КЪУРАННЫ ТАРДЖУМАСЫ
ЭМДА МАГЪАНАСЫ

Кёчюрген: Эбзеланы Абу Юсуф хаджи
Гитче Къарачай 2007

Кёб миллетле Къуранны кеслерини тиллерине кёчюрюб, юрениб кюрешедиле. Ол себебден мен да бизни халкъ да аны бир ангыласа деген мурат бла Къуранны къарачай-малкъар тилге, билимиме кёре, кёчюрюрге кюрешгенме. Аны толу магъанасын бир тилге да кёчюрюрге мадар джокъду, ол бек къыйын ишди. Аны окъуб, сёзлерин ангылагъан тюлдю къыйын, аны магъанасыны теренлиги, тюбю болмагъаны, нени юсюнден айтылгъанын ангылагъанды къыйын. Бу сыйлы Къуран - Уллу Аллахны сёзюдю. Аллахны сёзюню уа тюбю джокъду. Ол адам улу аны джарашдырыргъа акъылы джетиб, къолундан келир зат тюлдю. Ол себебден окъуучуладан тилерим: муну ичинде терс зат, магъанасына келишмеген, башха тюрлю халатла табхан адам, бизге билдирсин.

Тылмачны сёзю

Бисмилляя хиррахмаа ниррахиим

 Бизни бу затха (Къураннга, Ислам диннге) тюзетген Аллахха махтаула болсун! Ол тюзетмесе, биз кесибиз тюзелеллик тюл эдик. (Суура 7, аят 43).

Салат саламла да файгъамбарланы эм сыйлылары, эм ахырлары, хакъ динни келтирген бийибиз Мухаммадха, аны ахлуларына, асхабларына болсун!

Бурундан эм аллындан огъуна башлаб, Уллу Аллах джер юсюне адам улу къуралгъанлы бери, халкъын сюйгенигизча джашагъыз деб къоюб олтурмай, Ол алагъа рахматын этиб, джашауда рысхы кереклилерин бергени кибик, дунияда тин, дин кереклилерин да бере келгенди. Ол файгъамбарла, келечиле, джорукъла ийиб, джер юсюнде джашау джолларын да кёргюзгенлей тургъанды. Атабыз Адам бла иблисни джаннетден къыстагъан заманда огъуна, аланы ызларындан китаб иерин, ала джер юсюнде къалай джашасала насыблы боллукъларыны джоругъун - законун ызларындан джибериб аны ачыкъларын 20 суурада 123-126 аятлада айтылгъаныча, билдиргенди. Адам улу, джин улу да, кеси сюйгенича законла, джорукъла чыгъарыб джашамай, кеси акъылына таянмай, Джаратханнга бойсунуб, Ол буюргъанча джашаргъа борч болгъанын ангылатханды. Не кёкледе, не джерде, адам улу бла джин улу болмаса, Джаратханнга сыйынмагъан, Анга бойсунмагъан джукъ джокъду. Уллу Аллах 41 суурада 11аятда кёклени, джерни джаратыб, сора алагъа: "Сюйсегиз, сюймесегиз да буйрукъгъа келигиз! - деген заманда, ала да - биз бойсунуб келдик" - деб, кёкде, джерде да хар зат кеслерини орунларын алыб, джоллары бла ишлеб тебрегендиле. Аланы бири да кесини джолундан чыкъмай, берген сёзюн да бузмай - бары да, тохтаусуз, Аллахны буйругъун тындыргъанлай турадыла. Алада Аны буйругъуна уллукёллюлюк этген джокъду. Аны буйругъундан не азчыкъ да таймай кюн да, ай да, планетала да, джулдузла да - хар зат буйрукъну бузмай, бюгюн-бюгече да, ишлеб тургъанына биз шагъатбыз. Раббисине бойсунургъа, Аны джоругъу бла джашаргъа ауалда адам улугъа да берилгенди буйрукъ. Кёкде, джерде да джаратылгъан затлагъа берилгенча. Бир берген бла да къоймай, адамла Аны буйругъун бузгъанлары сайын, Рахман Аллах джангыдан келечи ийиб, китаб бериб, рахматын этиб тургъанды. Алай бла хар келген файгъамбар да Аллахдан хакъны келтириб, халкъгъа Аны буйругъун тюз джетишдиргенди. Алай болса да, алагъа халкъдан бек азы тынгылагъанды. Адамла кеслерича законла чыгъарыб, Аллахдан келген законну кери уруб, аны сан этмей, алай бла аджаша, терсее келгендиле. Адам улу кеси-кесине оноу эталмай, анга акъылы, билими да джетмей, къарыусуз джаратылгъаны себебли, анга оноу этерик, аны кереклисин баджарлыкъ бир зат керек болгъанын билиб, алайсыз адам кеси джашаялмазын ангылаб, кеслерине бир болушур, бир билек болур зат излей болгъанды. Ол заманда шайтан аланы эслерин ётюрюк затлагъа бёлдюрюб, алагъа ийнандыргъанды, идоллагъа табындыргъанды. Дунияланы къурагъан Бир Аллахдан акъылларын терсине бургъанды. Файгъамбарла бары да халкъны ол затдан тыяргъа, шайтан джолгъа иймезге, Бир Аллахха тохташдырыргъа кюрешиб келгендиле. Джер юсюнде Аллахны бирлигин айтыб, кесини кёзюуюнде эм бек кюрешген Ибрахим гъ. с. болгъанды. Аны дини дунияны башына джайылыбды. Тауратны, Забурну, Инджилни, Къуранны - барыны да тирелген джерлери - Ибрахимни диниди. Адамла арагъа айрылыкъ салыб, аны тюрлю-тюрлю динлеге бёлселе да. Бизни Ислам динни башы да, Муссаны динини башы да, Гъыйсаны динини башы да бир джерге тиреледи, къара сууну чыкъгъан джери бир джерди. Мухаммад гъ.с. да, мен ол бир файгъамбарла келтирмеген бир джангы дин келтирдим деб, бир джерде да айтмайды. Къуру, уллу атабыз Ибрахим гъ. с. ны "ханиф" динин (Аллахны бирлеген Ислам динни) бардырама деген болмаса. Халкъла, къарангылыкъ себебли, бёлюм-бёлюм болуб, бири бири бла келишмей, джау болуб турсала да. Бизни файгъамбарыбызны уллу атасы Ибрахимни джашы Исмагъилди. Бир кёзюуде Меккяны къуралгъаны да Исмагъилни юсюне болгъанды. Уллу Аллах алайда Зам-Зам сууну чыгъаргъанды. Сора ол суу болгъан джерге уа эл къуралыб, уллу шахар - Меккя болгъанды. Кябаны да анда Ибрахим бла Исмагъил ишлегендиле. Быланы барын да ойлашыб, иги эсге алсанг, ол заманда акъылы болгъан адамгъа динлеге бёлюнюу терс болгъаны ачыкъланады. Миллет бары да алайын иги ангыласа, халкъла бир диннге келиб, биригиб, арада айрылыкъ да кетиб, джаулукъ тохтаб, рахат джашау къуралыр эди. Алай а алай этерге шайтан къоярыкъ болмаз. Хар бири да мени диним тюздю деб, уллукёллю болуб, къууаныб турады. Къыямат кюннге дери барлыгъы да алайды.

 Андан сора бизни динибиз, арабдан келгени себебли, файгъамбар да араблы болгъаны себебли, Къуран да араб тилде болгъаны себебли, араблыланы Ислам дин келгинчи дери тарихлерини, джашауларыны юсюнден бир кесек джазаргъа излейбиз. Окъуучу динни иги ангылар ючюн, аны кючюн да билир ючюн, къаллай бир хайыры болгъанына да тюшюнюр ючюн. Акъылы болгъан адам Ислам дин къаллай къарангы-бузукъ халкъны тюз джолгъа да салыб, мамыр джашаугъа чыгъарыб, дунияны башына да джашнатыб, бюгюн-бюгече да ёсюб, кёлтюрюлюб алгъа баргъан болмаса, не аз да артха къалмагъанын кёрюрге керекди.

Ары дери аланы джашаулары бек джахил, бек къарангы болгъанды. Аланы тутхан динлери да меджисуу дин болгъанды. Топуракъдан, ташдан кеслери къоллары бла тюрлю-тюрлю аллахла ишлеб, алагъа табыннгандыла. Хар нени да джаратхан Бир Аллахха къуллукъ эте билмегендиле. Сыйлы Кябаны ичин да идолладан толтуруб, алагъа къуллукъ этиб тургъандыла. Аланы санлары 360 чакълы бир болгъанды. Сора Мухаммад гъ. с. джашлыгъындан огъуна аланы эрши кёре туруб, джюреги алмай, рыслаб аланы кери ура болгъанды. Сора Меккяны къатында, Нюр тауну юсюнде Хира деген бир дорбуннга азыгъын да алыб, джанлаб барыб, кече-кюн да анда туруб, кеси билгенича, Аллахха къуллукъ этиб кюрешиб тургъанды.

Хар затха: дуниялагъа, кёклеге, джерге, битимге, джауумгъа, джаныуарлагъа, кече бла кюнню ауушунууна, кюннге, айгъа, джулдузлагъа, тюрлю-тюрлю сыфатлы адамлагъа, д. а. к. къараб, алагъа ие излеб, ойлашыб, сюзюб кюреше болгъанды. Аланы джаратыучу - Ол бек Уллу, Кючлю, Къудретли, Билимли, Уста болургъа кереклисин ангылагъанды. Аны халкъы топуракъдан, ташдан кеслери къоллары бла ишлеб, табыныб кюрешген затла ётюрюк болгъанларын, халкъы аджашыб тургъанын да ажымсыз билгенди. Дорбуннга да ол заманда аладан къачыб баргъанды. Сора бир джолда, билмей тургъанлай, анга бир зат келиб: "Окъуб башла!" - деб, буйрукъ бергенди. Ол да: "Мен окъуй билмейме", - деб, джууаб этгенди. Ол буйрукъну ол юч кере къайтарыб айтханды. Бу да биягъынлай: "Мен окъуй билмейме", - деген сёзню айтыб тургъанды. Сора ол анга: "Джаратхан Аллахны аты бла окъуб башла! Инсанны (ананы къарнында) джабышхан суу тамчычыкъдан джаратхан",- деб, биринчи уахъю (ачылыу, сингдириу) алай башланнганды. Мёлек болгъанын а ол билмегенди. Ол къой эсенг шайтан, джин болурму, мен шаша айлана болурмамы деб, къоркъгъанды.

Аллаху Тагъаланы сейир затларындан: ол хапар а Мусса файгъамбаргъа келген китабда - Тауратда эртдеден джазылыб болгъанды. Библияда, Исаи деген китабда, 29 главада 12 аятда аны юсюнден орус тилде къалай айтханын тамам андача берейик. Анда уа ма былай сейир тукъум айтылады, тамам артда болгъаныча: "И передают книгу тому, кто читать не умеет, и говорят: "Прочитай её" - и тот отвечает - "Я не умею читать", - деб. Да, ма алай Мусса гъ. с. ны заманындан башлаб, Мухаммад гъ. с. ны келлиги, анга китаб да бериллиги, аны окъуй-джаза да билмези белгили болуб, 1500 джыл чакълы бирни аны аллына къараб, сакълаб тургъандыла. Сора ол келгенинде уа, биле тургъанлай зарлыкъ себебли, анга джау болуб ала къаршчы чыкъгъандыла.

Мухаммад гъ. саламны 40 джылында башлаб, 23 джылны ичинде, Джабраил мёлекни келечилиги бла, Уллу Аллахдан Мухаммад гъ. саламгъа ачылыб, аууздан айтылыб, аны джюрегине сингдирилиб Къуран алай келгенди (джазылыб тюшмегенди). Саулай дунияны башына, адам улугъа, не тюрлю миллетлеге да, аланы тюз джолгъа тюзетир ючюн, джумушакъ, мамыр джашау бла джашатыр ючюн. Къуранны окъугъан адам аны кеси да ангыларыкъды. Аны ичинде кёб джеринде: "Муну Мен сизге тюз джолну кёргюзюр ючюн, джорукъ этиб ийдим", - дейди Уллу Аллах. Джер юсюнде халкъланы барына да тюзлюк, насыб джашау келтирлик - джангыз Къуранды. Бусагъатда джер юсюнде джашагъан халкъланы тёртден бири муслиманнга саналады, Къураннга ийнанады. Артыкъсыз да Ислам диннге талай ёмюрлени ачыкъ къаршчы болуб тургъан кюнбатыш джаны, джыйырманчы ёмюрню арасындан башлай, Къураннга, Ислам диннге бек эс бёлюб, аны юрениб кюрешеди. Уллу билимли алимле, акъыл иеси адамла аны юрениб, тинтиб, сюзюб кюрешедиле. Ала анда бир терс зат табмасала неда наука бла келишмеген джукъ кёрмеселе, ийнаныб, баш уруб, муслиман динни алыб барадыла. Бусагъатда наука уллу джетишимле этиб, джангы ача тургъан затла Къуранда бурундан айтылыб, джазылыб тургъан затла бла ариу келишиб барадыла. Алимле да алайын эслеб, аны хакъ болгъанын ангылаб, баш ийиб, тобукъланыб тохтайдыла. Биздеча, аны хаман ёлгеннге окъуу деб, турмайдыла. Аны не айтханын, нени юсюнден сёлешгенин сюзюб кюрешедиле. Наука бла келишгенден сора да, адамны джашау джоругъун джарашдыргъандан сора да, аллыбызда биз тюберик, дунияны арты-ахыры неге келлиги кибик, энди боллукъ затланы айтыб ачыкълайды. Бусагъатда аладан, бизни кёзюуде, биз джетишиб, тюбеб тургъан затла да бардыла, энди ачыла келлик затла да боллукъдула. Мен бизни миллетни да аны окъургъа, магъанасын ангыларгъа, сюзерге чакъырама. Джахилликден чыгъарлыкъ джангыз олду. Аллахны сыйлы китабы Къуранны сан этмей, аны буйругъун къулакъгъа да алмай, халал-харам да айырмай, не тюрлю аманлыкъны да этиб айланнганлагъа аны окъуб, сууаблыгъын бериб турууну къоюб. Ол джахилликни, къарангылыкъны кёргюзеди. Кёб миллетле да аны кеслерини тиллерине кёчюрюб, юрениб кюрешедиле. Ол себебден мен да бизни халкъ да аны бир ангыласа деген мурат бла, бу Къуранны къарачай-малкъар тилге, билимиме кёре, кёчюрюрге кюрешгенме. Аны толу магъанасын бир тилге да кёчюрюрге мадар джокъду, ол бек къыйын ишди. Аны окъуб, сёзлерин ангылагъан тюлдю къыйын, аны магъанасыны теренлиги, тюбю болмагъаны, нени юсюнден айтылгъанын ангылагъанды къыйын. Бу сыйлы Къуран - Уллу Аллахны сёзюдю. Аллахны сёзюню уа тюбю джокъду. Ол адам улу аны джарашдырыргъа акъылы джетиб, къолундан келир зат тюлдю. Бу сыйлы Къуран Уллу Аллахдан келгенине ишекли болгъан къауумну, Аллах Кеси: "Анга ушаш не суура, не аят келтиригиз!" - деб, джер юсюнде адам улуну чакъырады. Минг бла джарым джыл болуб келеди, не эсе да халкъ бары да тынгылайды. Алкъа аныча, анга ушаш джукъ эталгъан чыкъмагъанды, чыгъарыкъ да тюлдю. Эталмазлыкъларын да Аллаху Тагъала Къуранда айтыб бегитгенди.

Тауратны, Забурну, Инджилни айтсакъ а, аланы Аллахдан келгенича къоймай, адамла кеслери бир джерин кетериб, бир джерине къошуб, тюрлендириб къатышдыргъандыла. Бюгюнлюкде аты тургъанлыкъгъа, аны къалайына къошулгъаны, къалайы кетерилгени белгили тюлдю. Аланы ауалда Аллахдан келгенлери уа хакъды. Къуран а, Уллу Аллахдан келгенича, бир харифи да тюрленмей, бюгюн-бюгече да сакъланыб турады. Аллаху Тагъала аны тюрлендиртмей, Къыямат кюннге дери сакъларгъа сёз берибди. Бюгюнлюкде асхаба Осман, Аллах разы болсун анга, халифа заманда эм биринчи чыкъгъан тёрт Къуран, тёртюсю тёрт къралда сакъланыбдыла. Аланы бирин Турцияда Стамбулда Топ-капий деген музейде мен кесим да кёзюм бла кёргенме. Аны ораза айда саладыла, башха кёзюуледе чыгъармайдыла деб, алай айтхан эдиле.

Дагъыда бир айтырым: аны ангыларгъа мадар джокъду, аны магъанасын киши билмейди, переводу бла кюрешмегиз деген кибик, халкъда бир джахил хапарла джюрюйдюле. Сёзсюз да, ол хапарны джайыучу адамла - Къуранны кёчюрген къыйынды, аны ангылагъан тынч тюлдю - дегенча, аллай бир хапарланы эшитиб, аны артын-аллын иги ангыламай айта болурла. Ол затдан, аланы билимлери болмагъаны себебли, аллай айыблы сёзледен башларын сакъласала керекди.

Уллу Аллахны болушлугъу бла кёчюрдюм. Халкъыбызгъа Аллаху Тагъала аны хайырлы этсин! Тюзюн ангылаб къайытыргъа насыб берсин! Къуранны башха кёчюргенлеге къарасам къошакъланы, скобкадагъыланы кёбюсю китабны не ахырында, неда бетни аягъында джазадыла. Мен ол джорукъну да биле-биле, текстны ичинде, аятны къатында джаза барыргъа таукел болгъанма. Окъуучуланы разылыкълары да алай болгъаны ючюн.

Къуранны кёчюрген заманда меннге талай адам болушлукъ этгендиле. Ол адамлагъа джюрекден разылыгъымы билдиреме. Кюрешген къыйынларыны сууаблыгъын Уллу Аллахны аллында къат-къат болуб табсынла! Барыбызны да Бир Аллах тюз джолгъа салсын! Бу сыйлы ишге болушханлары кибик, Уллу Аллах Кеси болушсун алагъа! Амин!