыллада халкъгъа ачыкъланды.

Энди, «Хасаука» бла «Умар» джырланы автору кимди?» деген сорууну халкъгъа ачыкъ этерча джууаб бармыды? Бар эсе, газетде басмаласагъыз деб, ти лекчибиз.

Къарачай-Черкес кърал университетни окъуучулары.


«ТЮЗЛЮК ТЮЗДЕ КЪАЛМАЗ»

Байрамукъланы Дебону джашы Кючюкню юсюнден айтырыбызны аллын, Семенланы Унухну джашы Исмаил 1981чи джыл джазгъан «Джашчыкъгъа» деген назмусу бла башларгъа излейбиз.

«Къошум чачылды, сюрюуюм - тюзде, Бештау барамта, табмайма излеб. Табханыма да душманым даучу, Булбул орнуна гугук джырлаучу.

Бештау шаушалса, кюн джылыу алса, Излеялырча мадарынг болса, Урланнганымы сыйыр ызына, Джый сюрюуюмю эски арбазыма.

Даучу болсала, айтсала джалгъан, Хатерсиз сёлеш, болма джалынчакъ. Белгилидиле мени эним, тамгъам, Халкъ айтырыкъды сен сорууласанг.

Барым батмасын, джогъум чыкъмасын, Барымы бер да халкъымы сыйла. Кесингден артха чырт да къалмайын Болушурукъду санга Суфиля».


Джырчы Исмаилны къадары къыйын болса да, Аллахха шукур «Бештау шаушалыб, излеялырча мадар болуб» акъылман джырчыны кёб заты «эски арбазына» джыйылгъанды.

XVIII-чи ёмюрню ахыр сюреминде туууб, XIX-чу ёмюрню орта сюреминден бери атлай джашагъан Дебо улу Кючюкню «тюзде къалгъан сюрюуюн» (джырларын, назмуларын) джыяргъа хазна мадар болмай къалгъанды.

Ол мадарны излей, сёзню Къарачай-Черкес Республиканы халкъ поэти, педагогика илмуланы кандидаты Ёзденланы Мухамматны джашы Альбертге берейик.

ДЖАЗАЛАНЫ Лида.

«ХАСАУКА» БЛА «УМАР» ДЖЫРЛАНЫ КИМ ДЖАЗГЪАНДЫ?

Керти кертиси да, бюгюнлюкде Къарачайда, Малкъарда бу соруугъа менден тыйыншлы джууаб береллик хазна адам болмаз.

Нек дегенде, халкъ таныгъан уллу алимибиз (джандетли болсун) Лайпанланы Тананы джашы Къазий, ёмюр ёмюрю Байрамукъланы Дебону джашы Кючюкню юсюнден джыйгъан архив материалларын меннге аманат этген эди. Ол себебден, бюгюнлюкде менде Дебо улу Кючюк джанлы болгъанланы эмда анга къаршчы баргъанланы да джазгъан затлары бардыла. Сёз ючюн,

Лайпанланы Тананы джашы Къазий, тарих илмуланы кандидаты, профессор. «Дебо улу кючюк-хаджи». «Къарачай», 22-чи июнь, 1994-чю джыл;

Къагъыйланы Назифа, филология илмуланы кандидаты.

«Ат басханны джер биледи». «Къарачай», 4-чю февраль, 1995-чи джыл;

Дудаланы Баттал, «Кючюк-хаджи поэт болмагъанды».

«Къарачай», 15-чи март, 1995-чи джыл;

Ортабайланы Тохтар, «Къарачайны» (алгъаракълада «Ленинни Байрагъыны») алгъыннгы джууаблы секретары, пенсионер. «Билген затларымдан талай сёз». «Къарачай», 25чи ноябрь, 1995-чи джыл;

Лайпанланы Сеит, «Алгъаракъда басмаланнган бла байламлы». «Къарачай», 31-чи январь, 1996-чы джыл;

Дудаланы Махмуд, (Рамазан Къарча, Махмуд Асланбек) /01.01.1908 – 1981.01.04/ «Къарачайгъа ахыр сёзюм» (статьядан юзюк). Турцияда чыкъгъан журнал «KUZGU» AYNA 2009-чу джыл, 57-58 бетлери.

Дудаланы Баттал, «Ётюрюк газетни сыйын тюшюреди». (Статьяны темагъа кирмеген экинчи бёлюмю басмаланмайды). «Къарачай», 17-чи сентябрь, 1995-чи джыл;

Римма Ортабаева, кандидат филологических наук. Отзыв о статье К.Т. Лайпанова, «Дебо улу Кючюк-хаджи» (выдержки из отзыва).

10 января, 1997-чи джыл;

Хубийланы Осман, Народный поэт КЧР с 1995 г.,член Союза Писателей СССР с 1938 г. «Хасаука» бла «Умарча» джырла болмагъандыла къарачай поэзияда». 1-чи март, 1998-чи джыл;

Магомед Хабичев, доктор филологических наук. «Классики карачаевской литературы, родившиеся в дореволюционный период» (статьядан юзюк). Байрамуков Кючюк Дебоевич – родился в а. Хурзук в 1772 году, умер в 1862 году. Им сложены исторические песни «Хасаука» и «Умар». «Минги Тау» (Эльбрус) ¹5 (18), декабрь 1998 г.;

Ёзденланы Альберт, «Пушкин бла Къарачай». «Къарачай» газет, ¹12, 16чы февраль, 2006-чы джыл;

Джанкёзланы Хасан, Къарачай-Черкес Республиканы Башчысы бла Правительствосуну Финанс-мюлк управлениесини тамадасы, Къарачай-Черкес Республиканы кърал ишлерини махтаулу къуллукъчусу. «Багъалы редакция!» 03.03. 2006-чы джыл. Черкесск шахар.;

Гюрюклени Азнаур, Къарачай халкъны миллет культура автономиясыны президенти, Къарачай-Черкес Республиканы Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) депутаты. «Аны назмулары халкъыбызны сюерге юретедиле». «Къарачай» газет, ¹ 24-25, 25-чи март, 2006-чы джыл;

С. Бытдаев, Учитель высшей категории «Пророческий совет Александра Сергеевича». «День республики», 25 март, 2006 года;

С. Бытдаев, Учитель высшей категории «Услужливый дурак опаснее врага». 10. 05.2006 года;

Темирболатланы С., «Элчиле иги биледиле». «Къарачай», 11-чи май, 2006-чы джыл;

Катчиланы И., Къарачай-Черкес Республиканы финанс эмда кърал мюлк министри «Китаб болуб чыкъса». «Къарачай», 11-чи май, 2006-чы джыл.

[İ]Ма бу башында сагъынылгъан авторланы эмда башхаланы ишлери бла иги танышыб, сюзюб кесим да 1980-чы джылдан бери джыйгъан затларымы да джангыдан бек эс бёлюб окъуб бошагъанымдан сора, Дебо улу Кючюкню къуру «Хасаука» бла «Умар» джырларыны юсюнден айтыб къоймай, аны джашау джолуну, творчествосуну юсюнден кёлюме келген затланы джазаргъа эркинлигим барды деб келеди кёлюме. Ол себебден, «Дебо улу Кючюк» деген статьяны окъуучулагъа теджейме.

(Мындан арысы басмаланныкъды).[/İ]
 
2018 дж. арттотурну 7
"КЪАРАЧАЙ"
Ишин сюйген сюйюмлю
МАХТАУГЪА, СЫЙГЪА ТЫЙЫНШЛЫ АДАМДЫ

Мындан алда биз, редакцияда ишлегенле, газетибизни корректору, фахмулу журналист, огъурлу адам Батчаланы Адейни къызы Лидияны туугъан кюню бла таза джюрекден алгъышлагъан эдик. Айхай да, ишден арымагъан, талмагъан, миллетини сыйын чыгъаргъан эмда джюрек джылыулары бла тёгерекге къууат салгъан, не къыйын кёзюуде да тёзюмлю бола билген адамланы кёрсенг, учуннган этесе.

Къазауатны джылларында туугъан сабийлени, эшта, джазыулары бирчаракъ болурла - ала туугъан джуртларындан узакъда эс джыйгъандыла, Кавказны сынгар айтыб эшитгендиле. Лида да, атасы Уллу Ата джурт къазауатха кетгенден сора туууб, анасыны къойнунда бир кесек заманны ичинде Къызыл Октябрь элинден Фрунзе областны Быстровский районуну Орловка элине тюшеди. Ол тёлюню сабийликлери адам сукъланырча болмагъанды. Аланы эслеринде татлы сабий сезимле тюл, ачы хапарла сакъланадыла. Аны амалтын ол тёлюню биографиясыны ал тизгинлери «къазауат», «кёчгюнчюлюк» деген сёзледен башланады. Аны айтханым, Лидия да анасыны къойнунда огъуна сюргюнчю болгъанын, аякъ ызлары Азияны исси къумларында къалгъан сабийлигин сагъыныргъа сюймейди.

Орта Азиядан къайтхандан сора, 1958-чи джыл, Лидия джетинчи классны Хасаут-Греческий элде тауусады. Ызы бла Черкесскеде педагогика училищеге окъургъа киреди. 1965-чи джыл аны тауусуб, Зеленчук районда Лесо-Кяфарь элчикде устазлыкъ ишин башлайды. Лидия школда къуру сохталадан болуб къалмай, аталарындан, аналарындан да кёб бюсюреу табады. Ол анда эки джыл ишлегенден сора билимин ёсдюрюр мурат бла Ставрополь шахарда педагогика институтну география факультетине киреди. Анда окъууун да бардыра, кесини элинде школда иш орун ачылыб, алайгъа, анасыны къатына, джыйылады.

Атасы Адей урушдан къайтмай къалгъанды. Кёблеча, Лидия да ата джылыуну, ата джакъны билмей ёсгенди. Сабийлигинден огъуна ана тилинде окъургъа мадар табмагъанлай, алай а анга талпыгъанын тохтатмагъанлай тургъанды. Алайды да, ол заманда ана тилде чыкъгъан газетни къолуна алгъаны сайын джюрегинде бир тюрлю бир иги умутла, джарыкъ сезимле тууа «бу газетде ишлегенле къаллай адамладыла, кимледиле экен?» деген соруула кюнден кюннге эсин кючлей баргъандыла. Лидия айтхандан, ол джыллада джаш адамлагъа иш табылыб баргъанды: заводла, фабрикала, бирси предприятиеле, сабий садла кёб болгъандыла. Алай болса да Лидияны джюреги ана тилинде чыкъгъан газетге байланнганы себебли анда иш табар мурат этеди.

- Бюгюнча эсимдеди ол заманда «Ленинни байрагъы» газет Акъ Юйде орналыб эди - 1970-чи джыл сентябрны 5-де редакцияны эшиклерин ачханым. Ол заманда газетибизни сыйы бир да уллу эди. Мени билимим джетерми быллай джерде ишлерге, деб уяла кирген эдим, - дейди Лидия. Алай бла институтну 4-чю курсуна кёчгенинде, газетни редакциясына келиб, хапар соргъанды, машинистканы орну бош болгъанын айтханларында, анга бек къууаннганды да, алайда ишлерге джарашханды.

- Былайда меннге бек джарыкъ, джылы тюбеб, ишле да кёр, дегенлеринде, къарачайча кесим сюйгенча уста джаза билмегениме да тартына, алай болса да таукел болдум. Меннге тёзюмлю болуб, билмегеними да юретиб, халатымы да тюзетиб, бирикген фахмулу коллектив мени кесине юйюрсюндюрдю, дейди Лидия. Алай бла ол машинистка болуб джыл бла джарым чакълы бир ишлегенден сора ана тилни иги теренирек билирге тырмашханы бла, алайдан аны ышаныб, корректор этиб кёчюредиле. Ол ана тилини ариулугъун, байлыгъын, чемерлигин сезеди, анга къуллукъ этиуню башына уллу сыйгъа санайды, алай бла бютеу джашауун кеси сюйген ишге береди.

1957-чи джылдан башлаб, газетибиз джангырыб, джангыдан чыгъыб башлагъан кюнден бюгюннге дери анга уллу къыйын салгъан журналистлени, редакцияны бирси къуллукъчуларыны хазна къалмай, барысыны да творчество джашаулары Лидияны кёз туурасында ётгендиле.

- Олсагъатда редактор Баучуланы Аубекир, кесини гитче къызына айтханча, алай юрете эди джазаргъа: «Окъуучу сюйюб окъурча зат табыб, аны бек «чайнаб» ауузуна салмай, кеси да сагъыш этерча, алай джазаргъа керекди», - деб. Къаджыкъмай иш бла узакъ джолоучулукъдан келиб, ары-бери булджумай, ариу тил бла не ауур статьяны да джазыб бериб, газетни бетин чыгъаргъан корреспондентлерибиз, бирикген коллективибиз бар эди. Аладан юлгю алмай, алача болургъа излемей бир джанында къалай къаллыкъ эдинг? Аланы атларын айтыргъа тыйыншлыды: Чотчаланы Магомет, Джаубаланы Хусей, Лайпанланы Сейит, Кёбекланы Билял, Хубийланы Абу-Хасан, Акъбайланы Азрет дагъыда башхала. Ол онглу корреспондентлеге артда келиб, ала бла бирге ишлеб юреннген джаш устала Мамчуланы Дина, Ёзденланы Якъуб бюгюнлюкде айтылгъан журналистлерибиздиле. Дагъыда къошарым - эки джыл чакълы болады газетибизге башчылыкъ этгенли джангы тамадабыз Ёзденланы Альберт. Аны оноу этгени, къуллукъгъа бериле билгени, коллективни бирикдиргени, хар бирибизге джылы сёзлери бла, керек джерде джарыкълыгъы бла ишге учундура билгени къууандырады. Аллай тамада бла не къыйын ишни да сюйюб тындырады коллектив.

«Бусагъатда мени бла къуллукъ этгенле экиси да тыйыншлы билимлери болгъан, борчларына керти берилиб ишлеген къызладыла», - деб корректор нёгерлери Семенланы Зарема бла Байчораланы Алинаны да бек махтайды ол.

Кесине махтау чакъыра билмеген, башына керексиз сый тартмагъан ашхы шартлары Лидияны адамлыгъы эмда намысы уллу болгъанына шагъатлыкъ этедиле.

Лидия, газетде 10 джылдан аслам заманны штатдан тышында, штатда да 3 джылны корреспондент болуб ишлей, творчествону татыуун ангылагъанды. Лидия тири, нени да билирге, этерге, юренирге хазыр къыз болгъаны себебли, коллектив аны профсоюз комитетге тамадагъа сайлайды. Кёб джылланы ол культураджарыкълыкъ ишлеге башчылыкъ этиб да тургъанды.

Ашхыланы, миллет бетибизни чыгъаргъанланы, малчылыкъда урунуб, элине, Джуртуна сый келтирген джигерлени, урушда къан тёкген джигитлени, миллетни тарихинде терен ыз къойгъан акъылманланы юслеринден джазгъанлай тургъанды. 1977-чи джыл ол Польшагъа, Германиягъа барыб келгенинде, «Джолоучуну тефтеринден» («Путевые заметки туриста») деген джарагъан материалланы джазыб «Ленинское знамя» газетде басмалагъан эди. Дагъыда бизни газет окъуучуларыбыз да эслеген болурла, Лидия мода, косметика, миллет ашыбызсууубуз, медицина, дармандары, юй турмуш, д. а.к. кюнде-кечеде адамлагъа магъанасы болгъан кёб тюрлю темалагъа рубрикаланы бардыргъанлай турады. Окъуучуладан бюсюреу письмола, телефон бла алгъышла, махтау, сый берген сёзле анга джазгъанлай турадыла. Лидияны энчи ашхы шартларыны дагъыда бирин сагъынмай болмайды, ол кеси болумлу ана болгъаныча, хар неге да лагъым таба билген фахму бла да байды. Алай дегеним, дарман хансладан башлаб, халкъ медицинаны кёб тюрлю лагъымын билгени себебли биз, биргесине ишлегенле, анга кёб кере «ол-бу ауруулагъа не иги джарайды?» деб, аллына барыучанбыз. Газетге кескин толу ангылатыб джаза билгенича, аллына барсанг да, алай, эринмей, кереклисича дарманны толу джазыб, къолунга тутдуруб къояды.

Ариу халиси, джарашыулугъу, сюйген ишине толу берилмеклиги бла Лидия биргесине ишлегенледен сый, бюсюреу табханлай турады бюгюн да. Алай болса да Лидияны баш иши корректорлукъду. Тышындан къарагъанча болмай, ол бек ауур, джууаблы джумушду. Бачхада ёсюмню аман хансдан тазалагъанча, газетни номерин талай кере «чагалаб» чыгъаргъа керек болады. Лидия кеси айтханлай, корректор бёлюм «газет» деген производствода ОТК-ды, ахыр продукцияны, адам айыб этмезча, базар бет алдырыб чыгъарыу аны бойнундады. Басма джумушлада джангы технологияланы игиден игиси чыгъа, бир къауум процесслени бираз тынчыракъ да этгендиле. Алай болса да ана тил бла кюрешген корректорлагъа уа таблыкъгъа джангы джукъ барды деб билмейбиз. Бюгюн да, алгъынладача, къолгъа къалам алыб, сабырлыгъынга да «таш байлаб», сёзлени бирем-бирем «чёблей» бередиле. Не джашырыу, журналистле, бирде чийсил материалланы аланы алларына атыб, борчларын тыйыншлы дараджада тындыргъаннга санаб кетиб, корректорланы ишлерине иш къошадыла. Кимден да иги газетни ол джарсыуларын Лидия биледи.

Газетчилени юч тёлюсю бла ишлерге тюшгенди Лидиягъа. Аланы, артыкъсыз да бек абадан къауумну, хар бирин энчи сагъына, аланы юсюнден да кёб джылы сёз айта, барысына да махтау бериб сёлешеди. «Бюгюн кюнюбюзню да Аллах къызгъанмасын», - дейди Батчаланы Лидия. Шукур эте билиу огъуру болгъан адамны шартыды, джашауума разыма дегенликди.

Заман ёте баргъанлыкъгъа, адам тюрленмейди - ол зат Лидияны юсюнде ариу кёрюнюб турады. Аны джашаугъа сюймеклиги, джарыкълыгъы, ашхы затны кёрсе учуна билмеклиги, миллетине игилик излеую бу затла анда джылдан джылгъа теренден терен тамыр ие барадыла. Кеси да бюгюннгю коллективге да таб, иги келишеди. Алай дегеним, билген билимин, сынамын джаш корректорлагъа да юретеди. Газетге джаны бек ауруйду, халат кетмесин деб, къайгъыргъанлай турады. Мындан ары да ол энтда коллективи бла ишлерге, ана тилибизде чыкгъан, халкъыбызны атын джюрютген газетибизде кючюн-къарыуун аямай ишлерге таукелленибди.

- Мен насыблыма, ёмюрюмю бир джерде, кесим да бек сюйген ишимде ашырыб барама, - дейди Лидия.

- Джалыбыз алай уллу болмагъанлыкъгъа, ёмюрде кёзюм башха бир джукъгъа къарамагъанды, энтда джангыдан джашау джолуму башласам, биягъы джол бла сокъмакъ саллыкъ эдим. Миллетиме къуллукъ этиб, не аз да хайыр келтире эсем, аны насыбха санайма...

Кертиси бла да насыблыды Лидия. Сюйген ишинде, сюйген коллективи бла бирге урунады. Ол кеси да эки баланы ёсдюргенди. Аланы да кесини юсюнде болгъан ашхы шартлагъа: сабырлыкъгъа, намысха, адебге, джашаугъа сюймекликге юретгенди, ана сютю бла сингдиргенди алагъа. Алайды да къызы Людмила КъЧР-ни Урунуу бла социал ёсюмюню министерствосунда Ветеран бёлюмню тамадасыны заместители болуб урунады. Джашы Руслан КъЧР-ни Сайлау комиссиясында ишлегенди.

Батчаланы Лидия кёб джылланы газетде уруннганы ючюн, миллетине халал къуллукъ этгени ючюн талай кере редакцияны, КъЧАОну, КъЧР-ни, РФ-ны Культура бла Профсоюз министерстволарындан кёб Хурмет грамота, саугъа бла да саугъаланнганды. 2005-чи джыл «Урунууну ветераны» деген сыйлы ат да берилген эди. 2016-чы джылда уа Къарачай-Черкес Республиканы Башчысы Темрезланы Рашид Россияны Кюнюн белгилеу байрамны аллы бла къралыбызны эмда республикабызны саугъаларына тыйыншлы болгъан 30 адамны саугъалаб алгъышлагъан эди. Аланы бири Батчаланы Лидиягъа ол кюн «КъЧР-ни махтаулу журналисти» деген сыйлы ат берилген эди.

Джылла озсала да Батчаланы Лидия джашау джоругъун бузмайды. Алгъынладача, бюгюн да бош заманында китаб окъургъа, табигъатха чыгъаргъа бек сюеди. Заманнга кесин хорлатханладан тюлдю Лидия эгечибиз. Тириди, джарыкъ кёллюдю, бютеу джашауун берген ишине, 47 джылны мындан алдача, сюйюб джюрюйдю. Биз а, коллегабызны туугъан кюню бла алгъышлай, дунияны башында бютеу ашхылыкъланы анга теджейбиз. Ашхы эгечибизни асыл муратлары толсунла, джюрегине къартлыкъ къонмасын, ёмюрю узакъ болсун, туугъанындан-туудукъларындан къууаннганлай джашасын, дейбиз.

БОКАЙЛАНЫ Фатима.
 
2018 дж. арттотурну 7
"КЪАРАЧАЙ"
Окъуучуланы тилеклери бла
ДЕБО УЛУ КЮЧЮК

Аллы газетни 25-чи номериндеди.

XVIII-чи ёмюрню ахыр сюреминден XIX-чу ёмюрню экинчи бёлюмюне дери джашагъан, къарачай-малкъар (ас-алан) халкъны акъылман назмучусу, джырчысы, философу Байрамукъланы Дебону джашы Кючюкню юсюнден, 1917-чи джылдан башлаб, озгъан ёмюрню 60чы джылларына дери, хазна сёлешинмегенди.

Хрущёвну «джылыуундан» сора да, Совет власть оюлгъан 90-чы джыллагъа дери «Хасаука», «Умар» джырланы сахнагъа чыгъыб джырларгъа да эркинлик джокъ эди. 70 джылдан артыкъны Дебо улуну атын халкъдан букъдуруб нек кюрешгендиле? Бу соруугъа джууаб излесек, быллай оюмла келедиле эсибизге:

1. Дебо улу Кючюк 1828чи джыл октябрь айны 20-да Хасаукада патчах аскерге къаршчы уруш этгени ючюн.

2. Россия империяны ол заманда политикасына келишмеген «Хасаука», «Умар» деген эмда башха джырланы, назмуланы джазгъаны ючюн.

3. Хасаука урушдан сора бёлек замандан патчахны аскерине къуллукъгъа кириб, абычар болгъаны ючюн.

4. Джашаууну экинчи джарымында таза диннге кесин бериб, хаджи болгъаны ючюн.

5. Дебо улу Кючюкню тукъуму Байрамукъладан болгъаны ючюн, (Совет властны заманында Кючюк Джатдайны, Алийни, Добайны, Къадыны дагъыда башхаланы бетлеринден кёрюннгенди.

6. Къарачай-малкъар халкъны (революциягъа дери) теренден келген джазмасы, мийик дараджалы литературасы болгъанын кёргюзмез ючюн.

Чурумла дагъыда болурла, алай болса да ма бу башында айтылгъан оюмланы джууабларын осмакълаб кёрейик.

Байрамукъланы Дебону джашы Кючюкню Хасаукада уруш этгенине, халкъда джюрюген хапарны тышында да, кесини чыгъармачылыкъ ишлери (назмулары, джырлары) шагъатлыкъ этедиле. Анга «Анам бла ушакъ» деген назмусундан талай тизгинни юлгюге келтирейик.

«Сау къал, анам, сен,
Тенглерим бла мен,
Къуугъун болуб,
сауутланыб, бюгюн кетебиз.
Аллыбызда – джау,
Сыртыбызда – тау,
Сыртыбызны таугъа
тиреб, уруш этебиз.

Кёбдю джау бютюн,
Аууш – чарс, тютюн.
Тоб тауушдан тебренеди
Хасаукада джер.
Артда – бедиш, дау,
Алда – сый, махтау!
Я, Джаратхан, артха теб-
мез кючню бизге бер!»


Дебо улу Кючюк бир белгисиз адам болса, Хасаукада уруш этгени унутулуб да къаллыкъ болур эди. Алай а, артда Дебо улу Эресейге керти адам болуб, таза къуллукъ этиб кюрешсе да, белгили адамны ол урушха къатышханы, хар заманда айтылгъанлай турлукъ эди. Бир кере империягъа къаджау тургъанны, артда не ашхылыкъла этиб кюрешсе да, джашау джолу суратланнган сагъатда, ол «къара тамгъасы» кёрюннгенлей турады.

Экинчиси, Дебо улуну «Хасаука», «Умар» джырлары, назмулары ёсген тёлюлеге «аман» юлгю болмасын, Эресейни ичинде джашагъан миллетлени араларында шохлукъгъа заран салмасын, деген оюмгъа келтиргенди бир къауумланы. Аны амалтын, 1917-чи джылдан сора, Дебо улуну аты, творчествосу ёсген тёлюлеге белгили болгъанындан эсе, болмагъаны игиди деген оюм бла джукълатыб тургъандыла большевикле.

Ючюнчюсю, Хасаука урушдан сора, Дебо улу Кючюк 1829-чу джыл август айны 24-сю бла сентябрь айны 6-ны араларында уллу орус поэт А. С. Пушкин бла Нарсана джанында тюбешиб, кёб оюмла этиб, Эресейге башха тюрлю кёз бла къараб, кърал адам болуб, орус патчахны абычары болса да, Дебо улуну уллу поэт болгъанын унутургъа керек тюлдю.

Биз ангылагъаннга кёре, сёзге уста, кесини заманына кёре билимли адам империягъа махтау салса, аны сёзюне тынгылаб, таулуладан кёбле бери айланырла деген умут бла, бергендиле Дебо улугъа абычар чынны. Дебо улу Кючюк абычар чын бергенлерине, сабийча, алданмагъан болур. Халкъын сакълар ючюн, халкъына джарар ючюн абычар чын анга, анычалагъа амалсыз керек болгъанын «Кюзгю бла ушакъ» деген назмусунда ачыкъ кёргюзеди. Андан бир бёлек тизгинни келтирейик юлгюге:

«Имбашларын окъа
этиб Кючюкню,
Къолуна да тутдургъ-
алла гюлчюкню,
Кёргюзелле бюгюн аны
юлгюге...
Чыгъа барыб, Кючюк
къарайд кюзгюге.

Ол кюзгюден къарагъанмы Кючюкдю?
Ол кюзгюге къарагъанмы Кючюкдю?
Ол абычар кийимли уа,
кимсе сен?
Кюзгю, бир айт, кертиси бла кимме мен?»...

...Тёре тюлме терснитюзню айыргъан,
Къул болгъанма халкъгъа боллукъ хайыргъа...
Терс эсем да, алай келед
кёлюме.
«Сатлыкъ» эсем, басмасынла ёлюме!»


Дебо улу Кючюкню абычар болгъанын, халкъда джюрюген хапарладан эшите, кесини творчествосунда да окъуй тургъанбыз. Алай болса да, белгили тарихчибиз Батчаланы Шамилни «Карачаевцы в войнах России» деген, 2005-чи джыл Москвада, «Репро ЦЕНТР М» деген басмада чыкъгъан китабы ол затха керти шагъатлыкъ этеди. Китабны 176-чы бетинде, «Документы о службе офицеров-карачаевцев. Карачаевцы – офицеры Российской армии (до октября 1917 г.) деген бёлюмюнде, 34 къарачай джашны атлары тизиледиле да, 33-чю прапорщик Байрымуков Кучук Дебоевич (до 1800 – после 1850) деб джазылады. Къайсы архивледен алгъанын Шамил китабында ачыкъ джазады.

Дебо улу Кючюкню патчах аскерде абычар болгъаны, Совет власть киргенден сора, коммунист идеологиягъа керек болмагъаны хакъды. Кючюкню абычарлыгъы аны творчество джолуна заран болгъанды.

Дебо улуну творчествосун джукълатыб кюрешгенлерини тёртюнчю чуруму, аны хаджи болгъаныды. Аллахха къаршчы баргъан Совет властха Аллахха таза ийнаннган хаджиле, афендиле, джырчыла керек болмагъандыла. Дебо улу керти ийнамлы адам болгъанына назмулары шагъатлыкъ этедиле. Юлгюге аладан да бирин келтирейик:

«Бисмилля деб, башла айтыр сёзюнгю!
Китаб сёзден баш этмесенг кесинги,
Бала сюйюб алыр берген дерсинги,
Аллах кечер ууакъ-тюек
терсинги.
Терслик этиб, къалмайыкъ дей, палахха,
Сен, айт, Кючюк, махтау Уллу Аллахха.
Ля илляха илля Аллах,
Мухаммад расулюллах!»


Бешинчи чурумгъа Дебо улу Кючюкню Байрамукъладан болгъанын айтсакъ, бу чурумну кёблюгюн, азлыгъын осмакълагъан къыйынды. Алай болса да, кёлюбюзге былай келеди. Байрамукъладан баш тутханла, билимлиле, хаджиле, джигитле кёб чыгъа келгендиле. XX-чы ёмюрню 20-чы джылларында, халкъыбызны эм белгили адамларыны бири Къарачайны Джигити Байрамукъланы Джатдай болгъанды. Джатдайны атын «Совет властны «джаууна» чыгъарыб, чынг ахырында, кесин да, къарнашларын да ёлтюргенлери, гитче къарнашлары Къадыны да 1943чю джыл тышына кетиб къалгъаны, Дебо улуну атына да, творчествосуна да «кёлекке тюшюрген болурла». Ким биледи? Бу оюмубузну да джашаргъа эркинлиги болур?

Дебо улу Кючюкню атын да, творчествосун да халкъны эсинден кетериб кюрешгенлерини баш чурумларыны бири уа, Совет империяны миллет политикасы болгъанды. Революциягъа дери джазмалары болмагъан къарангы, гитче халкъланы дуния джарыкъгъа чыгъардыкъ деген фикирни халкъланы мыйыларына сингдирсек, Совет властха къоркъурман бола джашарла деген умут бла, миллетлени эски культураларын, «тарих эслерин» кетериб кюрешгендиле. Дебо улу Кючюкню бек онглу чыгъармалары бла халкъ, ёсюб келген джаш тёлю таныш болсала, бизни къарангы халкъ болгъаныбызны большевикле кесибизге «ангылаталлыкъ» тюл эдиле. Аны амалтын Дебо улуну акъылманлыгъы советлеге чыртда керек болмагъанды.

Дуния литератураны эм юлгюлю чыгъармаларын, айдын адамларыбыз окъур керекли къалмагъандыла. «Къарачай-малкъар халкъны «Хасаукасындан», «Умарындан» кючлю джырлары да бардыла!» – деб, айтырыкъла да болурла? Алай а, хар инсан да джарасыны къалай ачыгъанын, не уа къууанчыны ёлчесин кеси иги биледи. «Хасаука» бла «Умар» джырлада бола тургъан затланы суратларын кёзюнг бла кёресе да, джюрегинг бла ётдюресе. Ол джырла окъуучуну джарсыулары, джаралары, ёхтемликлеридиле! Джигит Умар окъуучугъа, бек сюйген эт адамыча кёрюнеди.

«Къарачайны сакълар
ючюн ол бюгюн,
Джанын берди чаууллагъа сойланыб».

«Бир сууукъ окъ юзген
эди къолунгу,
Шкогунгу сол къолунга
алгъанса».

«Джаны чыгъыб къобалмазын билгенлей,
Кёзлерине сюнгюлени
урдула».
«Хапарынгы сени къоймай ма былай,
Ким айталыр ол кюн
ишни болгъанын?
Къара къашлы, асыры
кенг мангылай,
Алтмыш алты къоргъашындан толгъанын».


Бу башында сёз бла салыннган «суратланы» джюрегинги кёзлери бла кёре турсанг (Аллах, ол затдан Сен сакъла) туугъан къарнашынгы, джашынгы джакъларгъа мадар табмай, къычырыкъ-хахай этгенча болады джюрегинг. Къысхасыча айтыргъа, бу эки джыр хар къарачай-малкъарлыма дегеннге, дуния адабиятда не уллу чыгъармадан да багъалыды, деб келеди кёлюбюзге. Джырланы суратлау кючлери, джазылгъан лагъымлары да тюрк тилледе назмучулукъну мийик дараджасыды.

«Къурч санлада бегиген ол темир джан, Терк чыкъмайды быллай тулпар джашладан. Ётгюр сандан чартлаб чыкъгъан исси къан, Тешиб, ётюб кетед къаты ташладан».

«Сагъышладан башы тубан тауладан, Шоркъа-шоркъа джыламукъла агъарла».


«Революциягъа дери «джазмасы болмагъан» халкъны бир джырчысы XIX-чу ёмюрню 20-чы, 30-чу джылларында аллай тамам затны къалай джазалгъанды да?» – деб, сорургъа излегенле бюгюн да болурла. Ол сорууну бизни тарихибизни, адабият, маданият джолубузну иги билмегенле, не уа билирге излемегенле сорургъа боллукъдула. Бизни бек эртделеден джазмабыз болгъанына шагъатлыкъ этген затларыбыз бек кёбдюле. Сёз ючюн, къаяларыбызда джазылгъан рун джазмала, къарачай-малкъар халкъны Нарт эпосу шагъат тюлмюдюле анга? Эртделеден джазмасы болмагъан халкъ, Нарт эпосча аллай онглу затны джазаллыкъ тюл эди. Не уа, Дебо улу Кючюкню халкъ ауузунда джюрюген «Табула болсун Тейриге» деген ма бу «тахсалы» назмусу, меджисуу заманладан башлаб, джазмабыз болгъаныны юсюнден айтмаймыды?

«Табула болсун Тейриге, Ийленнген бёрю териге, Териде отуз белгиге! Ала зат тюлле телиге, Айдын адамгъа ала – май, Къара кечеге – толгъан ай. Кёк ташла – бала кёмеге, Акъ джелпек – сакъа кемеге, Билек къангала – налмаздан, Бизни сакълалла талмаздан, Гюргени муджурасындан, Асхакъны къурч къамасындан! Тейриден келген белгиле – Дуния тахсагъа билгиле!»

(Мындан арысы басмаланныкъды).
 
2018 дж. арттотурну 12
"КЪАРАЧАЙ"
Окъуучуланы тилеклери бла
ДЕБО УЛУ КЮЧЮК

Аллы газетни 25-чи, 26-чы номерлериндеди.

Биз барыбыз да билгенден, бек эртделеде бёрю тюрк тилли халкълада «шыйых» джаныуаргъа саналгъанды. Меджисуу заманлада ант этдирселе бёрюню сингирин къолуна алдырыб, алай ант этдиргендиле. Нарт эпосда Ёрюзмек кёкден джерге тюшгенинде, бёрю сютню ичиб, алай бла келишдиргенди ёпкелерин джерни хауасына. Аланы сагъыннганыбыз, къартланы айтханларына кёре, къарачаймалкъар халкъ джазма белгилени (алфавитни) бек сыйлыгъа санаб, ийленнген бёрю териге джазгъанды. Джазма белгилени саны 30 болгъанды. 1396-чы джыл Асхакъ Темир бизни Алан къралыбызны чачхандан сора, таулада къалгъан кесегибиз прогресс джолну баралмай, регрессге тюшгенди. 400 джыл чакълы бирни (муслиман дин бизге иги синнгинчи дери), халкъыбыз джазма къайгъылы болалмагъанды, джан къайгъылы болгъанды. Джаза, окъуй билгенле сабыр-сабыр тауусула, сан бирле къалгъандыла. Аны айтханым, Дебо улу Кючюк бурундан келген джазмабызны билгенни тышында да, Нарт эпос бла, кюнчыгъышны, кюнбатышны, орусну поэзиялары бла да иги таныш болгъанына мени ишегим джокъду. Нек? Алай болмаса, Дебо улу назму джазыуну джорукъларын алай уста биллик тюл эди. Башында айтханыбызча, Дебо улуну творчествосун халкъгъа баямлагъан, не джаны бла да коммунист къралны идеологиясына «къаршчы» кёрюннгенди. Аны амалтын, Дебо улуну «Хасаука», «Умар» эмда башха джырларын, кёрмеген, билмеген кибик этиб кюрешгендиле. Халкъны эсинден толу кетерелмегенлеринде уа, тюрлю-тюрлю болмагъан хапарланы халкъгъа джайыб, газетледе басмалаб кюрешгендиле.

Бир къауумла: «Ол джырланы Дебо улу Кючюк джазмагъанды, Боташланы Абдурахман джазгъанды!» деб, чорт кеседиле. Бир башха къауум да: «Огъай, Дебо улу Кючюк да джазмагъанды, Боташ улу Абдурахман да джазмагъанды, не Орусланы Махамет, не уа Ёртенланы Азрет джазгъанды!» – деген оюмну келтиредиле. Сёз ючюн, Дудаланы Баттал 1995-чи джыл март айны 15-де чыкъгъан «Къарачай» газетде «Кючюк хаджи болмагъанды» деген статьясыны бир джеринде былай джазады:

«Мен таныгъан ол заманда - 30 -чу джыллада эм къартла Махаметланы (Махийланы) Къубадий бла Байрамукъланы Шонай эдиле. Ала экиси да Хасаука урушну заманында 4 –5-шер джыл болгъан сабийле болгъандыла. Урушну кеслери кёзлери бла кёрмеселе да, хапарлары аланы терен эди. Джырланы экисин да («Хасауканы» да, «Умарны» да), Къубадий айтханнга кёре, Ёзденладан (Сыгынчылары къауумдан) биреулен этгенди, Шонай аны юсюнден джукъ айталмай эди...

...Джырны авторуну юсюнден мен соргъанымда, Шонай хапарсыз болгъанын айтды, Къубадий айтханнга кёре уа, ол Ёзденладан (Сыгынчыладан) болгъанды. Ол затны юсюнден, ол экисинден сора да, мен башха адамла бла сёлешгенме...»


Аллах-Аллах, къалгъанла къалай боллукъ эселе да, Дебо улу Кючюк Байрамукъладан болмай, Ёзденладан болса, эм бек мен (бу статьяны автору – Ёзденланы Альберт) къууанныкъ эдим! «Хасауканы», «Умарны» джазгъан джырчы Ёзденладан болгъанды деб а, мени сартын, мен бир кере да эшитмегенме къартларыбыздан. «Хасаука», «Умар» джырланы автору Ёзденладанды (Сыгынчыладанды) деб къатышдыргъанларыны чурумун мен 37 джылны мындан алгъа джазыб алгъан эдим. Ол заманда джазыб алгъан затларымы, не уа кесими назмуларымы, джырларымы «боюн кючлерине» базгъан абадан къауум хазна капеклерине да санамаучан эдиле. Аны амалтын газетде, журналда, китабда басмалатырча кючюм джокъ эди. Энди, джылым 60-дан атлагъан «къарт» болгъанымда, Аллахха шукур, барды аллай мадарым. Алай эсе, мени къарт атам Ёзденланы (Сыгынчыланы) Локъманны джашы Томпадан 1980-чы джыл джазыб алгъан затларымдан бир кесегин басмалайым.

«...Атам Локъманны анасы – Байрамукъланы Ханифа амма. Ханифа амманы къарт атасыны атасы Хабич бла Кючюкню атасы Дебо туугъан къарнашла болгъандыла. Дебодан Байрамукълары тукъумда Дебо атауул башланады, Хабичден да Байрамукъланы Хабич атаууллары башланады. Аны айтханым, Ханифа амманы къарт атасы бла Дебо улу Кючюк къарачайча айтханда, туугъанла болгъандыла. Сёз ючюн, Кючюкню джашы Мухаммат бла Ханифа амманы атасы къарачайча айтханда, экиде тургъандыла. Ол заманлада, бусагъатладача болмай, экиге, ючге айланнганла бек джууукъгъа саналгъандыла. Аны себебли, бир-бири юйюне аслам джюрюгендиле, бир бири сёзюне кёб тынгылагъандыла. Байрамукъланы Дебо эмда Хабич къауумла- рыны ата-бабаларындан келген джырчылыкъ къанлары Ханифа аммагъа да джетген болур эди. Ма алай бла Ханифа амма Кючюкню «Хасаука», «Умар» джырларын уста джырлаучан эди. Атамы юретгенден да озуб, бизге да юретиучен эди Ханифа амма аланы. Ол джырла амманы ауузундан чыгъар чыкъмаз Адил (Ёзденланы джырчы Адил – къарт атам Томпаны гитче къарнашы) джылы бла гитче болса да, бизни барыбыздан да дженгил алыб къоюучан эди. Артда-артда Адил Юч Ёзенде белгили джырчы болгъанында, анам: «Адилни джырчылыгъы Байрамукълагъа ушагъанды», – десе, атам Локъман да анга дженгишлик бермей: «Джырчыла кесибизде да, Ёзденлада, джетишедиле!» – деучен эди. Аны айтханым, Дебо улуну джырлары Байрамукъладан эсе бизде, Ёзденлада, кёб джырлана эдиле. Тюзюн айтыргъа, Кючюкню туудукълары окъугъанла, билимлиле, къуллукъчула, залимле болгъандыла, алай а ичлеринде биздеча джыргъа уста адам хазна джокъ эди. Бизникиле Кючюкню джырларын аслам джырлагъанлары амалтын, «ол джырланы Сыгынчылары этгендиле» деб къойгъанла да болуучан эдиле. Алай а, башыбыздан Аллах къараб турады, «Хасаука», «Умар» джырланы бизникиле (Сыгынчылары) этмегендиле, Дебо улу Кючюк этгенди. Кючюкню ол джырларындан сора да, ариу джырлары кёб эдиле. Башхаланы къой, мен гитче заманда къарт атам Зеке: «Ёзден, Ёзден, белибауунг джезден» деген, бизни уллу атабызгъа аталгъан джырны да Кючюк этгенди», - деучен эди.

Бласт киргенден сора уа Кючюкню «патчах абычар болгъанды, хаджи болгъанды» деб, атын-чууун да сагъынмай къойдула. «Хасаука» бла «Умар» джырларын да биз Ханифа аммадан эшитгенча къоймай, бир-бир джерлерин тюрлендирген эдиле».


Байрамукъланы Дебо улу Кючюкню «Хасаука» бла «Умардан» сора да талай затланы джазгъанын, орус патчахха къуллукъ этген абычар болгъанын, хаджи болгъанын да мен сабийликден эшитгенлей тургъанма.

Дагъыда, Дебо улугъа Къарачайны биринчи къадысы болгъанды дейдиле. Ол айтханла бла «огъай» деб ёчеширча да, «хоу» деб, ийнанырча да тюлдю. Не ючюн? Дебо улу Кючюк Къарачайны биринчи къадысы болса, архив къагъытлада аты къаллыкъ болур эди. Поэзиясы да башхаракъ тюрлю боллукъ болур эди.

Хасаука урушдан сора бёлек джыл озуб, Меккягъа барыб, хаджи болуб къайтхан эсе уа, анга огъай деб айтырча тюлдю. Джашаууну экинчи бёлюмюнде джазгъан назмулары да алайгъа келишиб турадыла. Биз оюм этгенден, Дебо улу Кючюк 1828-чи джыл отузладан атлагъан адам болгъанды. Аны айтханым, Дебо улуну абычар болгъаны, хаджи болгъаны да бек игиди, алай а ол къарачай-малкъар халкъны тарихинде уллу поэтча, джырчыча къалгъанды. Алай эсе уа, аны джазгъан затларына тамгъа урмагъанлай, урдурмагъанлай барыбыз да джакъларгъа керекбиз. Мындан ары не къадар ёчешсек, Дебо улу Кючюкню ёлюмсюз творчествосуну, ол къадар джангы бетлерин ачарыкъбыз.

Ким къалай десе да, къарачай-малкъар поэзияны «джукъудан уяннганы» (возрождениеси) XVIII-чи ёмюрню экинчи бёлюмюнде башланнганды дейме мен. Семенланы Къалтур Державин болгъан эсе, Дебо улу Кючюк къарачай-малкъар халкъны Пушкини болгъанды! Кючюкню бюгюн-бюгече да халкъны ауузунда джюрюген, алгъаракълада газетледе, журналлада, китаблада басмаланнган, энчи архивледе болгъан джырлары, назмулары, айтыулары айтханыма шагъат боллукъларына мени ишегим да джокъду.

Дебо улу Кючюкню чыгъармалары, адамлыкъгъа, адебге-намысха, халкъыбызны сюерге, башха халкъла бла шохлукъда джашаргъа, уллу Эресей къралыбызгъа таза къуллукъ этерге юретедиле окъуучуну. Дебо улуну джазгъанларында ол ашхы иннети бла иги танышсакъ, адамлыкъ шартларыбызны анга ушаталсакъ деген нюзюр бла басмалайма мен да ма бу статьяны. Муну ызындан да, сёзюбюз тутхучсуз болмазча, акъылман поэтибизни «Бийнёгер бла Айсурат» деген уллу поэмасын басмаларгъа муратыбыз барды. Алай этсек, Кючюкню кертиси бла да къаллай уллу назмучу болгъанын ангыларгъа окъуучулагъа тынч боллукъду. Дебо улуну джарыкъ сыйына бюгюн-бюгече да «тамгъа» салыргъа дыгалас этгенлени да ауузлары тыйылыр деб мурат этебиз.

Алай эсе, Байрамукъланы Дебону джашы Кючюкню тин дуниясына атланайыкъ.

Эртде-кеч болса да, Уллу Аллахны адиллиги тюзню джанына бурулуучанды. Шукур Бир Аллахха, Сыйлы Аллахха, Уллу Аллахха!

ЁЗДЕНЛАНЫ Альберт.

(Мындан арысы басмаланныкъды).
 
2018 дж. арттотурну 7 "КЪАРАЧАЙ"
Иги хапар
ЁЗДЕНЛАНЫ МАРАТ — ДУНИЯНЫ ЧЕМПИОНУ

Ёзденланы Маратны аты бизни республикада, бютеу Россияда, тыш къраллада да белгилиди. Ол КъарачайЧеркесияда Джиу-джитсу федерацияны президентиди. Озгъан джыл Тюркде грепплингден бардырылгъан къралла арасы спорт эришиулеге къошулуб, 1-чи, Астраханда грепплинг бла миксфайтдан бардырылгъан Эресейни кубогуну чемпионатында да 1-чи орунну алыб, халкъыбызгъа, бютеу республикабызгъа уллу сый келтиргенди. Андан сора Россияны джыйым командасында болуб, Сербияда бардырылгъан дунияны чемпионатында 1-чи орунну алыб, Эресейни атын да махтау бла айтдыргъанды.

Мындан алда республикабызгъа къууанч хапар келгенди. Португалияда аскер искусстволаны не тюрлюсю да бардырылгъан 8-чи къралла арасы чемпионатында Россиядан джангыз кеси болуб, Марат грепплингден дунияны чемпиону болуб къайтханды.

Адамланы джюреклерине къууанч келтирген ол ашхы джетишим, халкъыбызны, республикабызны, Кавказны, бютеу Эресейни къууанчыды.

Быйыл джорукъсуз бардырылгъан джыгъышыуну Бютеудуния фестивалына политика бла байламлы болуб, ай медет, Россиядан кишини иймегендиле.

Ёзденланы Марат, Португалияны Консульствосуна тилек къагъыт ийиб, юретиучюсю Алийланы Марат бла бирге Португалиягъа Румыниядан ётгенди. Алай бла Россия Федерацияны башха спортчулары баралмагъан джерде ол эришиулеге къошулгъанды.

«Тутушургъа деб аллай узакъ, къыйын джолну баргъандан сора, мен хорламасам, боллукъ тюл эди. Не да этиб, хорламны келтирирге керек эдим. Ол сагъышла мени акъылымда, джюрегимде, сезимлеримде бегиб, кечем-кюнюм да аны юсюнден сагъыш эте эдим. Кавказчыла хар заманда да тириликлери бла, джигитликлери бла, гыртджылыкълары бла белгилидиле. Ол къан бла келген зат хайыр келтирмей къоймайды.

Тыш къралчы бир къауумланы бизни къралгъа тутхан кир иннетлерин билгенимде, ачыуум кюч къошуб, хорламны джолунда мени учундурду, къызындырды. Мен, КъЧР-ни байрагъын да тутуб, пьедесталны къаты бла бара, хорламдан башха затны юсюнден сагъыш этмей эдим. Меннге джан аурутханлагъа анама, юйдегиме, юретиучюм Алийланы Маратха, чемпионатха къошулургъа болушхан Румынияны командасындан тенглериме, социал сетледе мени джакълаб тургъанлары ючюн, КъЧР-ни джаш тёлюсюне, башхалагъа да бек разыма», - дейди Марат.

Экинчи орунну Румынияны спортчусу алгъанды. Ючюнчю орунну Кувейт бла Испания юлешгендиле. Бу чемпионатха 70 къралдан келген 5000 адам къошулгъанды. Башында айтханымча, Россия Федерациядан джангыз Мурат барыб, спортну грепплинг тюрлюсюнден алтын медаль алыб къайтханды.

«Талай джылны мындан алда джыгъышыб башлагъанымда, мен чемпионатны юсюнден сагъыш да этмей эдим. Ариу лагъымлагъа юрениб, аланы телефоннга алыб, сабийлериме, башхалагъа кёргюзтюучен эдим.

Дунияны кубогу ючюн Тюркде баргъан биринчи эришиулеге баргъан эдим. Андан экинчи орунну алыб къайтдым. Андан сора дунияны кубогун Белгородда баргъан эришиуледе экинчи кере алдым.

Бизни джашла, къызла спорт бла гитчеликлеринден кюрешиб турургъа керекдиле. Къралны керти адамы болур ючюн, аны джашау джолунда тирилик, тёзюмлюк, учунмакълыкъ, игилик этерге тырмашыу орун алыб, алгъа элтирге керекди. Биз барыбыз да ол затлагъа тырмашсакъ, хар небиз да иги боллукъду», - дейди Ёзденланы Марат.

ЛЕПШОКЪЛАНЫ Хусеин.
 
2018 дж. арттотурну 7 "КЪАРАЧАЙ"
Фермерлени (Farmer - Çiftçi - Malçı) ишлери
МАЛДЫ БИЗНИ ДЖАШАТХАН

Республиканы башха районларындача, Къарачай районда да элчи-фермер мюлкле къуралгъанлы иги кесек заман болады. Бусагъатда элчи-фермер мюлклени тамадалары КАРАМУРЗИН Рамазан Леоновичге «Къарачайны» корреспонденти КЪОБАНЛАНЫ Махмут тюбеб этген ушагъын окъуучулагъа теджейбиз.

- Рамазан, къайсы джылдан бери башчылыкъ этесе элчи-фермер мюлклеге? Кимле бла къалай ишлейсе, бир хапар айтсанг.

- Мен Къарачай районну элчи-фермер мюлклерине башчылыкъ 2012-чи джылдан бери этиб келеме. Ары дери мен, кесим элчи-фермер мюлк къураб, он джыл чакълы бирни ишлеген эдим. Бусагъатда элчи-фермер мюлкню ишин джашым Казим бардырады. Бизни мюлк Къумуш Башында орналгъанды. Къошубузну джангыртханбыз. 68 гектар сабаныбыз барды да, анда силослукъ нартюх бла гардош ёсдюребиз. Башхача айтсам, 30 гектар сабаннга джыл сайын гардош салабыз. 250 тууар малыбыз, 750 къоюбуз, 12 атыбыз барды. Тууар малланы эмда ууакъ аякълыланы эркеклерин багъыб, иги эт алсала сатабыз. Аладан тюшген ачхагъа отлукъ, запчастла, минерал ашаула алабыз. Тракторларыбыз, сеялкаларыбыз, тырнауларыбыз бардыла. Аланы барын да аяулу тутабыз.

- Сен айтхандан, фермерлик ишден уллу хапарынг барды. Районну элчи-фермерлери бла бир тил табыб ишлей болурса?

- Районда элчи-фермер мюлкню менден алгъа къурагъан болмагъанды. Кърал къатышхан 90-чы джыллада къураб, артдан джабыб дагъыда джангыдан къураргъа керек болгъан эдим.

Къралны иши тюзелди да, бусагъатда элчи-фермер мюлклени ишлерине джарсыу болгъан джокъду. Ол себебден бу арт джыллада элчи-фермер мюлкле бизни районда кёб болгъандыла. Сёз ючюн, талай джылны мындан алгъа 165 элчифермер мюлк болгъан эсе, 2016-чы джыл аланы санлары 200-ге джетген эдиле. Энди уа 209-дан аслам болуб турадыла. Бу саннга энтда быйыл иги кесек элчифермер мюлк къошуллукъду.

- Элчи-фермер мюлкню ишин бардыргъан къыйынды. Алай эсе, ала джылдан джылгъа аслам болуб нек барадыла?

Биринчиси, Къарачай районну администрациясы районда элчи-фермер мюлкле аслам боллукъларын излейди. Артыкъ да бек районну администрациясыны башчысы Кушджетерланы Спартак уллу эс бёледи элчи-фермерлеге. Не джаны бла да болушлукъ этиб турады. Андан сора да КъЧР-ни Правительствосуну Председателини биринчи заместители Байчораланы Эльдар да элчи-фермер мюлклени ишлерини юсюнден менден хапар соргъанлай турады. «Керекли затыгъыз болса, тартынмай, уялмай айтыгъыз. Мадарыбыз болгъан джерде болушурукъбуз», деученди. Къысхача айтсам, республиканы, районну тамадалары бизге кёл этиб турадыла да, биз да элчи-фермерле малланы не тюрлюлерин да аслам этиб, республиканы эт, сют, джау, бышлакъ бла баджарыргъа кюрешебиз.

- Элчи-фермер болур ючюн, кёб мал тутаргъа керек болур?

- 10-15 тууар малы, 40-50 къою болгъан элчи-фермер мюлк къураргъа боллукъду. Бизни районда уа аллай бир малы болмагъан джокъду, дерге боллукъма. Андан кёб мал тутханла тюбер ючюн да къалмайдыла. Элчи-фермер мюлк къураргъа излегенле, келиб, тилек къагъыт джазсала, маллары болгъанлары бла болмагъанларын тинтиб, джазылгъаныча бир малы бар эсе, элчи-фермер мюлк болгъанына шагъатлыкъ этген къагъытла беребиз.

- Малы болгъаны бла болмагъанын тинтмей, элчи-фермер мюлк этерге болмаймыды тилек къагъыт джазгъанны?

- Джашауда кёб тюрлю адам болады. Бир къауумла кеслерини къыйынлары бла джашаргъа излейдиле, бирсиле уа, ишлемегенлей, къыйналмагъанлай, къралдан ачха алыб турургъа излейдиле. Башхача айтсам, бир тауугъу да болмагъанлай, быллай бир малым барды деб, алдаб, элчи-фермерле болургъа излейдиле бир къауумла. Ол джанына бир да сакъбыз. Бизге маллары болгъан, алагъа къарай билген элчи-фермерле керекдиле. Районда ненча элчи-фермер мюлк бар эсе да, барыны да иги кесек тууар маллары, къойлары, атлары бардыла. Бизге джалгъан элчи-фермерле керек тюлдюле.

- Бусагъатда районда ненча элчи-фермер мюлк барды? Не тюрлю мал да тутамыдыла ала?

- Башында айтхан эдим, элчи-фермерлени саны 200ден атлагъанды, деб. Ала тутмагъан мал джокъду. Асламысына бизни районда, къойну джюню учуз болса да, ууакъ аякълыланы тутаргъа бек сюедиле. Нек десенг, алагъа къарагъан тынчды. Бизни элчи-фермерлерибиз асламысына къарачай тукъумлу къойланы тутадыла. Ала къыш айлада кюн бетледе кютюлюб айланадыла. Анда-санда болмаса, алагъа бичен, силос салынмайды. Тёлю берир заман джууукълашса, элчи-фермерле бичен да, силос да, мюрзеу да бередиле алагъа. Къарачай тукъумлу къойла, джаз келиб, кырдык кёлтюрюлсе, тёлю бериб башлайдыла.

Элчи-фермерледе ненча къой, ненча тууар мал, ненча ат болгъанларын айтайым. Бюгюнлюкде алада 143345 къой, 18273 тууар мал, 2678 ат бардыла. Быллай бир мал башха районланы элчи-фермер мюлклеринде джокъду. Районну сабан ызларыны аз болгъанлары амалтын элчиле мал тутуу, мал багъыу бла кюрешедиле. Малды аланы джашатхан.

Ууакъ аякълы малны тутууну дагъыда бир хайыры барды. Ол да неди десегиз, къралдан дотация алыуду. Сёз ючюн, бир къойгъа джылны ичинде 200 сом тёленеди. Орта тергеу бла алыб къарасакъ, 700 къойдан аз тутхан джокъду элчифермер мюлклени арасында. Сёз ючюн, хурзукчу элчи-фермер мюлкню иеси Апаланы Таусолтанны 1500 къою, 63 тууар малы, 25 аты барды. Ол элден Къасайланы Османны 98 тууар малы, 17 аты, 850 къою барды. Тебердичи Магулаланы Мухтар да 52 тууар мал, 770 къой, 145 ат тутады. Орусланы Мудалиф да Тебердиде джашайды. Кёбден бери элчи-фермер мюлк къураб турады. Аны 110 тууар малы, 1000нге джууукъ къою, 21 аты барды.

Коста Хетагурово элде да элчи-фермер мюлкле къурагъанла кёбдюле. Теуналаны Маджитни 90 тууары, 11 аты, 700 къою бардыла. Ол элден Абайханланы Казим да андан артха къалмайды: 65 тууар, 900 къой, 15 ат тутады.

Марада джашагъанла да, элчи-фермер мюлкле къураб, бюгюнлюкде не тюрлю малларыны да санларын аслам этерге тырмашадыла. Алчакъланы Ханафий 200 тууар, 600 къой, 30 ат тутады. Лепшокъланы Алимджашар да Марада джашайды. Бюгюнлюкде аны 800 къою, 100 тууары, 20 аты барды. Аслам къойлары болгъанла аслам дотация да аладыла къралдан. Сёз ючюн, 1000 къою болгъан джылны ичинде 200000 сом алады.

- Дотация ачханы кърал заманында беремиди?

- Къойланы дотация ачхаларын кърал заманында бериб турады. Сёз ючюн, джылны биринчи кварталында къойлары болгъан элчифермер мюлкле дотация ачхаларын толусу бла алыб бошайдыла.

- Элчи-фермерлени 250 гектар сабанлары барды, дединг. Ол сабанла къалай юлешиннгендиле?

- Ол 250 гектарны кишини кёлю къалмазча юлешгенбиз. Сёз ючюн, бу сабанла Къумуш Башындадыла. Сабанланы джерчилик бла кюреширге излегенлеге юлешгенбиз. Ала нартюх, гардош ёсдюредиле алада. Сёз ючюн, Къасайланы Руслан джерчилик бла кюреширге излегенин билдиргенинде, анга 70 гектар сабан берген эдик. Ол 35 гектаргъа мюрзеулюк, силослукъ нартюх, аллай бирде да гардош ёсдюреди. Хар гектардан 8 тонна мюрзеулюк нартюх алгъанды озгъан джыл. 500 къою, 80 тууары, болгъаны себебли, нартюхден силос да салады. Кереклисича бир минерал ашау береди да, гардошдан, мюрзеулюк, силослукъ нартюхден уллу битим алгъанлай турады.

Халкёчланы Робертни да 70 гектар сабаны барды. 60 тууар малына, 400 къоюна, 10 атына сабанындан мюрзеулюк нартюх алгъан бла къалмай, силос да алады.

- Элчи-фермерле бир юйдегиденми къуралгъандыла?

Къайсы мюлкню алыб къарасакъ да, элчи-фермер мюлк тутханланы арасында бир киши адам джокъду. Бары да бир юйдегиден къуралгъандыла.

- Элчи-фермер мюлкледе 18273 тууар мал барды, дединг. Ма ол санны ичинде ненча ийнек барды?

- Бюгюнлюкде ол мюлкледе 10230 ийнек барды. Аладан алгъан сютлеринден бышлакъ, джау этедиле. Этген продукцияларын республиканы ичинде сатадыла.

- Элчи-фермер мюлклени малларыны тукъумлукълары асыулумуду?

- Элчи фермерлени арасында агъачсыз тууар малланы тутханла тюбемегенни орнундадыла. Асламысына ала швед, семмитал, къалмукъ тукъумлу малланы тутадыла. Бу малланы бары да федерал программа бла келгендиле. Аланы арасында сютлю, этли малла да бардыла. Сёз ючюн, къалмукъ тукъумлу малла этли малладыла. Бу тукъумлу маланы саны бизни районда 2000-ден асламды.

- Техника бла къалай баджарылыбдыла элчифермер мюлкле?

- Джерчилик санагъат бла кюрешгенлени не тюрлю техникалары да джетишедиле. Отлукъ бла инджилмейдиле. Малларын сатадыла да, аладан тюшген ачхагъа запчастла, отлукъ, минерал ашаула аладыла.

Ахырында айтырым буду: ишлеген адамгъа бизни районда эс да бёлюнеди, болушлукъ да этилинеди. Ма аны ючюндю бизде элчифермер мюлклени санларыны ёсюб баргъаны.
 
 
Цитата
Tinibek пишет:
Элчи-фермерледе ненча къой, ненча тууар мал, ненча ат болгъанларын айтайым. Бюгюнлюкде алада 143345 къой, 18273 тууар мал, 2678 ат бардыла. Быллай бир мал башха районланы элчи-фермер мюлклеринде джокъду. Районну сабан ызларыны аз болгъанлары амалтын элчиле мал тутуу, мал багъыу бла кюрешедиле. Малды аланы джашатхан.
Ма шаа Аллах! Карачаевский район, фермерские хозяйства. Джегетей районда мындан да кеб болур деб турама. Туризм деб джерлерин ала болурла Карачаевский районда, Джегетей районда аллай джукъ джокъду да.
Я самая классная на форуме))))))))))))))
 
Цитата
Tinibek пишет:
Районда элчи-фермер мюлкню менден алгъа къурагъан болмагъанды.
Аперим! КАРАМУРЗИН Рамазан Леонович - биринчи фермер Къарачай районда.

Я самая классная на форуме))))))))))))))
 
2018 дж. арттотурну 28 "КЪАРАЧАЙ"
Джашауну айланчлары
«ДУНИЯГЪА ДЖАНГЫДАН ТУУГЪАНМА»

Губарев Фёдор Фёдоровични аты газет окъуучулагъа белгилиди. Ол поэтди, Ставрополь шахарда джашайды. Губарев беш назму китабны авторуду. Аны бизни окъуучулагъа атын белгили этген «Алмазы гор великого Кавказа» деген китабыды – ол аны къарачай халкъгъа атагъанды. Къарачай миллетге сюймеклигин билдирген назмуларын окъусанг, анга къаллай уллу сый, багъа бергенин эслеб, бу хурметли адамны иннетини тазалыгъына толу мюкюл боласа.

- Мен онюч джылгъа дери Пристань элде тургъанма, былайда туугъанма. Андан сора джазыу мени кёб джерлеге атханды, - дейди сабий джылларын эсине тюшюрюб Фёдор Фёдорович. - Андасанда туугъан элиме келиб, биргеме окъугъанла бла тюбешиб, джюрегими рахатлыкъ бла шошлукъгъа бёлеб, ызыма кетиучен эдим. Алай эте арт джыллагъа дери джашадым.

- Кюнлени биринде сабийликден бир классда окъугъан, бизни бла хоншу болуб джашагъан Федя эшикден кириб келди. Мен анга: «Къайдан чыкъдынг?» - деб сордум. Ол меннге: «Мындан ары джашаууму Пристань элим бла, бирге окъугъан тенглерим бла ашырыргъа излейме. Ийнан, джер юсюнде кёб затны кёргенме, алай а къарачайлылача ашхы миллетге джолукъмагъанма», - деди Фёдор, - деб эсине тюшюреди талай джылны мындан алгъа болгъан затны Къочхарланы Роза – Пристанда фельдшер-акушер пунктну тамадасы, Эресей Федерацияны саулукъ сакълаууну махтаулу къуллукъчусу.

Роза, Федяны келгенин бютеу биргесине окъугъан тенглерине билдиреди. Ала да, ишлерин къоюб, эрлай Федяны кёрюрге джетедиле. Федя аланы хар бирине къарнаш болургъа излегенин билдиреди, ала да анга эгечлик, къарнашлыкъ этерге хазырлыкъларын айтадыла. Алайды, бюгюнлюкде Губаревни Къарачайда эгечи-къарнашы да кёбдю: Къочхарланы Роза, Дураланы Тамара, Черкесланы Рая, Къочхарланы Нина, Каппушланы Тамара, Эдиланы Соня, Мелекъайланы Кулизар, Къоркъмазланы Света, Байтокъланы Солтан, Смаккуланы Борис, Ёзденланы Асхат, Теуналаны Сагъит, Темирланы Владимир, Къоркъмазланы Юсуф.

Биджиланы Расул хаджи, Губарев Фёдор (Исламов Фархад), Хачирланы Хамит хаджи.

- Тенглерими бир къаууму дунияларын ауушдургъанды: Дураланы Рашид, Болатчыланы Рашид, Гербекланы Рамазан, Баболаны Къанамат, - деб ахсынады Фёдор Фёдорович. – Бир затны юсюнден айтмай къоялмайма. Мен джашыракъ джылларымда табышлылыкъ иш бла кюрешгенме. Бир джолда, терслигим болмагъанлай, мени айыбха тартыб, ишим сюдге тюшдю. Ары-бери барыб, кёб дыгалас этсем да, сёзюмю чапыракъдан ётдюралмадым. Сора, эсиме школ тенгим Дураланы Азрет-Алийни джашы Рашид тюшдю. Ол заманда Рашид Къобан районда сюдню председатели болуб ишлей эди. Тышында джашасам да, ол бир мадар этер деб, салыб анга келдим. Айхай да, арадан кёб заман ётгенди, ол уллу адам болгъанды, меннге къалай тюбер, деген сагъыш да келген эди. Рашид меннге, сабий сагъатыбыздача, эки къучагъын кенг кериб тюбеди. Биргеме гитче джашчыгъымы да алыб баргъан эдим. Хапарыма тынгылаб, ишими да олсагъатлай баджарыб, сабийге да саугъа бериб ашыргъан эди. «Мени Къарачайда къаллай таяныр адамым барды!» деб, ол кюн башым кёкге джетгенча болгъан эдим...

Айтхан сёзлерине шагъатлыкъ этгенча, Губарев дагъыда бир китабын Къарачай халкъны сюргюнден къайтханыны 60-джыллыгъына атаб чыгъарады. Аны назмуларында къарачай халкъны адамлыгъы, джигитлиги, джигерлиги, халаллыгъы, огъурлулугъу суратланадыла. «Мен орус къарачайлыма, мен къарачай поэтме», - деб джазады ол. Байрамукъланы Халимат атлы кърал миллет библиотекада бу китабыны презентациясы тыйыншлы дараджада ётгенди. Фёдор тёртюнчю китабын чечен халкъ бла аны алгъыннгы башчысы Ахмат Кадыровгъа атагъанды.

- Китабы чыкъгъандан сора Федя аны Чеченнге элтирге изелгенин билдирди, дейди Къочхарланы Роза. – Айхай да, къарнашыбызгъа болушургъа барыбыз да ёрге турдукъ. Чечен Республикада керекли адамланы табыб, Грозныйни ара библиотекасында, Ахмат Кадыровну музейинде да тюбешиуле бардырыб, китабны презентациясын этдик. Ол бизге уллу разылыгъын да билдириб: «Кавказны миллетлерини адебли, намыслы, халал болгъанларына сёз джокъду, алай а мени къарачай миллетиме джетген дунияда джокъду», - деди.

«Аллах Амин» - алайды Губаревни бешинчи китабыны аты. Бу китабны автор Фархад Исламов деген ат бла чыгъаргъанды. «Аллаху! Всевышнему! Всемогущему! Всесильному! И мусульманам всего мира посвящаю», - деб башланады ол. Бу джол да Фархадны къарачай эгечлери бла къарнашлары джыйылыб, аны джангы китабына къурманлыкъ этдиле, фахмусуна тыйыншлы багъа бердиле.

- Бу китабны чыгъарыргъа меннге кёл берген адам эгечим Къочхарланы Роза болгъанды. Спонсорлукъ да экинчи эгечим Дураланы Тамара хаджи этгенди, - дейди Губарев.

Сёзсюз да, бу китабны окъугъанла, кёргенле да бек сейирсиннгендиле – орус джазыучу Аллахха, ислам диннге да берген сыйны учукъыйыры джокъду.

- Меннге Дураланы Тамара Рашидни юй бийчеси, хаджи Шамиль Аляутдинов кёчюрген сыйлы Къур’анны IVчю томун саугъа этгенинде, аны окъуб башладым. Бир сейир-тамаша дуниягъа тюшгенча да болдум. Аллах мени ангыма, джюрегиме да сингиб, ауузум «Аллах» деген сёзге айланыб къалды. Бир-бири ызындан назмула джаратылыб башладыла. Ала, башхасы болмай, мийик тауну башындан къуюлгъан тауусулмазлыкъ чучхургъа ушай эдиле...

АЛЛАХ ДЖЮРЕГИНДЕ ДЖАШАЙДЫ

2018-чи джыл арттотур айны 20-сы, байрым кюн, Пристань элни джамагъатыны эсинде ёмюрлюкге къалырча бир кюн болуб ётдю. Орус поэт Фёдор Фёдорович Губарев, энди Фархад Исламов, межгитге ислам динни алыргъа келгенди. Быллай зат Пристань элни тарихинде биринчи кере болады. Пристань элни имамы Хачирланы Хамит бла Николаевка элни имамы Биджиланы Расул межгитге келгендиле. Исламов Фархад да тенглери Смаккуланы Борис, Теуналаны Сагъит, Байтокъланы Солтан эмда Ёзденланы Асхат бла келиб межгитге киреди. Кёб да турмай телевидение бла газетлени журналистлери, Дураланы Тамара хаджи, Къочхарланы Роза да келиб, джумушну башланырын сакълайдыла.

- Фархад, сен муслиман болургъа кеси разылыгъынг бламы излейсе огъесе зор бла сени муслиман этерге излегенлеми бардыла? – деб сорады Хачирланы Хамит.

- Мен кеси разылыгъым бла, джюрегимде Уллу Аллахха ийнанмакълыгъым бла муслиман болургъа излейме, биргеме келгенле да шагъатларымдыла, - дейди Фархад.

- Сен Аллахны бирлигине, файгъамбарны хакълыгъына ийнанамыса?

- Мен Аллахны бирлигине, файгъамбарны хакълыгъына да ийнанама.

Андан сора «Аллах бирди, файгъамбар хакъды» деген сёзлени арабча айтыргъа керек болду. Биджиланы Расул хаджи, арабча хар сёзню айтыб, Фархад да аны ызындан ол айтханны къайтарыб айтымны аягъына чыкъдыла. Алай бла Фархад муслиман болду.

Джыйылгъанла барысы да аны алгъышладыла. Ол къууаннганын джашыргъан да этмей: «Муратыма джетдим. Сау болугъуз», - деди.

- Фархад, сен ислам динни нек алгъанынгдан газет окъуучулагъа не айтыргъа боллукъса, - деб сордукъ.

- Мен аллында дин къайгъылы тюл эдим. Алахха ийнаннган да этмей эдим, - деб тюзюча хапар айтыб башлады Фархад. - Огъай, 3-чю классха баргъан заманымда бир зат эсимде къалыб кетген эди. Джууунургъа баргъан джерибизде Ёзденланы Асхат, аягъы тайыб джыгъылыб, бутун къанатхан эди. Бек ачыгъан болур эди. «Ой, Аллах» деб, бир бек къычыргъан эди. Ол сёз мени джюрегиме тюйрелиб къалгъан эди. Арадан иги кесек заман ётгенден сора, ачханы-бочханы эркин джюрютген заманымда бир уллу алтын сынджыр эмда алтын къач алыб бойнума такъдым, - деб андан ары хапарын айтады Фархад. – Ол мени солуууму тыйгъанча болуб, чырт да кечиналмай башладым. Андан ары тёзалмай, бир кюн сынджырны къач бла бирге бойнумдан тартыб юзюб, алтын болгъанларына да къарамай, ханслагъа атыб ийдим. Андан сора рахат солуб башладым.

- Тюз айтады Фархад. Мен ол затха шагъатлыкъ этеме, - дейди Къочхарланы Роза. – Мен ол хапарны билмей, бир кере байрамда анга кюмюш сынджыр бла къач алыб, саугъагъа бердим. Бир-эки кюнден ол меннге телефон бла сёлешиб, бусагъатда айтхан хапарын айтды. «Сени сынджырынг бла къачны тылпыууму тыйгъандыла да, алыб къойгъанма, кёлюнг къалмасын», деди. Мен аны айтханына бек сейирсиндим. Артда Фархад: «Мен муслиман болургъа излейме», - деб тебреди. «Тохта, быллай затны юсюнде иги сагъыш этерге керекди», - деб мен ашыкъдырмай турдум.

Алайды, Фархад ислам динни алыргъа иги кесекни хазырланнганды, Къур’анны окъуб чыкъгъанды, Аллах бла ислам диннге аталгъан назмуладан къуралгъан китабын чыгъаргъанды. Андан сора уа...

- Чеченнге баргъан заманыбызда, мени къарачай эгечлерим межгитге кириб, намаз этген заманда, мен да тобукъланыб: «Аллах, меннге бир болуш, мени къанат тюбюнге бир джый», - деб тилеб тургъан эдим», - дейди Фархад.

Муслиман болургъа хазырланнган заманында, кесине сайлаб Фархад атны, Исламов тукъумну да алгъанды ол.

- Тамам Алахха бек ийнаныб, ислам динни джаратыб, мындан ары джашаууму магъанасы болурун излей эсегиз, меннге муслиман болургъа болушугъуз деб къаты айтханында, энди заман джетди деб, бирден ёрге турдукъ, - дейди Дураланы Тамара хаджи.

- Фархад, энтда бир сорлугъум барды: сен 6 сабийни атасыса, сени 13 туудугъунг да барды. Алагъа сёзюнгю къыйналмай ангылаталдынгмы?

- Къайры. Къызларым джукъ айтыб, мени къыйнамагъандыла. Джашым, оноууму огъурамай, сёлешиб башлагъанында, сёзню кёнделен салдым. «Мени сеннге борчум джокъду. Ёсдюргенме, эки баш билим алдыргъанма, джашауну тюз джолуна салгъанма. Сени барды меннге борчунг – мен сени атангма, мен джаратханма сени дуниягъа», - дедим. Сагъыш этиб: «Тюз айтаса, кеч мени», - деди джашым.

Пристань элде ол кюн уллу къууанч болду. Фархадны къарачай эгечлери Къочхарланы Роза, Дураланы Тамара хаджи, Черкесланы Рая, Каппушланы Тамара тепсилени дженгил джасадыла, къурманлыкъ этни юсюнде джыйылгъанла алгъыш этдиле. Келирге мадарлары болмай къалгъан тенглери, къол телефон бла сёлешиб, Фархадны джашауунда бу магъаналы кюн бла алгъышладыла. Пристанчыла, бу ашхы хапарны эшитиб, саугъала да алыб, Фархадны алгъышларгъа келдиле...

Пристанны имамы Хачирланы Хамит хаджи айтханнга кёре, быллай джумуш элни межгитинде биринчи кере этилгенди. Николаевка элни имамы Биджиланы Расул хаджи чертгеннге кёре, Николаевкада юч оруслу – эки эркиши бла тиширыу - муслиман болгъандыла, аны кибик Ставрополдан, Черкесскеден да талай адам, келиб, ислам динни алгъанды.

Фархад Исламов, айырыла туруб, былай айтды: «Мен бюгюн дуниягъа джангыдан туугъанма. Мадарыма кёре намаз этерге да юренникме, ораза да тутарыкъма, саулугъум джетсе, хаджиликге да барлыкъма. Мен муслиманма».

Аллах джюрегинде джашагъан Фархадны газет окъуучулагъа «Аллах Амин» деген китабындан бир назмусун теджейбиз.

***

О, Аллах дари нам благо
В этом Мире и ином,
Для Тебя Всевышний рады
Бить всегда мы все челом.

О, Могучий и Великий,
Кланяясь все до земли,
Умоляем за всё простить нас,
Что плохое сотворим.

Ты всё видишь и всё слышишь,
Твоя мудрость Велика,
Во вселенной нету и чище
Твоего, Аллах, ума.

Его со славою и честью
Ты вселяешь всем, всем нам,
Твоя щедрость бесконечна,
Всемогущий наш Аллах.

Ты - сокровище такое,
Нет которому цены
В тебе, Аллах, всё, всё святое
Мы тобою сражены.

С радостью все бьём Намазы,
Поклоняемся тебе,
Только Ты, Аллах, всем сразу
Можешь нам простить наш грех.

Только Ты для нас сияешь
Ярче жизни нашей всей,
И никогда не угасаешь
Ум и Свет наших очей.

МАМЧУЛАНЫ Дина.
Страницы: Пред. 1 ... 44 45 46 47 48
Читают тему (гостей: 1)

Форум  Мобильный | Стационарный