КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН

Sabr 31.07.2010 20:54:21

1 0

Былайда къарачай-малкъар басмада чыкъгъан сейир материалланы сала барыргъады муратым. Сиз да эс бёлсегиз, къошулсагъыз - хайыры кёбюрек болур деб мурат этеме.

Ответы

Tinibek 30.01.2020 21:58:27
Сообщений: 1194
2020 дж. башил айны 25 "КЪАРАЧАЙ"
Киши да унутулмагъанды, джукъ да унутулмагъанды
САУГЪАЛАРЫН АЛАЛМАЙ КЪАЛГЪАН
ДЖИГИТЛЕРИБИЗ



Чомаланы Джатдайны джашы Юсюп 1920-чы джыл Огъары Тебердиде туугъанды. Эл школда тёрт классны окъугъанды. ВКП(б)-гъа членнге кандидат болуб тургъанлай 1939-чу джыл аскерде къуллукъ этерге чакъырылгъанды. Уллу Ата джурт къазауат ачылгъан кёзюуде Юсюп къралыбызны Кюнбатыш чеклеринде болгъанды.

Беларусь Республиканы миллет архивинден алыннган документлеге кёре Чома улу 1942-чи джыл арттотур (апрель) айны 20-дан 1944-чю джыл элия (июль) айгъа дери Минск областда партизан бёлекни, артда «Беларусь», кечирек а «За Родину!» деген партизан отрядлада уруш этгенди. Андан сора «Беларусь» деген бригаданы къурамында болгъанды, кеси да биринчи тюз партизан, кёб турмай бёлюмню командири, андан сора взводну командири болуб джау бла къазауат этгенди.

Сауут-саба бла уста хайырлана, таб, къурамлы башчылыкъ эте билиуню, джигит сермешиуню юлгюлерин кёргюзюб тургъанды. Сёз ючюн, 1942-чи джыл хычаман (май) айны 9-да Кличевск районну Суша деген элини къатында, талай сагъатны миномётладан эмда тобладан от джаудуруб уллу сермешиу баргъанды. Чома улуну бёлеги оннга джууукъ фашистни къырады. Алай бла алгъа уруб келе тургъан джауну аллын тыйгъанды. Ол джылны къыркъар (август) айында уа партизан отряд Белизина суудан Брода элге ётген заманда да литвачы фашист карателлеге тюбеб къалады да, алайда да кючлю къазауат этеди. Ётгюр таулу ол сермешиуде да 7 немец солдатны ёлтюреди. Ол кюн партизанладан бир къоранч да болмагъанды.

Дагъыда Чома улуну ётгюр партизан бёлеги 1942-чи джыл аууз-герги (октябрь) айны 3-де Холопеничи районну Жартайка элинде гитлерчилени бетджанларына чабыуул этгенди. Алайда хатерсиз уруш баргъанды. Юсюп пулемётундан джаугъа окъла къуюб, бешисин къурутханды.

Къоруулау министерствону Ара архивинде Чомаланы Юсюпню дагъыда бир джигитлигине шагъатлыкъ этген документле бардыла. Алада джазылгъандан, 1943-чю джыл къыркъар (август) айны 29-дан 1943чю джылны абыстол (ноябрь) айыны 22-не дери кёзюуде Чома улу башчылыкъ этген партизан бёлек немец эшелонлагъа эмда гарнизонлагъа чабыуул этгенлей тургъанды. Аллай кёзюулени биринде Юсюп кесин тамам ётгюрча танытханды. Аны башчылыгъы бла партизан бёлек джауну 2 паровозу бла 4 вагонун атылтханды, 11 фашистни ёлтюргенди, 6 аскерчини да джаралы этгенди. Андан сора арадан кесек заман озуб, ол джыл эндреуюк (декабрь) айны 20-да Боровая элни къатында партизанла фашистлени баргъан джолларын кесиб, уруш этиб бир кесек заманны тыйыб тургъандыла. Кеслери да немец аскерчиледен 5 адамны къурутхандыла, бирин да джаралы этгендиле.

Ётгюр партизанны уруш джолунда быллай джетишимлери кёб болгъандыла. 1944-чю джыл арттотур (апрель) айны 15-де Чомаланы Юсюп танкалагъа къаршчы тоб бла (ПТР) джау эшелонну атылтханды, 2 паровозун чотдан чыгъаргъанды. Былайда дагъыда Чома улуну бир батырлыкъ шартын чертерге тыйыншлыды. Ол немец бетджаннга таша кириб, анда фашистлеге къуллукъ этген сатлыкъланы – палицайланы - да талайын къурутханды. Алай бла Чома улу къуллукъ этген партизан бёлек 1944-чю джылны никкол (июнь) айына дери гитлерчиле бла уруш этген заманны ичинде бютеулей 270 фашистни къыргъанды, джауну 300 адамын да джесирге алгъанды. Кесини ишин толу билгени ючюн болур эди, андан сора уста партизаннга – Чома улугъа - «Къара киштик» деб атагъандыла.

«За Родину» атлы партизан отрядны командири П.Н.Гончаров Юсюпню ёлюмден къоркъмагъан аслан кёллю адам болгъаныны эмда Джигит атха теджелгенини юсюнден былай джазады: «...Чомаев Ю.Д. в годы войны с фашистскими захватчиками проявил множество героических подвигов, он вырос с рядового пулемётчика до командира взвода нашего отряда. Он в бою был всегда смелым, храбрым, воодушевлял партизан на подвиги, пользовался заслуженным авторитетом среди партизан и населением нашей партизанской зоны.

...Его хорошо знали в гарнизонах фашистов в м. Шаун и Руденск. Он несколько раз проникал в расположение гарнизона и уничтожал предателей Родины – полицаев... Чомаев Ю.Д. неоднократно представлялся к правительственным наградам, но награждался с большими ограничениями по неизвестным мне причинам и звания Героя СССР...».

Артда, Уллу Ата джурт къазауат бошалгъандан сора, кесини эсге тюшюрюулеринде П.Н.Гончаров бизни джердешлерибизни юсюнден дагъыда былай джазады: «...Теперь, спустя почти 50 лет, я вспоминаю, как героически дрались Чомаев Юсуф и его земляк Саша Крымшамхалов. Оба они участвовали в боевой операции по освобождению Белоруссии под кодовым наименованием «Багратион». Это было 1 июля 1944г. при освобождении райцентра Минской области – Руденска. Командование партизанского отряда «За Родину» и бригады «Беларусь» представляло Крымшамхалова Александра (Шукур) и Чомаева Юсуфа к высшей боевой награде – званию Героя Советского Союза, но наградные материалы, посланные нами, по неизвестным нам причинам не прошли...». Бу джазылгъан къагъытлагъа дагъыда партизан отрядны комиссары А.Д.Белогорцев да шагъатлыкъ этгенди.

Урушлада ётгюрлюгю ючюн тамада сержант Чомаланы Юсюп Къызыл Джулдузну ордени, Ата Джурт къазауатны орденлери бла, бютеулей да 8 кърал саугъа бла саугъаланнганды.

Къазауат бошалгъандан сора 1946-чы джыл ол кесини адамлары болгъан къум тюзлю джуртлагъа джолун тутуб кетгенди. Юсюп Къыргъызияда адамларын излеб табады. Анда Хубийланы Ахлауну къызы Лейла бла джазыуун бир этеди. Ала тёрт джаш бла эки къызны ёсдюргендиле. Туугъан джуртуна, Огъары Тебердиге, адамлары бла бирге къайтханды. Къазауатны къыйын кёзюулеринде сыйын сакълаб, сынамланы тыйыншлы ётген Юсюп мында да башын урунуугъа атыб, атын махтау бла айтдыргъанды. Ётгюр фронтчу Чома улу 1993-чю джыл къыркъар (август) айны 1-де ауушханды. Алтын Джулдузгъа ие болалмай къалса да, ол миллетини джюрегинде ёмюрлюкге джашарыкъды, Джигитлени кёгюнде джукъланмазлыкъ джулдузлай турлукъду.

БАТЧАЛАНЫ Фатима.
Изменено: Tinibek - 30.01.2020 22:08:46
Tinibek 30.01.2020 21:59:36
Сообщений: 1194
2020 дж. башил айны 25 "КЪАРАЧАЙ"
Эресей гвардия
УЛЛУ ХОРЛАМНЫ КЕЛТИРГЕНЛЕНИ БИРИ


«Хорламны иелери. Джигитликни хапары» деген санагъат акция баргъан кёзюуде Эресей гвардияны Къарачай-Черкес управлениесини къуллукъчулары Совет Союзну Джигити Багъатырланы Харунну къарнашындан туугъан Багъатырланы Керим бла тюбешгендиле.

Ол Къарачай шахарда санагъатдан тышында къоруулау бёлюмню тамадасы болуб ишлейди, полицияны полковнигиди.

Ушакъ этген заманда полицияны абычары ата къарнашыны махтаулу уруш джолундан хапар айтханды. Багъатырланы Умарны джашы Харун фронтха 1942-чи джыл тюшгенди. 97-чи танк бригаданы 1-чи танк батальонуну командири болгъанды. Батальон Курск Тогъай ючюн баргъан сермешиулеге къошулгъанды. Былайда Багъатыр улу кеси къолу бла джауну алты ауур танкын кюйдюргенди.

Бёлек заманны Харун 97чи танк бригадагъа да башчылыкъ этиб тургъанды. 1943-чю джылны къачында 3-чю гвардияны танк армиясы, Днепрни ётюб, Григоровка элге ие болады, алайда Букринский плацдармны къурайдыла. Арадан эки кюн озаргъа 1-чи Украин фронтдан бёлек адамгъа «Совет Союзну Джигити» деген ат бериледи – аланы бири Багъатырланы Харун болады.

Уллу Хорламдан сора да Харун аскер къуллугъун бардыргъанды. Ол Ленинни ордени, Къызыл Байракъны юч ордени, Александр Невскийни, Ата джурт къазауатны II-чи дараджалы, Къызыл Джулдузну орденлери бла саугъаланнганды.

Эресей гвардияны республикан управлениесини къуллукъчулары Джигитни джашау джолундан тынгылы хапар айтханы ючюн, Багъатырланы Керимге разылыкъларын билдиргендиле.
Tinibek 02.02.2020 01:56:36
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 1 "Къарачай"
Спорт
АЛБОТЛАНЫ Альберт



***
Ата-бабаларыбыздан бери да, Къарачайда тутушха уллу магъана берилгенди. Тойда-оюнда, байрамлада джыйылыб къарагъандыла. Ол заманлада гёджебледен кёблени атлары миллетни эсинде сакъланнгандыла. XIX-чу ёмюрню аякъ сюреминде эм бек махталгъан Абайханланы Къочхар болгъанды. Бу адамны юсюнден къартладан, сиз да эшитген болурсуз, кёбчюлюк информация мадарлада да окъугъаныгъыз хакъды. Хар ким бирер тюрлю айтады, джазады. Мен, аланы да сансыз этмей, миллетни ауузунда джюрюген бир къауумун айтайым.

Ол Джазлыкъ элде джашагъанды. Къарыуу-кючю бла къалмай, тутушха усталыгъы бла да саулай Кавказда айтылыб тургъанды. Бизге джетген хапарлагъа кёре, аны сыртын джерге салгъан болмагъанды. Ёшюн уруб кёрюрге Къабартыдан, Чеченден, Дагъыстандан, Тегейден кеслерине базгъан гёджебле келиб тургъандыла. Бары да хорланыб къайтхандыла.

Бир джолда «Абайхан улу тутмакъгъа болгъан кёзюуде) спорт эришиуле боладыла. Америкадан дуниягъа белгили гёджеб да келеди. Ол тёгерекден джыйылгъан тутушуучуланы джыгъыб тебрейди. Алайыны башчылары тыш адам хорлаб, бетибизни джояргъа тебрегенди, деб къайгъыгъа киредиле. Эришиулеге къарагъанланы арасында тюрмени тамадасы да болады. Къарачайдан бек къарыулу адамны хапарын эшите тургъаны себебли Абайхан улуну айтады. Сора келиб, Къочхарны кабинетине чакъырады. Америкадан джашны хапарын айтыб, аны бла тутушурун излейди. Бу да огъай демейди. Алгъа маджал ашарыкъ бериб, бир кесек солургъа къойсагъыз, хазырма, дейди. Айтханын этедиле. Къайдан эсе да тауладан келген тутмакъ, дуниягъа белгили адам бла джыгъышырыкъды, деген хапар терк огъуна кенгнге джайылады.

Америкадан багъылыб тургъан, юсюне да джау джагъылгъан джаш, мынга джазыкъсыннганча, джукъгъа санамагъанча къарайды. Тутуш башланады. Къонакъ адамны ачытыб, джаны къайгъылы болуб къалырча амалланы этиб тебрейди. Алагъа «француз джорукъла», дегендиле ол заманлада. Абайхан улуну уа аладан хапары джокъ, кесини къарыууна, таб къымылдай билгенине ышаннганы болмаса. Джыйылгъан миллет да не болады, къалай болады деб, эслери алагъа кетиб къарайды. Тыш къралчы гёджеб ачыта башлагъанында, бу кесине бир таб кёзюучюкде аны чачына сол къолу бла къадалыб, кесине хыны тартады. Ол джунчугъан сагъатда, онг къолу бла белине узалыб, къачан да этиучюсюча, джансюекге алыб, джерге урады. Америкачы ёрге турургъа дыгалас этеди, ёрге тургъанны къой, Къочхар анга тыпырдаб кёрюрге да онг бермейди. Джыйылгъанла, бир уллу муратлары толгъанча къууаныб, харс урадыла. Шахарны тамадалары бюсюреу этиб, саугъагъа ачха берликлерин айтадыла. Таулу гёджеб аны унамайды. «Мадар бар эсе, дженгилирек башыма бош этигиз», - дейди. Олсагъатдан аны разы этедиле, бу да ашыгъыш джуртуна къайтады.

Бу хапар, бир кесек башха тюрлю, Байрамкъулланы Хамидни «Тутуш» деген китабында 1971-чи джыл чыкъгъанды. Эндиги тёлюледе билмегенле кёб болурла, ала окъусунла деб, андан алыб китабыма къошханма.
***
Абайхан улуну джетишимлерин андан ары бардыргъанды Къарт-Джуртдан Гочияланы Соббак. Белгилисича, XX-чы ёмюрню ал джылларында, таулуланы джамагъат джашауларыны аралыгъына Нарсана шахар саналгъанды. Малчылыкъны, джерчиликни продукцияларын да анда сатыб тургъандыла. Адам аслам джыйылгъаны амалтын, миллет спортдан эришиуле да алайда аслам болгъандыла.

1912-чи джылгъа, джаш адам болса да, аны аты айтылыб башлайды. 1927-чи джыл къарачайлыла эки байрамны бирге этедиле: Октябрь революция хорлагъаныны 10-джыллыгъы бла Микоян-Шахар ачылгъанын. Тутушдан область дараджада биринчи эришиуле да ол къууанчла бла байламлы бардырыладыла. Соббак кесичаланы барын да джыгъады. Байрамкъулланы Хамид кесини китабында джазгъаннга кёре, облисполкомну председатели Гюрджюланы Къурман-Алий анга разылыгъын билдире, миллетни аллында багъалы саугъа береди. Ол байрамда дагъыда кеслерини ауурлукъларында Тебердиден И. Аджи улу, Ташкёпюрден Х. Джашакку улу, Къумушдан да Х. Байкъул улу хорлайдыла.

Ол кюн биринчи кере Гочия улуну 16 джыл болгъан гитче къарнашы Юсуф да арагъа чыгъады. Соббак аны сабийликден да юретиб, чыныкъдырыб тургъанды.
***
30-чу джыллада Юсуф да Къарачайны атын айтдырыр ючюн къалмагъанды. Шимал Кавказда болгъан эришиулеге кёб къошулгъанды. Ол огъай, тамам амалсыз сагъатда, Абайханланы Къочхарча, тыш къралладан гёджебле бла тутушуб, Эресейни сыйын джакълагъанлары да болгъанды. Аланы бирини юсюнден Байрамкъулланы Хамид джазгъаннга кёз джетдирейик.

«1931-чи джыл тыш къралладан Кавказгъа келген уста гёджебле Къарачайны да джокълайдыла. Аланы арасында Американы Кентукки штатындан Эдуард Крон да болады. Бизден ол джаш адамгъа аны бла тутушургъа тюшеди. Талай такъыйкъаны ичинде къонакъны сыртындан салады. Ол ким болгъаныны юсюнден хапарны келгенледен бири артда айтады: кёб къралда «менме» деген гёджеблени хорлаб тургъанды. Эркин тутушну, самбону, дзюдону джорукъларын тикирал билгенди. Кючюн-къарыуун алыб айтсакъ, темир быргъыны эки джанына тенг юлешиниб, андан тутуб тургъан он адамны кёлтюрюб, имбашына салгъанды. Бу бир къолу бла экинчи къолун тутуб, аллай бир да адам эки джанына тартыб, бармакъларын бир-биринден айыралмагъандыла. Бу джаш андан онглу болгъанына бек сейирсиниб кетгендиле Америкадан келгенле».
Tinibek 02.02.2020 02:33:08
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 1 "КЪАРАЧАЙ"
ФАХМУЛУ ДЖЕРДЕШИБИЗ



Быйыл башил (январь) айны 17-де Тюркде «Турки идут: меч справедливости» деб тарих фильм экранлагъа чыкъгъанды. Беш кюнню алгъа уа аны юсюнден Интернетге видеоролик салыннган эди. Ол къысха заманны ичинде анга джыйырма мелиуан адам къарагъанды. Алгъын чыкъгъанланы бирине да туура быллай эс бёлюнмегенини юсюнден Тюркде газетледе джазылгъанды, телевидение бла да берилгенди. Бизни къууандыргъан а анга белгили джердешибиз, джырчы эмда композитор Султанбеков Арсланбек да къошулгъаныды. Ол кесини домбрасын да согъуб, тюрк тилде джырлайды.

Продюсери «Воскресший Эртугрул», «Основание Осман» деген фильмлени автору Мехмет Боздагды. Бу фильм эртде заманлада османлыла, Султан Мехметни башчылыгъы бла Европаны алыр ючюн баргъанларына аталады. Сюжетде баш магъана 1489-чу джыл никкол (июнь) айны 15-де Косовоны къатында болгъан сермешге бериледи. Алайда османлы тюркле сербле бла Босний къралны бирлешген аскерин ууатадыла. Арсланбекни джыры ол кёзюуде гимнча эшитиледи.

- Ол «къан тёгюлген» заманда джырлагъан кёзюуюнгде кёлюнге не затла келе эдиле? Халынг къалай эди?– деб сордукъ, алкъын Тюркден къайтмагъан джердешибизге телефон бла.

- Джууаблылыкъ уллу болгъанын ангылагъан эдим. Джыр ол заманда джашауну хауасыны сездирирге керек эди. Халкъны джашауу, тарихи бла байламлы болгъаны амалтын, джырны сёзлери, макъамы, эшитилгени да анга келишсе деб, кюрешдим. Айтханларына кёре, ол муратым толгъанды. Мени репертуарымда орта ёмюрледе ногъай поэтлени ШалКийиз, Асан Кайгылы дагъыда башхаланы ёмюрледен бери келген джырлары бардыла. Фильмде джырлагъан кёзюуюмде, кесим да ол заманлагъа тюшюб къалгъанча болгъан эдим. Тюрк тилли миллетлеге саналгъан халкъланы тарихлери, адетлери, маданиятлары бир-биринден узакъ кетмегендиле бюгюн да. Белгили джамагъат къуллукъчу, джазыучу Казаков Валерий айтханлай, ногъайлыла бла тюрклюле кеслерини узакъ тарих джолларында къазауатны, артыкълыкъны, тюрлютюрлю тыйгъычланы сынар ючюн къалмагъандыла. Ол затланы да эсде тута, мындан ары къайда да шохлукъ, мамыр джашау болур ючюн кюреширге керекбиз. Джырлагъаным да быллай оюмланы тамалында болгъан эди, - деб джууаб берди джырчы.

Арсланбек айтыудан, джырны джарашдырыуда музыкадан терен хапары болгъан композитор Сатыров Ислам да болушханды. Бу экиси кёбден бери да творчество джаны бла бирге ишлейдиле. Кесибизде, ногъайлыла джашагъан тыш къраллада да сахнагъа бирге чыгъадыла. Къайда да алагъа къууаныб, джарыкъ тюбейдиле. Бу джол да ол шохлукълары джарады.

«Турки идут: меч справедливости» деген фильм Америкада, Канадада, Бразилияда, Германияда, Индияда, Эресейде, Италияда, Къазахстанда, Кореяда, Австралияда дагъыда талай къралда экраннга чыкъгъанды. Анда Эмре Кывылджым, Левент Оздилек, Сердар Гёкхан дагъыда башха Тюркде эм махтаулу актёрла ойнайдыла.

Былайда джердешибизни юсюнден да талай сёз айтайыкъ. Султанбеков Арсланбек КъЧР-ни халкъ артистиди, Къазахстанны махтаулу артистиди. Аны аты Тюркде эртдеден бери да белгилиди. «Домбра» деген джыры анда эм уллу партияны гимни болуб бошагъанды. Аны къалгъан чыгъармалары да джырланадыла Тюркде, башха къраллада да. Маданият, санат джаны бла халкъла арасында байламлылыкъ тутаргъа себеб болгъан фахмулу джашыбызгъа, мындан ары да огъур ишинде джетишимле теджейбиз.

НАЙМАНОВА ДАБАГОВА Н.
«Ногай давысы» газет.
Изменено: Tinibek - 02.02.2020 02:35:11
Tinibek 13.02.2020 23:16:22
Сообщений: 1194

1 0

2020 дж. байрым айны 1"КЪАРАЧАЙ"
Саулукъ сакълау
«МЕДИЦИНА «БИЗНЕС» ТЮЛДЮ, ИЛМУДУ»

Бюгюн кюн, бирси санагъатладача, медицинада ишлегенлеге да тынч заман тюлдю. Быллай болумда да иш борчларын айыбсыз тындырыб, джамагъатны разы этиб тургъан медикле бизде, Аллахха шукур, джетишедиле.

Аллайланы бириди Николаевское элде участок больницада 2011-чи джылдан бери терапевт болуб ишлеген Хубийланы Рашид.



Хубийланы юйдегилери Орта Азиядан джуртларына, Дружба элге, 1993-чю джыл джыйылгъандыла. Рашид, Къыргъызияда орта школну бошаб, ол кёзюуде медколледжни 1-чи курсунда окъуй эди. Окъууун Черкесскеде медколледжге кёчюрюб, аны тауусханы бла Дружба элдеги фельдшер-акушер пунктда медбрат болуб урунуу джолун 1997-чи джыл башлагъанды. Артда Заречный участок больницада терк медицина болушлукъну бёлюмюнде талай джылны фельдшер болуб тургъанды.

2004-чю джыл Черкесскеде медицина институт ачылгъанында, ары окъургъа киргенди Рашид. Аны тауусуб, бир джылны да Ставрополда ординатурада окъуб, 2011-чи джыл Николаевское элде участок больницагъа джарашханды. Андан бери бу больницада врачлыкъ этеди. Бусагъатда Хубий улу юч ишни бирден баджарады. Больницада ишинден сора да наркология диспансерни стационарында консультантды, экспертизаны кабинетинде да экспертди. Аны бла къалмай «Зара» деген саулукъ сакълау аралыкъда да къарайды ауругъанлагъа.

Къайда да керти билим, къайда да адамны инджиуюне керти къайгъырыу, инсанлыкъ борчну терен сезиу керекди. Ол шартла Рашидни къанындадыла. Республиканы Саулукъ сакълау министерствосуну, бирси кърал оноучулукъну джанындан да бу фахмулу врачха багъа берир ючюн къалмайдыла. Ол кеси бакъгъан, аны къолу бла инджиуюне себеблик табхан адамла, биргесине ишлеген медикле да бек уллу сый бередиле. Ма, сёз ючюн, Заречный участок больницаны баш врачы Байкъулланы Мадина, аны Аллах берген фахмусун, уллу адамлыгъын чертиб, бюсюреу этгенлерин кесим талай адамдан эшитгенме. Терк медицина болушлукъ этиучю къуллукъда ишлеген сагъатында аны аллына баргъан адамлагъа этген мадары, артда диагноз салгъан сагъатда тюз болуб чыгъыучусун Мадина кёб кере кёргенди, сынагъанды. Николаевское элдеги больницада ишлегенли уа ненча адамны инджиуюнден къутхаргъан болур ол. Кесине махтау излемеучю Рашид: «Аллах джарагъаннга, ким да джарайды», - деб къоюучанды. Ол затха ишек джокъду. Алай а Аллах разылыгъы ючюн игилик этерге кюрешген адамгъа бериле болур дараджа. Хубийланы Рашидге джюрек разылыкъларын билдиргенле аны билими, фахмусу бла бирге адамлылыгъын, халаллыгъын, инджиуню ангылагъанын чертиб сёлешедиле. Андан-мындан да Рашидни аллына кёб адам барады. Хар бирине къараб, ашыкъмай, аурууну не джаны бла да тинтиб, анга керекли дарман-дарыны табхынчы къоймаучусун да айтадыла адамла. Аланы арасында Черкесскени Юбилейный тийресинде джашагъан Аджиланы Мариямны, Бостанланы Фатиманы, Аджиланы Ляляны, Пристань элден Къанаматланы Тамараны эмда алача кёблени сагъыныргъа боллукъду.

- Бизни регионда къаллай ауруула бек джайылгъандыла бусагъатда? Сен кесинг бакъгъан сагъатда къаллай мадарланы хайырландыраса? – деб соргъан эдим мындан алда Рашид бла этген ушагъымда.

- Бюгюнлюкде къайда да ауругъан кёб болгъанды. Бизде, сёз ючюн, ёпке ауруула, инсульт, инфаркт, гипертония дегенча ауруула тамам бек джайылгъандыла. Алгъын джыллада ала джаш адамлада аз тюбеген эселе, бусагъатда джайылыб къалгъандыла. Багъыу ишде джангы мадарла, лагъымла, технологияла да кёб болгъандыла анга кёре. «БАД» (биологически активные добавки) деген затлагъа къаллай эс бёлюннгенин кёресиз кесигиз. Телевизорда, Интернетде, прессада алагъа кече, кюн да реклама бара береди. Врачладан кёбле да ала бла кюрешедиле. Фармацевтлени уа къой да къой. Къайдам, башхала «гомеопатия» дегенни айтыб, анга къадаладыла. Мен кесим ала бла кюрешмегенме, уллу хапарым да джокъду. Мен «традиционная медицина» деб, эртдеден сыналгъан джолну барыргъа кюрешеме. Медицина бизнес тюлдю, ол илмуду. Хар ауругъанны кесини дарманын табалсанг, айхай да, тюз диагноз сала билиб, олду, мени сартын, эм иги болушурукъ. Къысхасы, ишлейме деген, кёлю бла кюрешген бир мадар табады. Адамны ауруууну чурумун таба, анга дарман келишдире билиу - ол кесича бир санатды. «Искусство врачевания» деб анга Авиценнача (тюз аты Али ибн Син) закийле уллу магъана бергендиле медицинагъа тамал салгъан заманларында. Мен ол санат бла сауутланыб турама деб айталмайма, алай а аны юлгюге тутуб кюрешеме...

Кюрешеди. Къалай кюрешгенине шагъатла уа кёбдюле.

ЁЗДЕНЛАНЫ Якъуб.
Сэстренка 14.02.2020 14:25:49
Сообщений: 9565

1 0

Цитата
Tinibek пишет:
2020 дж. байрым айны 1"КЪАРАЧАЙ"
Саулукъ сакълау
«МЕДИЦИНА «БИЗНЕС» ТЮЛДЮ, ИЛМУДУ»

Бюгюн кюн, бирси санагъатладача, медицинада ишлегенлеге да тынч заман тюлдю. Быллай болумда да иш борчларын айыбсыз тындырыб, джамагъатны разы этиб тургъан медикле бизде, Аллахха шукур, джетишедиле.

Аллайланы бириди Николаевское элде участок больницада 2011-чи джылдан бери терапевт болуб ишлеген Хубийланы Рашид.


Хубийланы юйдегилери Орта Азиядан джуртларына, Дружба элге, 1993-чю джыл джыйылгъандыла. Рашид, Къыргъызияда орта школну бошаб, ол кёзюуде медколледжни 1-чи курсунда окъуй эди. Окъууун Черкесскеде медколледжге кёчюрюб, аны тауусханы бла Дружба элдеги фельдшер-акушер пунктда медбрат болуб урунуу джолун 1997-чи джыл башлагъанды. Артда Заречный участок больницада терк медицина болушлукъну бёлюмюнде талай джылны фельдшер болуб тургъанды.

2004-чю джыл Черкесскеде медицина институт ачылгъанында, ары окъургъа киргенди Рашид. Аны тауусуб, бир джылны да Ставрополда ординатурада окъуб, 2011-чи джыл Николаевское элде участок больницагъа джарашханды. Андан бери бу больницада врачлыкъ этеди. Бусагъатда Хубий улу юч ишни бирден баджарады. Больницада ишинден сора да наркология диспансерни стационарында консультантды, экспертизаны кабинетинде да экспертди. Аны бла къалмай «Зара» деген саулукъ сакълау аралыкъда да къарайды ауругъанлагъа.

Къайда да керти билим, къайда да адамны инджиуюне керти къайгъырыу, инсанлыкъ борчну терен сезиу керекди. Ол шартла Рашидни къанындадыла. Республиканы Саулукъ сакълау министерствосуну, бирси кърал оноучулукъну джанындан да бу фахмулу врачха багъа берир ючюн къалмайдыла. Ол кеси бакъгъан, аны къолу бла инджиуюне себеблик табхан адамла, биргесине ишлеген медикле да бек уллу сый бередиле. Ма, сёз ючюн, Заречный участок больницаны баш врачы Байкъулланы Мадина, аны Аллах берген фахмусун, уллу адамлыгъын чертиб, бюсюреу этгенлерин кесим талай адамдан эшитгенме. Терк медицина болушлукъ этиучю къуллукъда ишлеген сагъатында аны аллына баргъан адамлагъа этген мадары, артда диагноз салгъан сагъатда тюз болуб чыгъыучусун Мадина кёб кере кёргенди, сынагъанды. Николаевское элдеги больницада ишлегенли уа ненча адамны инджиуюнден къутхаргъан болур ол. Кесине махтау излемеучю Рашид: «Аллах джарагъаннга, ким да джарайды», - деб къоюучанды. Ол затха ишек джокъду. Алай а Аллах разылыгъы ючюн игилик этерге кюрешген адамгъа бериле болур дараджа. Хубийланы Рашидге джюрек разылыкъларын билдиргенле аны билими, фахмусу бла бирге адамлылыгъын, халаллыгъын, инджиуню ангылагъанын чертиб сёлешедиле. Андан-мындан да Рашидни аллына кёб адам барады. Хар бирине къараб, ашыкъмай, аурууну не джаны бла да тинтиб, анга керекли дарман-дарыны табхынчы къоймаучусун да айтадыла адамла. Аланы арасында Черкесскени Юбилейный тийресинде джашагъан Аджиланы Мариямны, Бостанланы Фатиманы, Аджиланы Ляляны, Пристань элден Къанаматланы Тамараны эмда алача кёблени сагъыныргъа боллукъду.

- Бизни регионда къаллай ауруула бек джайылгъандыла бусагъатда? Сен кесинг бакъгъан сагъатда къаллай мадарланы хайырландыраса? – деб соргъан эдим мындан алда Рашид бла этген ушагъымда.

- Бюгюнлюкде къайда да ауругъан кёб болгъанды. Бизде, сёз ючюн, ёпке ауруула, инсульт, инфаркт, гипертония дегенча ауруула тамам бек джайылгъандыла. Алгъын джыллада ала джаш адамлада аз тюбеген эселе, бусагъатда джайылыб къалгъандыла. Багъыу ишде джангы мадарла, лагъымла, технологияла да кёб болгъандыла анга кёре. «БАД» (биологически активные добавки) деген затлагъа къаллай эс бёлюннгенин кёресиз кесигиз. Телевизорда, Интернетде, прессада алагъа кече, кюн да реклама бара береди. Врачладан кёбле да ала бла кюрешедиле. Фармацевтлени уа къой да къой. Къайдам, башхала «гомеопатия» дегенни айтыб, анга къадаладыла. Мен кесим ала бла кюрешмегенме, уллу хапарым да джокъду. Мен «традиционная медицина» деб, эртдеден сыналгъан джолну барыргъа кюрешеме. Медицина бизнес тюлдю, ол илмуду. Хар ауругъанны кесини дарманын табалсанг, айхай да, тюз диагноз сала билиб, олду, мени сартын, эм иги болушурукъ. Къысхасы, ишлейме деген, кёлю бла кюрешген бир мадар табады. Адамны ауруууну чурумун таба, анга дарман келишдире билиу - ол кесича бир санатды. «Искусство врачевания» деб анга Авиценнача (тюз аты Али ибн Син) закийле уллу магъана бергендиле медицинагъа тамал салгъан заманларында. Мен ол санат бла сауутланыб турама деб айталмайма, алай а аны юлгюге тутуб кюрешеме...

Кюрешеди. Къалай кюрешгенине шагъатла уа кёбдюле.

ЁЗДЕНЛАНЫ Якъуб.
Талай джыл мындан алгъа мен форумда да джазгъан эдим бу дохтурну юсюнден. Керти да статьяда джазылгъанча быртда бир бек билимли, акъылла, келюн салыб ишлеген адамды. Ма шаа Аллах¡ Аллах сууаб китабына джазсын адамлагъа салгъан къыйынын, медицина джаны бла джарагъанын, ауругъанлагъа ариу сез бла селешгенин. Бизничаланы анга этген дууаларыбызны Аллах къабыл этсин¡

Я самая классная на форуме))))))))))))))
Tinibek 15.02.2020 20:26:55
Сообщений: 1194
2020 дж., байрым айны (февраль) 6, орта кюн
Къарачай
УЛЛУ ДЖЕТИШИМЛЕ ЭТГЕНДИЛЕ

2020-чы джылны байрым (февраль) айыны ал эки кюнюнде Пятигорск шахарда «Лидеры России» деген конкурсну Шимал Кавказ федерал округну келечилерини арасында регионал джарым финалы ётдю.



Джарым финалгъа Ставрополь крайдан, Дагъыстан, Къабарты-Малкъар, Къарачай-Черкес, Чечен, Ингуш, Терк Башы Тегей республикаладан 263 адам къошулгъан эди.

Конкурсну эсеблери чыгъарылгъандан сора «Россия – страна возможностей» АНО-ну баш директоруну орунбасары Александр Садовский бла Кърал Думаны депутаты, «Лидеры России» деген конкурсха къарагъан советни члени Светлана Журова сёлешдиле.

Белгили спортчу тиширыу эришиулеге къошулгъанланы барын да таза джюрекден алгъышлаб, быллай ишлеге къошулууну джашауда уллу магъанасы болгъанын чертди. «Бюгюн хорламлы болмадыгъыз эсе да, аллыгъызда хорламла кёбдюле, мен анга ишексизме. Бу конкурсда бу кёзюуге дери джеталгъанла – сиз керти уллу билимлери болгъан усталасыз, ишигизни толусу бла билесиз. Алай эсе уа ишлеген джеригизде кесигизни регионугъузгъа, къралыгъызгъа да уллу хайыр келтиргенлей турлукъсуз», дегенди Светлана Журова.

Александр Садовский айтхандан, конкурсха къошулгъанланы араларында Шимал Кавказ регионладан келген адамланы дженгил айыраса. Ала кеслерин намыслы, адебли тута биледиле, башханы сыйын кёредиле, биргелеринде адамлагъа болушханлай турадыла. «Барыбыз да стол джанында олтуруб, ишни юсюнден сёлешген заманда, тамада айтырын айтыб бошагъынчы аны сёзюн бёлмейдиле. Башхаланы джангылычларын бир тюрлю джумушакъ, таб халда эсгерте биледиле. Мен оюм этгенден, быллай шартла адам улуну барына да амалсыз керекдиле», деб чертгенди Садовский.

«Сизни хар биригиз башхалагъа болушурча бир сынам алгъансыз бу конкурсну юсю бла. Аны тышында да социал проектлени юсюнден кёб айтылгъанды, сизни кёбюгюз да ол джаны бла ишлеб башлагъаныгъызны билеме. Аны себебли, туугъан джеригизде джашауну игилендирир джанындан ишлеригигизге ишексизме», - деб да къошханды «Россия – страна возможностей» АНО-ну баш директоруну орунбасары Александр Садовский.

Конкурсну джарым финалы 2 кюнню баргъанды. Ол заманны ичинде анга къошулгъанла кёб джангы затха юреннгендиле. Ишлерин бошагъандан сора уа алагъа багъа бергенле конкурсантланы хар бирине, ала мындан ары да ишлерин таб къурай билир ючюн деб, талай затны айтыб, юретгендиле.

Конкурсну кёзюуюнде, багъа бериу ишледен тышында юретиу программа да болгъанды. «Про любовь» деген мастер-классны дуниягъа белгили Паралимпия оюнлагъа къошулгъан спорчу, РФ-ны Джамагъат палатасыны члени, РФны Президентинде сабийлени эркинликлерин джакълауну хакъындан толу эркинликли келечисини Джамагъат советини члени Сергей Бурлаков бардыргъанды. Ол кесини джашаууну юлгюсюнде адам улу излесе аны къолундан кёб зат келлигин чертиб билдиргенди. Конкурсну бардырыргъа болушхан компанияланы келечилери да тюбешгендиле конкурсантла бла. РусГидро бла Россетлени келечилери Шимал Кавказ федерал округда ишлеб тургъан проектлерини эмда энди ишлеб башларыкъланы юслеринден тамамлы хапар айтхандыла, ол компаниялада ишлерге излегенле бла энчи тюбеб да сёлешгендиле.

Къарачай-Черкес Республикадан конкурсха 13 адам къошулгъан эди да, аланы араларында джетишимли болуб, финалгъа «Всероссийский межнациональный союз молодежи» деген Бютеуэресей джамагъат къозгъалыуну председателини орунбасары Аппакъланы Ахмат чыкъгъанды. Ахматны джарым финалны бет джарыкълы ётюб, финалгъа чыкъгъаны бла КъЧР-ни Башчысы Темрезланы Рашид алгъышлагъанды. «Конкурсну эсеблерине кёре, бизни джердешибиз финалгъа чыкъды. Бизден баргъанланы бары да уллу джетишимле этгендиле, усталыкъларын кёргюзгендиле. Ала джууаблы ишчиле болгъанларын танытхандыла. Джарым финалгъа дери джетгенлени барын да алгъышлайма, Аппакъланы Ахматха уа хорламлы болургъа теджейме», - деб джазгъанды Башчы Инстаграмда.

Саулай да ШКФО-дан финалгъа 30 адам чыкъгъанды.

ХУБИЙЛАНЫ Фатима.
Tinibek 15.02.2020 22:27:21
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 6 "КЪАРАЧАЙ"
ГИБДД билдиреди
Джолда джюрюгенле бир-бирин
сыйларгъа тыйыншлыдыла


Къарачай-Черкесияны багъалы джамагъаты бла къонакълары!

Озгъан 2019-чу джыл Джёгетей Аягъы районну джеринде джаяу джюрюген адамла да къошулуб 17 джол-транспорт чарпыу болгъанды. Алада 3 адам ёлгенди, джыллары джетмеген эки сабий да болуб, 13-сю тюрлю-тюрлю джарала алгъандыла.

Джаяу джюрюген адамла да къошулуб, джол чарпыула болдурмаз ючюн кюрешиу, Кърал машина инспекцияны бардыргъан ишини баш магъанасыды. Статистика билдиргенден, машина бла адамны уруу неда басыу къыйынлыкъ келтиреди. Аны арты аман бла бошалады. Машина адамны бир джерине тийсе, аны саулугъуна уллу заран салады.

Бардырылгъан ишлени баш муратларыны бири шофёрланы, джаяу джюрюгенлени араларында маданиятны кёлтюрюудю. Хар джерде, хар адам бир-бирин сыйларгъа керекди. Алайсыз къыйын болум орун алыб, джол чарпыу болургъа боллукъду.

Джёгетей Аягъы районну ОГИБДД-ны къуллукъчулары районну джеринде, адамла да къошулуб болгъан джол чарпыулагъа орун алдырмаз муратда башил (январь) айны 23-ден башлаб 28-не дери «Пешеход» деб, профилактика ишле бардыргъандыла. Ол ишлени кёзюуюнде ОГИБДД-ны къуллукъчулары джоллада закон, джорукъ къалай сакъланнганына терен эс бёледиле. Джаяу адам белги болмагъан джерден машина джолну къалай ётгенине, эркинлик берилген джерде машина адамгъа джол къойгъаны бла къоймагъанына къарайдыла. Кърал машина инспекцияны къуллукъчулары шофёрлагъа къыш кёзюуде артыкъ да бек сакъ болургъа кереклисин айтыб ангылатадыла. Джоллада джюрюуню джоругъу бузулмаса, джол чарпыула боллукъ тюлдюле. Джаяу джюрюгенле эркинлик берилген джерле бла, алай болмаса джолну джаны бла барыргъа керекдиле.

Адам джол джаны бла къарангы заманда барса, аны юсюнде машинадан тийген джарыкъны ызына къайтаргъан затлары болургъа тыйыншлыды. Шофёр аланы кёрсе, алайда адам болгъанын, бара тургъанын, ангылайды биледи.

Джаяу джюрюгенле машина джолда эркинлик берилген джерледен ётерге борчлудула. Аллай белги болмагъан джерледе адам эки джанына къараб, машина келгени бла келмегенин кёрюб, анга кёре оюм этиб ётеди. Машина джууукъ болса, тохтаб аны иеди, узакъда кёрюб, къоркъуусуз болмагъанын ангыласа, дженгил атлаб ётюб кетеди.

Багъалы шофёрла!

Адам эки джол бир-бири юсю бла баргъан джерде (перекрёсток), джол белги болмай ётген сагъатда, машина анга джол къояргъа керекди. Алай этмеген шофёр административ джууаблылыкъгъа тартылыб, 1500 сом ачха тазир тёлерикди.

Джёгетей Аягъы районну ОГИБДД-ны къуллукъчулары шофёрла бла джаяу джюрюгенле бусагъатда, мындан ары да бир-бирин сыйларыкъларына ышанадыла. Джоллада сакъ болугъуз, къоркъуусузлукъ баш орунда тургъанын унутмагъыз!

ЁЗДЕНЛАНЫ М.,
Джёгетей Аягъы районну
ОГИБДД-ны айтыу-ангыла-
тыу инспектору полицияны
тамада лейтенанты.
Tinibek 15.02.2020 22:28:18
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 6 "КЪАРАЧАЙ"
Разылыкъ
КЪОЛЛАРЫНДАН КЕЛГЕННИ ЭТЕДИЛЕ

Орта школну бошагъан джашларыбыз, къызларыбыз кеслери сюйген къуллукълада ишлерча баш окъуу билим берген заведениелеге киредиле. Аны тауусуб чыкъгъандан сора, тюрлютюрлю усталыкъ бла ишлейдиле – кими врач, кими устаз, кими къурулушчу, кими экономист, кими журналист боладыла.

Иги ишлегенле адамладан сый, бюсюреу табадыла. Аллахны аллында да сууаблыкъ иш этедиле. Мен кеслерини джумушларын бет джарыкълы баджаргъан бир бёлек адамны юсюнден газет окъуучулагъа хапар айтыргъа излейме.

Кёб болмай республикан больницагъа ауруб тюшдюм. Ай медет, арт кёзюуде къууукълары ауругъанла, анда ташлары, къумлары болуб инджилгенле кёбден кёб болуб барадыла. Эркишиле аслам джыйылгъан джерде сёз къууукъ бла байламлы аурууланы юслеринден баргъаны да аны ючюндю.

Алайды да, республикан больницаны экинчи этажында бу тукъум ауруулагъа джораланнган бёлюмге Боташланы Ибрагимни джашы Магомет башчылыкъ этеди. Алайда меннге буюргъан 7-чи номерли палатагъа киргенимде, анда джатхан талай адамны кёрдюм: Кушджетерланы Къурманны, Чагъарланы Алибекни, Къоркъмазланы Артурну, Семенланы Асланны, Текеланы Мухадинни, Эриккенланы Асланны, Токъланы Даулетни, Чотчаланы Энверни. Ала да саулукъларына къаратыргъа деб келгенле эдиле.

«Ярабин Аллах меннге не дерикдиле, адамла айтыучуча, суу акъгъан шышаны салыб къоярыкъ болурламы», - деб уллу сагъышха кирдим. Мен да алай эте тургъанлай, акъ халаты бла бир сюйюмлю джаш келди. Ол Боташланы Магомет эди. Кесин танымагъанлыкъгъа, адамла айтхан бла иги хирург болгъанын, дженгил къолу болгъанын да биле эдим. Биз ушакъ этиб башладыкъ.

«Мамчу улу сени операция керекли джеринг джокъду», – деб ол мени къууандырды. Аны сёзлери джюрегиме бал джагъылгъанча джагъылдыла. «Былайда меннге этер зат джокъду, кетейим да къалайым», деген акъылгъа да кирдим. Мен аныча джумушакъ сёлешген, сабыр адамгъа тюбегенме деб билмейме. Ол, хар бирибизни къатыбызгъа келиб, къагъытларыбызгъа къараб, кёлюбюзню басарча сёлешди. «Керти врачла дарман-дары бла бакъгъандан тышында да ариу сёз бла да багъадыла», деген айтыуну да эсиме тюшюрдюм.

Бу бёлюмде ишлеген медицина къуллукъчула бюсюреуге тыйыншлыдыла. Хар ким кесини джумушун айыбсыз баджарады. Врач Ёзденланы Альберт, медсестрала Дураланы Фатима, Эгизланы Оксана, Бостанланы Света, Шайлыланы Аминат, Муссова Ира, Абдокова Ася керти кёлюм бла айтайым, сау болсунла. Ауруб джатханланы аякъ юсюне салыр ючюн, къолларындан келгенни барын да этедиле.

Палатада джатханла, ышаргъан, кюлген да этиб, ушакъгъа сингдик. Врачла эмда медсестрала джан аурутуб къарагъанлары бла бизге саулукъ берген бла бирге, кёлюбюзню да кёлтюрдюле.

Биргеме 7-чи номерли палатада джатханланы, кесими да атымдан Боташ улугъа эмда аны бла бирге ишлегенлеге «Къарачай» газетни юсю бла таза джюрекден разылыкъ билдиреме. Биз, барыбыз да, иги болуб, сау-эсен юйюбюзге чыкъгъанбыз. Бизни къууандырыб ашыргъан медицина къуллукъчула энтда кёб джылланы сюйген ишлеринде урунсунла, Аллах этген ашхы муратларын берсин, адамладан разылыкъ табханлай турсунла.

МАМЧУЛАНЫ Азрет
хаджи.
Чапаевское эл.
Tinibek 15.02.2020 22:29:16
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 6 "КЪАРАЧАЙ"
Тёреден хапарла
КЕЧМЕКЛИК САЛАЛЛЫКЪ ТЮЛБЮЗМЮ?

Бир бабас (поп) не эсе да бир терс иш этгенди деб, иши сюдге тюшгенди. Аны джакъларыкъ сау къралгъа белгили ёкюл Фёдор Никифорович Плевако болгъанды. Сюд башланнгынчы сюдю Плевакогъа: «Бабасны джакълаб кёб сёлеширикмисе?» – деб соргъанды. «Мени айтыр сёзюм къуру бир айтымдан къураллыкъды», – деб джууаб бергенди Фёдор Никифорович.

- Ийманынг алай болсун... – дегенди сюдю.

Сюд башланнганды. Терслеучю ташны таш юсюнде къоймай, джарлы бабасны, ит ашамазлыкъ этгенди. Сёз ёкюлге джетгенди. Фёдор Плевако:

- Джюйюсханла! Эсигизге бир тюшюрюгюз, бу бабас сизни гюнахларыгъызны ненча кере тазалагъанды... (отпустил грехов), энди биз барыбыз да джангыз бир кере бабасны гюнахчыгъына кечмеклик салаллыкъ тюлбюзмю?.. – дегенди.

Сюдде олтургъанла Плевакону сёзюне харс ургъандыла да, бабасны башына бош этгендиле.

ТЕРСЛИГИ ДЖОКЪ ЭСЕU

Фёдор Никифорович Плевако сюдге ишлери тюшгенлени джакълагъан кёзюуюнде, сюдню ишине къошулгъан тюз адамланы (присяжный заседателлени) ич дунияларыны къарыусуз джерлерин билиб, (сёз ючюн, къарангылыкълары бла неда дин сезимлери бла ойнаб) ол затла бла уста хайырлана билгенди.

Бир кере, не эсе да бир аманлыкъ ишни юсю бла Фёдор Плевако ёкюл болуб, сёзюн башлагъанды. Талай сагъатны тохтамай сёлешиб, бетин «кёбмю сёлешиб джибердим» дегенча этдириб, сагъатына да кёзюню къыйыры бла къарай, ол терсленнген адамны джакълаб кюрешгенди. Олтургъанла Плевакону сёзюнден эригиб, разы болмагъанларын билдире тебрегендиле. Озгъун акъылы, билими, фахмусу болгъан ёкюл, ёрге къараб: «Хей, Дунияланы Къурагъан! Тилейме... Бу мен джакълагъан адамны терслиги джокъ эсе, СЕН бир белги, бир ышан бер бизге!» – дегенди. Плевако алай айтыр айтмаз, клисадан къонгурау таууш чыгъыб башлагъанды. Олтургъанла «тоба-тоба-тоба» дегенча бир-бирине къараб, сора къач салыб тебрегендиле (перекрестились).

Сюдню бардыргъанла кенгеш этиб, кёб да турмагъанлай, ол терсленнген адамны тюзетиб, азабдан башына бош этиб къойгъандыла.

***

Алай а, къалай болгъанды? Адамны ич дуниясыны къалынын, джукъасын билген ёкюл Фёдор Никифорович Плевако сюдге баргъынчы, клисагъа баргъанды да, анда къонгурау къагъыучу бла келишиб, «тамам ма бу заман болгъанлай къонгурау къагъарса», дегенди. Ишни ахыры оноудача болуб, Плевако бу джол да хорлагъанды.

Басмагъа хазырлагъан
КЪАРАБАШЛАНЫ Фатима.
Tinibek 15.02.2020 22:29:43
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 6 "КЪАРАЧАЙ"
Эсге тюшюрюу
НЕ КЁРДЮК, НЕ КЁРМЕДИК

Сюргюнню юсюнден кёб джазылгъанды. Алай болса да, хар юйюрге джетген къыйынлыкъ, кесича бир тарихди. Аны амалтын, мен да 13 джыл болгъан сабий болуб, эсимде къалгъан затланы джазаргъа излейме.

Джазлыкъ элден 1943-чю джылгъа дери кёбле кёчюб кетген эдиле. Кими Къумушгъа, кими Сары-Тюзге, кими Морхха дагъыда башха эллеге. Тюркге кетгенле да бар эдиле. Алай бла Джазлыкъны тийрелеринде джашагъан юйдегиле азайгъан эдиле. Кёчмей къалгъанлагъа уа джер эркин болгъан эди. Элчиле колхозда ишлеб, малчылыкъ бла кюреше эдиле. Колхоз алгъа баргъан колхозланы бири эди.

Экинчи дуния къазауат башланнганында тынчлыкъ джашау бузулду. 18 джыл толгъан джашладан башлаб, 60 джылгъа дери джетген эркишилени, бирин да къоймай, урушха чакъырдыла. Элде къалгъан къартлагъа, тиширыулагъа эмда сабийлеге, бютеу колхозну ишин да, энчи ишлерин да баджарыргъа керек болду. Аны юсюне да, ашарыкъ, джылы кийимле этиб, фронтха ашырыб турургъа керек эди. Башында айтханымча, колхозну ишлерин къартла бла 18 джыл толмагъан джашла баджарыб кюреше эдиле. Къалгъан джумушла тиширыуланы боюнларына тюшген эди.

1942-чи джыл немчала Шимал Кавказгъа кирдиле. Ийнаныгъыз, Джазлыкъ элге бир немец аскерчи да кирмеген эди. Алай а, аланы «эл башчыланы, коммунистлени тутуб немецлеге берирге; колхозну малларын элчилеге юлеширге; коммунистлени, активистлени юйдегилерине колхоз мал бермезге» деген магъанасы болгъан буйрукълары бизге да джетген эди. Комиссия къураб, колхозну малларын элчилеге юлешген эдиле. Ол тутугъуз дегенлери уа, фронтда уруш эте эдиле. Немец фашистле бизни джерде кёб заманны иелик этиб туралмадыла. Совет аскерле аланы сюрюб къыстадыла.

Немецле иелик этиб тургъан кесек заманчыкъда, аланы келгенлерин онгсунуб киши да турмагъан эди. Ол къой эсе, бизни адамла къолларындан келгенича партизанлагъа болушлукъ эте эдиле. Бизни элден бир полицай болуб ишлеген адам кёрмегенме неда эшитмегенме.

Фашистле кетгенлей, миллет къууаныб, колхозну малларын да джыйыб, ишлеб башладыкъ. Уруш ачылгъан кёзюуде мени атамы джылы 60-дан атлагъаны себебден, аскерге алмай, колхозгъа бригадир этген эдиле. Колхозчула маллагъа бичен этиб, къышха иги хазырланнган эдиле.

1943-чю джылны ауузгерги (октябрь) айыны ахыр сюреминде, элибизге НКВДны аскерлери кирдиле. Сабийлени юйлерине чачыб, школубузну алыб, алайда орналдыла. «Нек келгенсиз бери?» – деб соргъаннга: «Къазауат кёб этиб, солургъа келгенбиз», – деб джууаб бере эдиле. Джазлыкъны джолларына ремонт этиб да кюрешген эдиле.

Биз Бокайланы тийреде джашай эдик. Школну, Советни мекямы да, Гилячлары деген тийреде орналыб эдиле. Бизден узакъ тюл эди школ. Биз Дууут сууну онг джанында джашай эдик, сол джанында уа школубуз орналыб эди. Ингир сайын аскерчилени джырлагъан тауушлары бек ариу эшитиле эди. Аскерчилени постлары бизден энгишгеде эди да, хар ингир сайын постлада тургъан солдатланы ауушдура эдиле. Ауушдурулгъан аскерчиле бизге къайтыб, тёрт джанларына осмакълаб къарай, иги кесек олтуруб, бизни бла ауузланнган да этиб, кетиучен эдиле. Ала атам бла ушакъ эте эдиле, биз а аланы ушакъларындан джукъ да ангыламай эдик.

Бокайланы тийреде юч юйдеги джашай эди: мени къарт атам Ёзденланы Джюсюб юй бийчеси Гыджык бла, Батчаланы Идрис юй бийчеси Гыджы бла эмда мени атам Чомаланы Маймул юй бийчеси Айшат, сегиз сабийлери бла. Идрисланы сабийлери джокъ эди. Джюсюбню бир джашы бла бир къызы бар эди. Джашы Адемей Къумушда тифден ауруб ауушхан эди. Джангыз къызы Айшат – мени анам. Джюсюб джюз онбир джыл болгъан къарт эди, алай а тири эди, малларына кеси бичен чалыб къарай эди. Джюсюбню юй бийчесине 109 джыл болса да, ол джумушларын кеси баджара эди. Идрис бла юй бийчеси да къартла эдиле, 90 джыллагъа джете болур эдиле. Мени атам Чомаланы тийреден Бокайланы тийреге кёчюб келген эди, къайын атасы бла, къайын анасы къартла болуб, алагъа къарар адам болмагъаны амалтын.

1943-чю джыл ноябрь (абыстол) айны 2-де, танг тюгел атхынчы, эшик хыны къагъылды. Юйде атам да, уллу къарнашым Азрет да джокъ эдиле. Атам ат бла Учкуланнга кетген эди, Азрет да, колхозну бухгалтериясындан адамла да къошулуб, колхозну къышлыкъларында ишлеген биченлени ёлчелей эдиле.

Анам туруб, лампаны джандырыб, эшикни ачды, сора 3 аскерчи, къолларында герохлары бла, юйге кириб келдиле. «Эркек бармы, эркек бармы?» – деб, талай кере къайтарыб айтды бири. Ол сёлешген джаш узбекли болур эди, деб келеди кёлюме. Анам аны не айтханын, не излегенин ангыламай тынгылады. Сабийле бары да уяндыла. Эм гитчечигибизге эки ай да тюгел толмагъан эди, ол джылады. Меннге ол заманда 13 джыл болгъан эди. Мени кёргенлеринде, эшикни бир джанында къабыргъагъа сюеб, къатыма да бир солдатны сиредиле. Аланы бири, лампагъа джууукъ келиб, къагъытны алыб окъуду. Бир сёзюн да ангыламадыкъ. Сора анам эшикге чыгъыб: «О Ахмат, бла бизден не излейдиле? Амалынг бар эсе, кел да бир ангылат», – деб къычырды. Бизни тийрени туурасында, сууну сол джанында орналгъан Зауредейлары тийреде джашагъан Къоркъмазланы Ахмат деген джаш бар эди. Ол аскерде къуллукъ этген эди да, орус тилни биле эди. Ахмат мычымай джетди. Ол аскерчилеге джукъ да сормагъанлай, анама: «Бла бютеу къарачай миллетни кёчюрген этедиле. Сиз немецлени джакълагъан этгенсиз, сатлыкъласыз деб, джарым сагъатны ичинде джолгъа чыгъарча болугъуз дейдиле...» – деди. «Бизни элге бир немча да келмегенди! Биз кимни джакъларыкъ эдик?! Былагъа бир ангылат...» – деди анам. «Огъай, Айшат, былагъа бир зат да ангылаталлыкъ тюлбюз. Была буйрукъну толтурадыла. Гюнахы болгъан, болмагъан деб къарамайдыла. Бютеу миллетибизни кёчюредиле», – деди Ахмат.

Ахмат бу ачы хапарны ол эки къарт юйдегиге да айтыб ангылатды. Алай а къарт атам да, къарт анам да: «Биз джукъгъа кетерик тюлбюз, мында туууб ёсгенбиз! Мында ёллюкбюз!» – деб тохтадыла. Ахмат тылмачлыкъ этиб, къартланы айтханларын аскерчилеге ангылатды. Ала бир джерге джыйылыб оноу эте башладыла. Ахмат джууугъуракъ барыб тынгылады. Сора бети да тюрлениб, анама айланыб: «Была оноу этдиле... Къартланы тёртюсюн да ёлтюрюб кетерге...» – деди. Къарт атам аны эшитиб: «Ёлтюрселе ёлтюрсюнле!» – деди. «Мен сизни былайда кесигизни къоюб кетерик тюлме. Ол заманда мени да, сизни да бирге ёлтюрюб кетерикдиле. Алай болса бу сабийлеге ким къарарыкъды? Ала да къырыллыкъдыла!» – деб анам джылаб, къартланы хапчюклерин джыйыб тебреди. «Да не этейик сора? Аллах буюргъанны кёрюрбюз, миллетибиз болгъанча болайыкъ», – деб, къарт ання анама болушуб башлады.

Алай бла, сабийле джылай, анамы да сабийлеге къараргъа заманы болмай, атасы бла анасыны хапчюклерин джыя, уллу эгечим Мариямгъа: «Бир кюйюзню эки бюкле да эки джанын кёклеб бер», – деди. Гитче эгечим Байдыматха бла меннге да: «Урудан гардош чыгъарыгъыз», – деди. Дагъыда меннге айланыб: «Сен гардошну къуйгъандан сора бир къойну бойнун тарт да, ичин-башын ат да, союб кюрешме», – деди. Мен гардош бла ишими бошагъандан сора баугъа кириб, бир къойну алыб чыкъдым да, анам буюргъанча этдим.

ЧОМАЛАНЫ Мухаммат хаджи.
Мирный эл.
Мындан арысы басмаланныкъды.
Tinibek 15.02.2020 22:46:02
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 6 "КЪАРАЧАЙ"
Актуал интервью
СОХТАЛАГЪА КЕРЕКЛИ КИТАБ


Текеланы (Чомаланы) Хасанат, Османны къызы, 1974-чю джыл Черкесскеде педагогика училищени бошагъандан сора, туугъан эли Огъары Тебердиге къайтыб, орта школну ал башланнган классларында дерслени бардырыб башлагъан эди. Устазлыкъ ишни бек сюйгенден 1979-чу джыл Къарачай шахарда педагогика институтну орус тил бла адабият факультетин заочно бошаб чыкъгъан эди. 2002-чи джылгъа дери устаз болуб турду. Ол джыл а школну директору болду, бусагъатда да джууаблы къуллугъун тындырыб турады.

Ал башланнган класслада устаз болуб тургъан джылларында къарачай тил бла адабиятдан сабийлени окъутуб тургъан эди.

Ол джыллада Текеланы Хасанат устазлыкъ ишде уллу сынам алгъаны себебли «Харифле» китабны школлада джетишмегенин билиб, аны джазыб, биринчи класслада окъурукъ сабийлеге саугъа этерге излегенди.

«Харифле» китабны ненча джылны джазыб турду устаз? Бу эмда башха сорууланы «Къарачайны» корреспонденти Къобанланы Махмут «Эресей Федерацияны халкъ окъуууну айырмасы» деген атны джюрютген, Огъары Тебердиде орта школну директору Текеланы Хасанатха бергенди.


- Къарачай сабийлени ата-аналары школлада къарачай тил бла адабиятдан дерслени боллукъларын излемейдиле деген сёз эшитилир ючюн къалмайды, - дейди Хасанат. - Огъары Тебердиде джашагъанланы арасында аллай адам чыкъмагъанды. Ол ётюрюк сёздю. Къарачай тил бла адабиятдан бу арт джыллада сагъатла аз болгъандыла. Бир къауум ата-анала сагъатланы аз этгенлерине разы болмагъанларын билдирир ючюн къалмайдыла. Китабла джетишселе, кеслери да, асыры эскиден джыртыкъла болмасала, ариу джарашдырылсала, халатсыз чыкъсала, къарачай тил бла ана адабиятны сабийлерибиз окъумасынла деб, бир ата-ана айтырыкъ тюлдю. Китабла джетишмей тебреселе, аланы излей, ата-анала арысала, ачыулары бурун учларына келсе, «китабла джокъ эселе, окъумасынла» дерикле да чыгъаргъа боллукъдула. Алай айтмай да не этсинле, онла бла джылланы ол китабла джетишмей турсала.

Совет Союзну джылларында окъуу китабланы Къарачай-Черкес китаб басма чыгъара эди. Къайсы класслагъа да ала эркин джете эдиле. Кеслери да халатсыз чыгъа эдиле. Нек десенг, окъуу китабланы авторлары бла тыйыншлы учреждение кесамат бегитсе, ишлерин билген редакторла къарай эдиле. Тюрлю-тюрлю ангылашынмагъан затла болсала, авторла бла редакторла бирге олтуруб, сюзюб, кемликлени къоратыучан эдиле. Бусагъатда алай тюлдю. Окъуу китабланы Къарачай-Черкес Республикада устазланы билимлерин ёсдюрген институт чыгъарады.

Башхача айтсам, авторла бла бирге хазырлайды басмагъа. Джазыучу-редактор бла устаз-редакторну араларында башхалыкъ уллуду. Джазыучу-редактор творчество къуллукъчуду. Поэзия, проза китабланы авторуду. Башхача айтсам, тилни уста билген адамладыла ала. Бусагъатда да окъуу китабланы китаб басмагъа къайтарсала иги боллукъ эди. Китабланы халатсыз эмда заманында чыгъара турлукъ эди.

- «Харифле» деген окъуу китабны джазаргъа не зат себеблик этген эди? Ненча джылны джазыб тургъанса аны?

- Мен Черкесскеде педагогика училищени бошагъандан сора Огъары Теберди орта школда ал башланнган класслада окъутуб тургъанма сабийлени. «Харифле» деген китаб джетишмей эди. Андан сора да эски китаб заманны излемине келишмей эди. Къайсы китаб да болсун, ол сабийлени эслерин кесине бурурча, алагъа керти билим берирча китаб болургъа тыйыншлыды. Китаб бир кюннге керекли болуб къалмайды. Иги китаб бла, онла бла джылланы окъутадыла сохталаны. «Харифле» деген эски китабны кёб заты джетишмей эди. Учхара джазылгъаны амалтын сабийлеге терен билим берирча, къарачай тил бла адабиятны алагъа сюйдюрюрча этерге керек эди. Кесим устаз болмасам, кёб джылланы ал башланнган класслада ишлеб турмасам, ол затха уллу магъана берлик да болмаз эдим. Магъана берирча сынамым да, билимим да джетерик тюл эди. Кесинг ишлерик хунаны башха ишлеген хуна бла тенглешдире кетсенг, мындан эсе иги этерикме деген оюм кёлюнге келсе, ма ол заманда ишни къолгъа алыргъа боллукъса. Кесими энчи сынамыма таяна, бюгюн заманны излемине кёре «Харифле» китабны джазайым да сабийлеге керти саугъа этейим деген оюм бла башлагъан эдим ишни. Юч джылны джазыб турдум аны. Не да болсун, джангылмайым, халатла джибермейим деб, этген ишиме талай кере джангыдан къараб чыгъаргъа керек болдум.

Къарачай-Черкес Республиканы Окъуу бла илму министерствосу бла келишиб, китабны къол джазмасын рецензиягъа бердим. Филология илмуланы доктору, профессор Шаповалова И.А., филология илмуланы кандидаты Гочияланы С.А. (ауушханды, джандетли болсун), джазыучу эмда Черкесскеде устазланы билимлерин ёсдюрген институтда кёб джылланы ишлеб келген Сылпагъарланы К. М. къол джазмагъа реценция джаздыла да, джаратханларын билдирдиле. Былайда Шаповалова И.А. къарачайча джаза, окъуй билмейди, не рецензия джазаргъа боллукъду дерикле да табылыргъа боллукъдула. Тюздю. Къарачайча джаза, окъуй билмейди. Алай а ол: «хар салыннган суратны тюбюнде не джазылгъанды? Бу назму, хапарчыкъ нени юсюнденди?» - деб соруб турур ючюн къалмады. Мен орус тилге кёчюрюб, хар харифни, хар сёзню ангылатыб турдум анга.

Аланы реценцияларына кёре, Къарачай-Черкес Республиканы Окъуу бла илму министерствосу китабны чыгъарыргъа разы болгъанын билдирди. Алай а министерствода: «Китаб уллу китабды, аны чыгъарыргъа кёб ачха керекди. Биз а бусагъатда ачхасызбыз», дедиле.

Къыйыным бошуна кетибми къалды? деб къыйналыб тургъанлайыма, ашхы адамла къайда да бардыла, меннге ачха джаны бла болушлукъ этерге излегенин Текеланы Илияс билдирди. Къууандым. Хар зат заманында этилмесе, къала барса, заманны излемине келишмей, джараусуз болуб къалыучанды. Ачха табылгъанында, къол джазманы Москвада китаб басмаланы бирине элтиб бердик. Китаб чыкъды. Китабны тиражы 3000 экземпляр болду. КъарачайЧеркес Республиканы Окъуу бла илму министерствосу (сау болсунла, анда ишлегенле) китабны сатыб алды. Бусагъатда мен чыгъаргъан «Харифле» китаб бла биринчи класслагъа джюрюген сохтала окъуйдула.

- «Харифле» деген китабны ал бетинде сизни тукъумугъузну тюбюнде АджиланыИсмаилны къызы Замираны да тукъуму салыныб турады. Ол бу китабны джазыугъа къошулгъанмы эди?

- Ол китабны джазыугъа къошулмагъанды. Китабны тышын джарашдырыугъа, суратланы салыугъа къошулгъанды. Алайда биз билмегенликден аны да китабны авторуча этиб къойгъанбыз. Ол суратчыды. Китабны суратчысы Аджиланы Замирады, деб джазаргъа керек эдик. Китабны экинчи кере чыгъара башласакъ, алай этербиз деб турабыз.

Былайда мен Замираны юсюнден талай сёз айтыргъа излейме. Усталыгъы бла ол устазды. Бизни школда устаз болуб ишлеб тургъанды. Бусагъатда Черкесск шахарда джашайды. «Уллу Аллах бере башласа, бир адамгъа болгъанны береди», деб айтыу барды. Замира бир да фахмулу адамды. Уллу Аллах берген фахмусун хайырландыра, китабны къадар суратын ол салгъанды. Къайсы уста суратчы да китаб джарашдырыуда аныча ишин уста эталлыкъ тюлдю. Сау болсун, бюгюн-бюгече да анга джюрек разылыгъымы билдиргенлей турама.

- Окъуу китабла джетишемидиле?

- Бир къауум окъуу китабла джетишмейдиле.Сёз ючюн, къарачай тил 5-чи класслада окъугъан сохталагъа джетишмейди. Эртде заманлада чыкъгъан китабды, эски болгъанды. Бетлери джылтыргъандыла. Сабийлени къолларына берирге уялгъан да этесе. Къарачай тилден 8-чи классны сохталарына джораланнган китаб кёб болмай чыкъгъанды. Ол китабла джетишедиле. Аны чыкъгъанындан эсе, чыкъмагъаны иги боллукъ эди. Кёб халат джиберилгенди. Джиберилген халатла устазны ишине чырмау боладыла. Китабда бир тюрлю джазылыб, устаз да башха тюрлю айтса, сохтала китабда былай джазылгъанды, сиз башха тюрлю айтасыз, деучендиле. Аны амалтын окъуу китабланы чыгъаргъанла ишлерине джууаблы къараргъа керекдиле.

- Къарачай тилде окъуу китабла КъарачайЧеркес Республиканы окъуу бла кюрешгенлени усталыкъларын ёсдюрген институтну къуллукъчулары, «Харифле» китабны чыгъаргъаныгъызда биз этмеген ишни этдинг, сау бол деб, къууаннган болур эдиле?

- Къууаннганла да, къууанмагъанла да болдула. Аланы бири уа, школ-школгъа айланыб, «китабны джаратмайбыз» дегиз да, Окъуу бла илму министерствогъа джазыгъыз», деб, кёб заманны турду. Бир кюн кесине тюбеб: «Китабны не халатлары барды? Кесиме бир кёргюзт», - дегенимде джукъ айталмай къалды. Андан бери китабны сёзюн этгенин къойгъанды.

Окъуу китабланы джазгъан алай тынч иш тюлдю. Эрикгенликден джазмагъанма «Харифле» китабны. Аллай китабла аз болгъанларында, сабийле аланы табмай, инджилиб башлагъанларында, ол болгъан да бюгюннгю заманны излемине келишмей тебрегенинде, аны джазаргъа алай бла алланнган эдим. Мен аны кесиме деб джазмагъанма, сабийлеге деб джазгъанма. Джамагъатха керекли ишни ким да тындырсын, анга къууаныргъа керекбиз хар бирибиз да...
Tinibek 16.02.2020 00:28:19
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 8"КЪАРАЧАЙ"
Эсге тюшюрюу
НЕ КЁРДЮК, НЕ КЁРМЕДИК

Аллы газетни 8-чи номериндеди.


Мен къойну алыб чыкъгъан сагъатда, эгиз улакъланы бири да чыкъды эшикге. Джаз мен къойларыбызны кюте тургъанлай, бёрю джетиб бир эчкини бойнун кесиб къойгъан эди. Ол эчкини эки эгиз улакъчыгъы бар эди. Мен аланы къойлагъа эмизиб асырагъан эдим. Ала, кютю болуб, мен къайры барсам, ары барыб тура эдиле. Ол баудан мени бла чыкъгъан улакъ аланы бири эди, уллу да болгъан эдиле.

Алай бла, бир кесек гардош, бир кесек бышлакъ, бир гыбыт джау, бир кесек айран да алдыкъ. Юйюбюзден бир 100 атлам чакълыны арлакъда гюрбебизде 500 килограмм чакълы бир нартюхюбюз да бар эди. Барыб андан да кесек алайыкъ деб кюрешдик, унамадыла. Юйюбюзню ичинде уа мюрзеу хазна джокъ эди да, болгъан кесекчикни алдыкъ. Бизни тийре сууну онг джанында орналыб эди да, машина ётерча кёпюр джокъ эди. Джыйылгъан хапчюкню эшек бла ташыдыкъ машинагъа джюклер джерибизге дери. Бир джюклениб тургъан машинаны кёргюзюб: «Мыннга джюклегиз!» – деб буйрукъ берди бир аскерчи. Джюкледик. Биреулен келиб, машинаны кюбюрюне ёрлеб, иги кесек затыбызны джерге атыб ийди.

Ол мен хапарын айтхан улакъчыкъ да келген эди алайгъа дери. Мен машинагъа миннгенлей, тюбюнден къараб, макъырыб тохтады. Улакъчыкъны джазыкъсыныб, кёзлеримден джыламукъ агъа, бизни бла машинаны кюбюрюнде олтургъан бир аскерчиге: «Улакъчыкъны алайым...» – деб, тиледим. Аскерчи чыртда унамады. Улакъчыкъ макъырыб, бир талай джерге дери ызыбыздан чабыб келди. Биз узайгъаныкъда, ол да кёзден ташайды. Арты не болду эсе да билмейме. Эгиз нёгерчиги да, къойла бла, эчкиле бла бауда къалгъан эди. Тууарла да къалгъан эдиле джатма тюбюнде.

Джазлыкъдан чыкъгъынчы бир машина юсюнде да адамлары бла къобан суугъа аугъан эди. Бир къарт киши да ёлген эди...

Ма алай бла тохтаусуз элтиб, танг ата Джёгетейде темир джолну къатына машинадан къотардыла. Миллет ачды. Ушхууур этиб ашаргъа заман берилген эди. Бир джылы зат этиб ашайыкъ десек, отун джокъ. Къачхы, кюн сууукъ эди. Насыбха, атам да, уллу къарнашым Азрет да бизни излеб табдыла. Биз бек къууандыкъ. Атам ол бойнун мен кесген къойну сойду. Азрет отун мадар этди. Сора эт салыб, гардош туураб, шорпа этдиле. Биз да ашаб, ичиб эс джыйдыкъ. Иги кесек тургъанлай, бир эшелон келди. Мал ташыучу вагонлары бар эди аны. «Вагонлагъа минигиз!» – деб буюрду бир аскерчи. Бир вагоннга талай юйдегини хапчюгюн да, адамланы да тыкълаб, эшигин джабыб, ачылмазча этдиле. Вагонну туура ортасында бир темир печь бар эди, алай а не кёмюр, не отун джокъ эди. Ичи къанга, терезеси джокъ, хар ким фонарларын джандырыргъа кюреше эди. Кеси кереклисине чыгъар джер да джокъ. Амалсыз болгъанларында, вагонну полун балта бла тешиб, алайгъа кеси кереклерин этерге кюреше эдиле. Бир суткада эки кере тохтаб вагонну эшиклерин ача эдиле 10 минутха. Дуния эшикге мыллыгын ата, кеси кереклерин эте эдиле. Тири джашла отун, суу мадар этерге да кюреше эдиле.

Аскерчиле, хар вагоннга кириб, ёлген адам табсала, алыб чыгъыб кете эдиле. Ёлюклени асыраймы эдиле огъесе атыбмы кете эдиле, аны киши да билмей эди. Ёлген адамларын джашырыргъа кюрешгенле да бар эдиле, алай а табыб къоя эдиле. Вагонланы ачхан заманда экишер ётмек, бир кесек къатхан чабакъ бере эдиле. Къатхан чабакъ ашай юренмеген миллет, аланы берген чабакъларын алмай эди, ётмекден бирер кесек зат джете эди да, аны къаба эди.

Ма бу халда 20 сутка чакълыны барыб, Къыбыла Къазахстанобластда, Арысь станцияда, адамланы тюшюрюб, хамамгъа киргизиб джууундурдула. Кийимлерибизни исси паргъа тыкъдыла. Тонларыбызны «къуууруб», адам юсюне киймезча этдиле. Дагъыда бизни вагонлагъа миндириб, элтиб Бадам деген станцияда къотардыла. Колхозланы атлары джазылгъан тизмени алыб: «Къайсы колхозгъа барыргъа разысыз?» – деб сордула. Биз а аланы къайсысын, несин биллик эдик. «Молотов» деген колхозгъа джаздыла бизни. Колхозла ёгюзле бла, атла бла ол станциягъа ташый кёре эдим джыйгъан мамукъларын. Бизни колхозгъа элтир улоу табылмай, ингир ала, бир арбаны тутуб, быланы «Молотов» колхозгъа элт деб, бир арбачыгъа буйрукъ бердиле. Арбачы орус джаш эди, кеси да Темирлановка элде джашай эди. Бизни кесини элине элтди. Атларын да ат оруннга киргизиб, бизге да джукъ да айтмагъанлай, кетиб къалды. Кечени узунуна сууукъдан къалтырай, тангнга кючден чыкъдыкъ. Адамла къымылдай башладыла. Сора ол арбачы джаш келиб: «Арбамы бошатыгъыз, мен ишге барама», – деди. «Бизни «Молотов» колхозгъа элт да, андан сора барырса ишинге!» – деди атам.

«Огъай! Мен председателни айтханын этеме!» – деди арбачы джаш. Атам да, Азрет да председателге бардыла да, кёб мычымай къайтдыла. Арбаны бошатыгъыз дегенди председатель деб хапар айтдыла.

Алайы районну аралыгъы кёре эдим. Атам бла Азрет райисполкомгъа барыб, болумну ангылатхан эдиле. Артда билген хапарыбызгъа кёре, райисполкомну председатели: «Бу элде къалыб кетерми эдигиз...» – дегенди. «Бизни «Молотов» колхозгъа джазгъандыла...» – деб унамагъанды атам. Сора райисполком хыны этиб, председателге: «Быланы «Молотов» колхозгъа элтигиз!» – деб буйрукъ бергенди. Ол биягъы джаш атларын джегиб, бизни колхозгъа алыб барды.

Къулагъы да иги эшитмеген, бир къарт къатынны, полу да болмагъан бир комнатасына тюшюрдюле. От этерге печге ушагъан бир зат, юсюнде плитасы джокъ, плита орнуна бир къазах къазан салырча бир тешик бар эди. Ол тиширыудан тилеб, алайгъа къазан салдыкъ. Отун а джокъ. «Отунну къайда табаргъа боллукъду?» – деб сордукъ. «Арыс къобанны джанында къамиш ёседи, аны оруб келтириб от этебиз», – дедиле. Атам да, Азрет да къамиш келтирирге кетдиле. Бир кесекден къайтыб келдиле. «Суугъа кирмей алынныкъ къамишни оруб алыб къойгъан кёреме биз. Суугъа кириб алалмадыкъ...» – дедиле. Келтирген къамишлери бла бир джылы билямукъ этиб ауузландыкъ.

Узун сёзню къысхасы, бу колхозда джашау этелмезлигибизни ангыладыкъ. Районда эм къарыусуз колхоз кёре эдим. Сора, атам бла Азрет барыб, къаллайла эсе да эркинлик алыб, бу колхоз бла хоншу джашагъан Ермоловка элге кёчдюк. Неси да «Молотовдан» такъыл. Миллети оруслула бла къазахлыла. Анда да бир къазах тиширыуну, полу-заты да болмагъан бир комнатасын бердиле. Отуннга сипи терекчикле, сора дермене деб бир къауралы ханс ёсе эди, аны чага бла тамыры бла кесиб ала эдик, ол хайт деб бир кесек заманны джаныб тура эди. Ма алай бла анда джазгъа дери кечиндик.

Оруслуланы джашаулары аман тюл эди, къазахлыла уа бизден да джарлы джашай эдиле. Аладан бизге болушлукъ джокъ эди. Маллары болгъан къазахлыла бар эдиле. Мюрзеулери эркин болгъанла уа джокъну орнунда эдиле. Эркишилери къазауатда, тиширыулары колхозда ишлей эдиле. Алай а ишчилеге колхоз джукъ да бермей эди. Тракторланы джюрютген да тиширыула эдиле. Джангыз бир эркиши, бронь бла аскерге алынмай къалгъан, техникагъа тамадалыкъ этиб ишлей эди. Азретни дагъыда аныча 15-17 джыл болгъан джашланы, трактористликге окъутургъа МТСге алгъан эдиле. Ала къыш окъугъан да этиб, тракторлагъа ремонт да эте эдиле.

Кавказдан элтген затыбызны эртде огъуна бошагъан эдик. Анамы къолу кийим тигерге уста эди да, кийим тигиб, къыйынына ашарыкъ затла ала эди. Андан сора да, кече тюзде будай саламланы тюбюне джабыу джайыб, суууруб, ууулмай къалгъан будай баш тюшсе, бир-эки килограмм чакълы бир джыйыб къоя эдик. Бу затха къазах тиширыула юретген эдиле. Айхай, тамадала алай этгенибизни кёрселе, этген затыбызны сыйырыб ала эдиле.

ЧОМАЛАНЫ Мухаммат
хаджи.

Мирный эл.
Мындан арысы басма-
ланныкъды.
Tinibek 16.02.2020 18:50:12
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 13 "КЪАРАЧАЙ"
Эсге тюшюрюу
НЕ КЁРДЮК, НЕ КЁРМЕДИК (3)
Аллы газетни 8-чи, 9-чу номерлериндеди.


Кърал да ай сайын принч, макарон дегенча, хар адам башына бирер кесек зат бере эди. Анам кесини алтын, кюмюш дегенча, багъалы затларын да бирер кесек нартюххе ауушдургъан эди. Мен да бир байыракъ къазахлыны къойларын къыш джазгъа дери кютген эдим. Джалыма эртден, ингир сайын бирер кесек нартюх гырджынчыкъ бере эди. Алай бла бизни юйюрде ачдан ёлген болмайын, джазгъа чыкъдыкъ. Алтотур (март) айда, малла къырдышдан тоя башлагъан эдиле. Сабан сюрюу да, урлукъ атыу да бара эди. Элни къойларын джыйыб, бир къазахлы кютерге джарашханында, мен да элни бузоуларын кютерге джарашдым. Кютгеними хакъына хар ыйыкъда бир литр сют бере эдиле. Бузоула кёб болгъанлары себебден, хар кюн сайын эки челек сют ала эдик. Эгечлерими бирин да алыб, анам мени бла элни башындан аягъына дери, мен бузоуланы сюрюб, ала да сют джыйыб келиучен эдик. Алай бла, бизде сют эркин болуб, айран, бышлакъ этиб, ач болмай, аурумай турдукъ.
Миллетибизге ачлыкъ да джетиб, исси хауа да джарашмай, тели ауруудан ауруб, кёб адам къырылгъан эди. Алтотур айда къарт анам Гыджык, 109-чу джылында, ауушду. Анам, уллу эгечим Мариямны да болушдуруб, джуууб кебинледи. Атам, Азрет, мен дагъыда элде къарачай джашла да болушуб, къабырын къаздыкъ. Къарт атам Джюсюб, джаназы къылдырыб, асырадыкъ.
Къарт атам - 1905-чи джыл Турциягъа кёчюб, алты джыл анда джашаб, хауасын джаратмай, ызына къайтыб, кёчгюнчюлюк къалай болгъанын сынагъан, джангыз джашы ауушуб аны ачыуун да кёрген киши - эм ахырында къралны зорлугъун да чегиб, юй бийчесинден да айырылгъанында, къабырладан къайтханлай ёкюрюб джылады, бизни да джылатды. Экинчи кюн, эртденбла, аллыбызда баргъан канал сууну къатына барыб, олтуруб, Къур'ан окъуб башлады. Къур'анны бир ариу макъам бла окъуй эди. Сора каналны сол джанында джашагъан бир орус тиширыу келиб, бизни туурабызда бир кёгет терекге таяныб, тынгылаб турду. Къарт атам окъуб бошаб ёрге турду да, сора ол тиширыу да, хотасы бла кёзлерин сюртюб, имбашлары къалтырай, юйюне кириб кетди. Бизни джазыкъсыныбмы этди алай огъесе башха сезимлери кёлюн такъырмы этдиле, къайдам. Андан сора бир ыйыкъ да джашамай, къарт атам ауушду. Анга 112 джыл бола эди. Къарт атам Азретни Къур'ан окъургъа юретген эди. Мен да болушуб, Азрет джууду ёлюкню. Кебинлеб, джаназысын да къылыб, юй бийчесини къатына асырадыкъ. Дууаларын да этерге кюрешген эдик.
Джаз бизге урлукъ атыгъыз деб джер берген эдиле. Анда колхозчула бары да нартюх сала эдиле. Биз да нартюх салдыкъ. Суу салмасанг джукъ битмей эди да, суу салыргъа да юрендик. Дагъыда кърал 5 ууакъ аякълы неда бир ийнек бере эди хар юйдегиге. Биз бир къунаджинни алгъан эдик. Ол да къачха къозлаб, акъ керекли этмеди. Бир къауум юйдегиле, алгъан малларын кесиб, ашаб къойгъан эдиле, ачдан чыдаялмай этген эдиле алай.
Колхоз мамукъ битдире эди. Суу салынныкъ джерлеге мамукъ бла гардош, бир кесек нартюх дагъыда хауун, харбуз сала эдиле. Колхозну джюзюм тереклери да бар эди. Хауун, харбуз, джюзюм дагъыда башха кёгетлеге атамы къарауул этген эдиле да, ала бла да иги хайырлана эдик. Будайны оргъан заманларында, будай башла тюшюб да къала эдиле, аланы джыйыб, уууб, бюртюклерин ала эдик.
Колхоз битдирген будайындан колхозчулагъа джукъ да бермей эди. Мамукъ да бермей эди, джангыз кёгет бишген заманда, бирер кесек бере эдиле.
Эм къыйн иш колхозда мамукъ ёсдюрген эди. Талай кере чага этиб, талай кере сугъарыб, сора мамукълары ачылгъандан сора, аны къол бла джыя эдиле. Къыш тюшгюнчю, танг джарыгъы бла, къарангы болгъунчу дери, мамукъ джыя эдик. Бу ишге къартла, джашла, сабийле да къошула эдиле. Ай толгъан кёзюуде, кече да джыя эдик. Алай болгъанлыкъгъа, ишлегенибиз ючюн джукъ бермей эдиле. Битдирилген зат бары да къазауат этгенлеге бара эди. Иш кюнню мардасы «мынча сагъат» деген сёз джокъ эди. Аны юсюне да - ачлыкъ. Ашар зат болмай, ишлей тургъанлай ойсураб къалгъанла да бола эдиле. Не къыйын ишге да менича джашланы сюре эдиле. Тёрт атны джегиб эки корпуслу къаладжюкге, сабан сюрюрге бизге буюра эдиле, мамукъгъа культиватор салгъан да биз эдик. Будай оргъан заманда, эки атны лобогрейкагъа джегиб, будайны ора эдик. Будайны машоклагъа къуюб, арбала бла Бадам деген станциягъа элте эдик. Уллу машокланы сыртыбызгъа салыб, будай кирени башына чыгъарыб тёге эдик. Дагъыда къайсы бирин айтайым...
Бир кюн Дотдайланы Джюсюб, Бостанланы Добай, Батчаланы Мухтар, мен тюбешдик да, «биринчи сентябрда школгъа барайыкъ да, бизни окъургъа алыгъыз деб тилейик», деб оноу этдик. Биз тургъан элде тёрт класс окъутхан школ бар эди. Биз а Джазлыкъда тёртюнчю классны бошагъан эдик. Ишни къатылыгъындан къутулургъа излеген болмаса, окъуб билим алабыз деген акъылыбызда да джокъ эди.
Школну тамадасы Волков деген орус киши эди. Къазах тилни биле эди да, къазах тилде тиледик:
- Бизни тёртюнчю классха алсагъыз... - деб.
- Орус тилде окъутхан классхамы алайым огъесе къазах тилде окъутхан классхамы алайым? - деб сорду.
- Орус тилде... - дедик.
- Да сиз мени бла къазах тилде сёлешесиз, орус тилни билмей эсегиз, къалай окъурукъсуз? - деб сорду.
- Биз орус тилни билирге сюйюб, окъургъа излейбиз, - дедик.
- Да сора окъугъуз, эндиги джыл бешинчи класс ачыллыкъды, бу школ джетиджыллыкъ боллукъду, - деди.
Къууандыкъ, ишге баргъанны къоюб, школгъа джюрюб тебредик. Бузоу сюрюуге таналаны къошгъанча кёрюне, ууакъ сабийлени орталарында, хайт деген уллу джашла болуб, олтурабыз классда. Бизни окъутхан устаз къыз бизден хазна тамада болмаз эди. Арифметикадан дерслени бек дженгил этебиз, башха дерследен а хазна джукъ ангыламайбыз. Устазыбыз ангыламагъаныбызны кёрюб, дерс соруб да кюрешмейди, ючлени салыб бешинчи классха кёчюрдю.
Колхозну тамадасы школну тамадасына дау этиб кюрешген эди, «бизни ишчилерибизни школгъа алыргъа ким эркинлик бергенди сеннге?!» деб. «Окъуйбуз деб келсегиз, сизни да алмай къояргъа джокъду эркинлигим», - деген эди ол. Алай болгъанлыкъгъа, школдан сора, ыйых кюнледе мамукъ джыя эдик.
Тюзюн айтсакъ, окъугъан джылыбызны аягъына, орус тилни ангылай башлагъан эдик, сёлешген а эталмай эдик. Тёртюнчю классны бошагъаныбыздан сора, джёнгерлерим школну къоюб, ишлерге джарашхан эдиле. Мен къоймадым, джетиджыллыкъ школну, Темирлановкада онунчу классны, институтну да бошаб, ызыбызгъа къайтханыкъда, школда устаз болуб ишлерге джарашхан эдим.
Муну барын да айтханымы себеби, ишни къатылыгъындан чыдаялмай башлагъан эдик окъууну. Ол заманда ишлеген джылларымы стажгъа къошаргъа унамай къойдула. «Докажи, что работал на высылке...» - деб къойдула. Колхозда уа урунуу китабчыкъ бермей эдиле, трудодни деген китабчыкъгъа джаза эдиле ишлеген кюнлерибизни, ол китабчыкъ тауусулса да, аны къолубузгъа табдырмай эдиле. Артда, пенсиягъа чыгъар заманым джетгенинде, Чимкентге барыб, областны архивине кириб, трудоден китабчыкъларымы излегенимде: «Во время бунта шофёров, областной архив находился в здании ОВД и все архивные документы сгорели, так что вы нигде не найдёте ваших книжек», - дедиле.
Къазауатны заманында да, андан сора джыллада да, миллетибиз тюрлю-тюрлю санагъатлада, кишини алгъа иймей уруна эди. Алай а кърал саугъаланы къарачайлы болгъанлары ючюн бермей, башха миллетлени адамларына бериб къоя эди. Айтханыма бир юлгю келтирейим. Мени уллу къарнашым Азрет МТС-де механик болуб ишлей эди. Ол МТС талай колхозну техника бла баджара эди. Эски тракторла (ЧТЗ, гусеничный дегенчала), комбайнала, арт джыллада мамукъ джыйгъан техникала ишлей эдиле. Урлукъ салгъан, битим джыйгъан заманлада, техника тохтаусуз, кечекюн да ишлей эди.

ЧОМАЛАНЫ Мухаммат хаджи.
Мирный эл.
Мындан арысы бас-
маланныкъды.
Tinibek 16.02.2020 18:52:21
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 15 "КЪАРАЧАЙ"
Эсге тюшюрюу
НЕ КЁРДЮК, НЕ КЁРМЕДИК (4)
Аллы газетни 8-чи, 9-чу, 10-чу номерлериндеди.
Техникаланы джюрютгенле бири кече, бири кюндюз ишлеб, солур заманлары бар эди, къарнашымы уа аллай мадары джокъ эди. Кечеси, кюню да, ашагъан заманы бла бир къалкъыгъан заманы болмаса, тохтамагъанны орнунда ишлей эди. Битим джыйыуну заманында МТС-ни да, колхозну да тамадалары барына да айланыб, ишни къалай баргъанына къарай эдиле. Мен да мюрзеу джыйгъан заманда МТС-ни атындан орулгъан мюрзеуню ёлчелеб, токда джазыб тура эдим. Райкомну биринчи секретары Поташено биз ишлеген колхозгъа келиб, сутканы джукъламай тангнга чыкъгъан эди. Мени къарнашым да, техника сынаргъа къалыб, кёзлери къызарыб, тангнга дери джукъламай чыкъгъан эди. Поташенко бек терен акъылы, керти сабырлыгъы болгъан адам эди. Мени къарнашымы къалай ишлегенин кёрюб, чакъырыб машинасыны багажнигин ачыб, кесини азыгъындан да ашатыб, энди джат да джукъла, деб, колхозну председателине айланыб: «Бу адам кеси уяннгынчы уятмагъыз!» - деб, машинасына миниб, хоншу колхозгъа кетген эди. Ол джыл социалист эришиуледе Азрет биринчи орунну алгъаны себебли, Ленинни орденине теджеб, МТС-ни тамадасы эмда районну башчысы къол салыб, Баш Советге ашыргъан эдиле. Алай а бермедиле. Анга тыйыншлы орденни бир башха миллетден комбайнёргъа берген эдиле.
Мамукъ джыйыуда да бизни тиширыула кишини алгъа иймей ишлей эдиле. Алай а, алагъа да, къарачайлыла болгъанлары ючюн, кърал саугъала хазна бермей эдиле.
Ата-бабаларыбыздан бери джыйгъан рысхыбызны, юйлерибизни, бауларыбызны, малларыбызны эрлай сыйырыб, бир тукъум бир гюнахыбыз болмагъанлай, къум тюзлеге келтириб атхан къралыбызгъа тёзген миллет, иги ишлегенибиз ючюн саугъа бермегенди деб, ёпкелеген огъай эсенг, андан да къаты ишлеб, адетибизни, намысыбызны мийикде тутуб, къаллай миллет болгъаныбызны билдириб, джергили миллетлеге кесибизни сюйдюрдюк. Бу айтханыма шагъатлыкъ этген эки юлгю келтирейим.
Мен 1989-чу джыл, бир ишим болуб, Къазахстанда 14 джыл джашаб кетген элибизге, Ермоловкагъа, бардым. Эм алгъа муслиман къабырлагъа къайтыб дууа этиб, къарачай къабырланы табыб олтурдум. «Ясынны» окъудум да, сууаблыгъын анама, къарт атама, къарт анама багъышладым. Кёлюм аз болуб джылагъан да этдим. Балаларындан толу хапар айтдым. Андан сора элге бардым. Бизни кесибизни юйюбюз бар эди, башы къамиш бла джабылгъан уллу юй эди. Аны да дагъыда бир-эки юйню къоратыб тура эдиле. Алайтын уллу канал къазыб, суу джыйылгъан джерге Арыс суудан суу элтген эдиле. Алайда мен таныгъан киши да кёрмей, ызыма айландым. Бир кесек баргъанлай эки къартха тюбеб къалдым. Ала мени танымадыла, мен а таныдым. Аланы атлары Къыянбек бла Тёлеген эди. Къыянбек бригадир болуб ишлей эди, Тёлеген да хоншубуз, мамукъгъа суу салыучу эди. Экиси да къазаут бошалгъандан сора келген эдиле юйлерине. Кесими танытдым. Джангыдан къучакъладыла, къууандыла.
- Кел юйге барайыкъ, - деб къадалдыла.
- Ингирде Чимкентде болургъа керекме, танг тюгелатхынчы самолётха минникме... - деб, билетими да кёргюздюм.
- Автобусла да, таксиле да кёб джюрюйдюле Чимкентге, кел бир ауузланыб кет, - деб къоймадыла.
Бардыкъ Къыянбекни юйюне. Бир джаш тиширыучукъ, къойнунда да бир сабийчиги бла тура. Алайда ауузландыкъ да, кетер къан алдым мен. Тёлеген къоймады: «Мени юйюме да бир кел, юй бийчем сизни хаман сагъыныб турады, аны да бир къууандыр», - деди. Огъай деялмадым да, бардыкъ. Юй бийчесине мен ким болгъанымы айтханлай, къучакълаб, джылаб къойду асыры къууаннгандан. Мени эгечлерими, къарнашларымы, ол элде джашагъан къарачайлыланы барын да, атларын айтыб сорду. Андан сора ашарыкъ этер къайгъылы болду. Тёлеген бла ушакъ эте тургъан заманыбызда, ол тиширыу бир затланы мурулдай ишлей эди. Мен аны мурулдагъанына эсими ийдим.

ЧОМАЛАНЫ Мухаммат хаджи.
Мирный эл.
Мындан арысы бас-
маланныкъды.
Tinibek 17.02.2020 01:57:26
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 13 "КЪАРАЧАЙ"
Энчи оюм
СЫНТЫ ЭЛНИ ЮСЮНДЕН

Республикабызны эллерини ичинде Сынты эм эртдеги эллени бири болгъанына Сынтыны тауларыны, сууларыны, сыртларыны, къолларыны атлары эмда элни эски нарт аты шагъатлыкъ этедиле.

Бюгюнлюкде Сынты эл Тёбен Теберди деб джазылгъанлыкъгъа, Теберди ёзенде, саулай Къарачайда да тёлюден тёлюге кёче, ауузда Сынты аты джюрюйдю.

Сынты уллу элди деб айтырча тюлдю, ёзенни эки джаны бла эки мийик тау кибик къабыргъаны арасында ышыкъ тюз ариу уллу талада орналгъанды.

Тауладан, къулакъладан, джерни тюбюнден чыкъгъан чокъуракъ къара суула элни сол джаны бла баргъан Теберди къобаннга саркъадыла. Уллу эл болмаса да, тарихчилени, санагъатчыланы, тинтиу-излем ишле бардыргъан алимлени, къартланы да айтханларын тенглешдириб, келишдириб, сюзюб къарагъаннга, Сынты элни тарихи бек терен ёмюрлеге, нартлагъа элтеди. Теберди ёзенни аты бу ёзенде «Теберле» деген алан-къарачай юзюкден кетген атды.

Аны кибик Къара (уллу) Алан джуртда уллу алан-къарачай юзюкле болгъандыла:
Айрыкъазла – Архызда джашагъан къарачай юзюк;
Алкъазла – Терк сууну башында джашагъан къарачай юзюк;
Таукъазла – Лабаны тёгерегинде джашагъан къарачай юзюк;
Къапыкъазла – Къарачай ёзенчиле;
Сабарла – КеллиДжурт (Черкесск) тёгерегинде джашагъан къарачай юзюк;
Хазарла – Нарсана, Бештау,Къыйрым (Кърым) табада джашагъан къарачай юзюкле.
Бу уллу алан-къарачай юзюкле барысы да Къапыкъасдан (Ас-Къабакъдан), Уллу Къарачайдан (Уллу Камдан) бир ёзекли, бир тамырлы, бир босагъадан чыкъгъан къарачайлыладыла.

Ёзенни, къобанны да «Теберди» деген аты бек эртделеден, ас-аланладан, нартладан, бизни джыл санаугъа (до н.э.) дери заманладан келеди.

Эртде сибил нартланы заманында Сынты деб Теберди ёзенде эл болмагъанды. Теберди къобанны онг джанында, бусагъатда Сынты эл болгъан уллу тюз таланы аты Къара-Къула болгъанды. Хар минг джылдан къайсы миллетде да эски сёзле унутула, джангы сёзле къошула, тил тюрленнгенлей барады. Минг джылны мындан алгъа «къара» деген сёзню магъанасы «уллу, кирсиз, ариу» деген магъананы тутханды. «Къула» деб талагъа, тюзге айтылгъанды. Къара-Къулагъа Сынты деб атагъанлыра уа - нартла, Теберди къобанны эки джанында, тик къабыргъалада, кетген ёмюрледе адамланы асырагъандыла. «Сын» деген сёз сын таш (надгробный камень) деб ачыкъланады. «Ты» деген кесек кёбчюлюкню чертеди.Заманла, ёмюрле кетгенден сора, къабыргъаланы джар, чегет басханды, алай болса да, бюгюнлюкде сын ташла, шыякыла тюртюлгенлей турадыла. Сынты (место обилья надгробных камней) деб ачыкъланады.

Сынты элни огъары онг джанында Тар къулакъны ёрге терен кириб, уллу ариу талада эски шахар тюбле бардыла. Былайда шахарла «Аргъы-къала», арлагъыракъ,ташаракъда «Джашырын къала» деген къалала болгъандыла. Эртде заманлада шахарлагъа къалала дегендиле. Шахарны аты да къаланы аты бла айтылгъанды. Хар шахарны къаласында юйлери, юйдегилери, джумушчулары бла ассалезле (ас-алан бийле) джашагъандыла.

Сынтыны къыбыла джанында, Шам Тебердиге бара, онг къабыргъада ташлы, тикли джолчукъ бла ёрге кириб, «Амгъата» къаланы орну барды. Буруннгула «Ам» деб къыйын джоллу джерге айтхандыла. Къалагъа «гъата» да дегендиле. Гидам къала, Амгъата къала, Аргъы къала, Джашырын къала Сынтыда, Мамия къала, Къызыл къала (Къобан район), Гитче Маджарда, Уллу Маджарда къалала, Джаланджюкде, Бештауда шахарла, Алтыуюк къала (Адиюх), Акъбилек да дейдиле, Урум къала (Римгорка), Учкур къала, Инджургъата д.а.к. бютеу Шимал Кавказда, Ал Кавказда да ас-алан (нарт) шахар тюблени (къалаланы) сансыз-санаусуз тизиб, айтыб барыргъа боллукъду.

Алай болса да, Сынты элни хапарына кёчейик. Элни къартлары айтханнга кёре, Сынты эл орналгъан тала аллай ариу тюппе-тюз тала болгъанды, башханы къой, гаккы тёнгеремегенди. Къуланы арасында аскер-сиасат дин аралыкъ - элмекемен - болгъанды. Элмекеменде оноу джюрютген къауум, шатбекес, акитле, тау китле (эллеге оноу этиучюле, аскер башчыла, дин башчыла, Баш Тейриге табыннганла (единобожцы) джыйылгъандыла.

Былайгъа акитлени джыйылгъанларыны чуруму, Дарий джол бла Къапыкъасдан (Кавказдан) джюрюгенча, Къоллукъор (Клухор) аууш бла да шаркъ джанына джюрюгенлей тургъандыла бизни ата-бабаларыбыз ас-аланла.

Аны кибик, Тау Артына, эбзелеге, менгюрлеге (менгрелы), иеберлеге (иберия) башха миллетлеге да Къоллукъор аууш бла джюрюгенлей тургъандыла. Аны амалтын ауушлагъа, ыпчыкълагъа артыкъ да сакъ болгъандыла.

Къара-Къуланы Тёбен джанында атышыуладан, тутушууладан, эришиуле бардыргъандыла. Кеслерини кючлерин сынаргъа тулпарла, батырла джыйылгъандыла.

Къуланы огъары джанында «Харам тёбе» болгъанды, нартла эки ортаны айыралмасала, «Харам тёбеде» тюбешиб бирден бирге къан сермешиуге киргендиле. Сермешиулени тюзлюк халда сюзген кеслерини тёрелери болгъанды. Тюзлюк сермешиуде хорлагъан батыр, не ючюн сермешген эсе да, ол затха ие болгъанды. Ол атышыу, тутушуу болса да, эки батырны арасында тюзлюк сермешиуге саналгъанды.

Бюгюнлюкде Сынты элни огъары джанындан ючюнчю орамны элчиледе джюрюген аты «Харам орамды». Ол ат нартладан келгенди. Сынты элни огъары джанында, къабыргъаны кюнбетинде, Аллы хутор тауну ары джанында Арты хутор деб джайлыкъла бардыла. Алайлары минг-минг джылланы мындан алгъа нартланы ууакъ аякълы малланы джыйгъан юзгере орунлары болгъанды. Бурун бизни ата-бабаларыбыз юзгереге «хутэр» дегендиле. Джылла бла «хутэр» деген сёз тюрлениб «хутор» деген сёзге айланнганды.

Эртделеде бизни атабабаларыбыз джерге, суугъа, таугъа, къолгъа, сыртха, хар затны халисине, къарамына кёре атла бергендиле. Сёз ючюн, Курорт Теберди шахаргъа Таб джер, Огъары Тебердиге Шам джер, Тёбен Тебердиге Ариу, Тюз джер, Мара – Аламат джер д.а.к.

Заманла ёте, ёмюрле джутула, адамла, тёлюле ауушуна, тюрлене баргъандыла. IX-чу ёмюрде бизни ата-бабаларыбыз ас-аланла, Византиягъа (Румгъа) бара-келе туруб, румлуладан христиан динни алгъандыла. Христиан динни ас-аланланы бийлери алгъанды. Миллетни асламысы, бурунча, Баш Тийреге табыннганлай джашагъандыла. Алан бийле румлу усталаны болушлукълары бла Сынтыда (Сентинский храм), Къарачай шахардан шималгъа айланыб Чууана (Шоанинский храм), Архызда, дин аралыкъда, клисаланы IX-чу ёмюрде бир заманда ишлетгендиле.

Бюгюнлюкде да Сынты элни туурасында, Чууана дуппурну башында, Сынты клиса ариу, ачыкъ кёрюнеди. Хар Аллахны кюнюнде асаланладан къалгъан тарих эсгертмебизге джолоучула, Теберди бла Доммайгъа келген къонакъла, сейир болуб, джолдан къайтыб къарагъанлай турадыла, артыкъсыз да христианлыла. Адамла Сынты къала, Чууана къала деб айтыб къоюучандыла. Къала бла клисаны (храм, монастырь) араларында башхалыкъ уллуду.

Къала деб, бурун шахаргъа, эл, джамагъат джашагъан джерге айтхандыла. Монастырь клисала, христиан динчиле джыйылыб табыннган джерди. Къалалада алан бийле юйлери, юйдегилери, джумушчулары бла джашагъандыла. Къаланы тёгерегинде джамагъаты бла элле болгъандыла.

XX-чы ёмюрде Сынты монастырны тюбюн къазыб, тинтиу-излем ишле бардыргъан тарихчиле, тиширыу джюрютген талай алтын затны ичинде, гюрджюлю Тамара патчахны сураты бла алтын мынчакъла табыб, Ленинград шахаргъа ашыргъан эдиле. Ол зат джергили тарихчилени сейирсиндирмеген эди. Тамара патчахны къарт анасы Артыкъ, асалан къыз (ясиня), къарачай тёбер юзюкден болгъанды. Аны алайына шагъатлыкъ Артыкъ деген джайлыкъ этеди. Сынты элни кюн чыкъгъан джанында Уллу Артыкъ, Гитче Артыкъ джайлыкълагъа, бюгюн да, элчиле нартла (асаланла) берген атларын айтадыла. «Алан бий джерлеге къызыны атын бергенди. Артыкъ деб атагъаны уа - къызына артыкъ иегиси болгъанды», - деб къартла айтыучан эдиле.

Элни Сынты аты Сынтыда клисаны атындан кетгенди, деген оюмла орунсуз болгъанларына ёмюрле, заман, джерлени, сууланы, сыртланы, ёзенлени атлары шагъатлыкъ этедиле.

IX-чу ёмюрде Сынтыны джеринде ишленнген клиса (монастырь) былайыны адамына, джамагъатына ишленнгени кимге да хакъды. Сынты храмны аты Сентинский храм, монастырь деб, Сынты джерни, элни аты бла айтылгъаны ачыкъды. Сынты атлы джерни, элни ёмюрю IX-чу ёмюрден, Сентинский монастырдан да узакъ болгъаны хакъды. Элни тёгерегине сынталиланы кёблюгю бурун былайда джашагъан адамланы кёблюгюн кёргюзеди. Элни Сынты деген атын джаратхан, джаратмагъан да болур элчилени ичинде, алай болса да, ариу джерибизге бурун ата-бабаларыбыз берген ат бюгюннге дери сакъланыб айтылгъаны багъалы болургъа керекди.

Элге кирген джерде сослан ташны юсюнде да Сынты деб джазылса, ашхы боллукъ эди. Сынтыда монастыргъа мингден аслам джыл болады. Сынты эл къуралгъанлы мингле бла джылла болгъанына не сёз.


Бизде

Сынты. Къала. Къобан. Суу.
Сыртла. Таула. Марал. Буу.
Айры. Айланч. Аууш. Тар.
Тикле. Ташла. Джаргам. Джар.

Атлы. Джамчы. Сюрюу. Джыр.
Кюлкю. Сезим. Кюн. Ай. Джыл.
Тарих. Алан. Элчи. Джурт.
Айран. Махтау. Келбет. Къут.

Джолла. Сыртла. Къыйыр Къол.
Къарла. Чыран. Ёзен. Джол.
Чегет. Нарат. Эмен. Джерк.
Джулдуз. Чолпан. Кюйюз. Кёк.

Арбаз. Бичен. Ийнек. Ат.
Къууанч. Келин. Сабий. Къарт.
Сабан. Бачха. Мюрзеу. Джер.
Межгит. Тоба. Къур’ан. Эл.

Ата. Ана. Тёр. Адет.
Туудукъ. Намыс. Сый. Адеб.
Окъуу. Билим. Нюзюр. Баш.
Алим. Къуллукъ. Джигит. Джаш.

КЪОЙЧУЛАНЫ Зарима.
Tinibek 17.02.2020 01:58:10
Сообщений: 1194
2020 дж. байрым айны 13 "КЪАРАЧАЙ"
Динибиз-тинибиз
СОРУУЛАГЪА ДЖУУАБЛА

Газет окъуучулагъа тюбеген сагъатыбызда, телефон бла, письмола джазыб да соруула бергенлей турадыла. Арт кёзюуде сыйлы динибиз бла байламлы бир къауум затланы толу, терен билирге излегенле кёбдюле. Айырыб да керти дуниягъа кетгеннге аталгъан адетлеге уллу эс бёледиле. Мындан алда аланы бир къауумуна Шимал Кавказны Муслиманларыны бирикдирген аралыгъыны тамадасы, КъарачайЧеркесияны муфтийи Бердиланы Исмаил хаджи джууаб берген эди. Бу джол андан бери заманда тюшген соруулагъа къараргъа излейбиз. Алагъа джууаб берир ючюн, республикада талай имамгъа тюбедик. Барыны да айтханларын тенглешдиргеникде, чыкъгъан магъананы ол сорууланы бергенле да, къалгъанла да окъурла, деб басмалайбыз.

Соруу: Къайгъы сёз берирге, хар ким эшитгенине кёре, ол арбазгъа ашыгъады. Биреу ишден, биреу джолоучулукъдан джалан баш келиб къаладыла. Сора, тышында адамладан бёркле алыб кийиб, арбазгъа алай киредиле. Алай этерге керекмиди?
Джууаб: Башында бёркю болмай къайгъы сёз берирге джарамайды, дегенле джангыладыла. Ол адетча болгъанды да, аны бла эркишиле бёрк киерге излейдиле.
Соруу: Ёлгенни джууукъ адамы тышында болса, ол келгинчи асыратмай турургъа ёчбюз. Мында эт адамлары, къайгъы сёзге келгенле да сакълаб, инджиледиле. Алай этерге дурусмуду?
Джууаб: Огъай. Мурукку этдирген талай зат барды. Сёз ючюн, ауушханны борчу болса тёлеген, джуугъан, кебинлеген, къабырны хазырлагъан. Ол джумушла тынсала, къарау джокъду. «Ёлюнг болса, джерге ашыкъ» деб бош айтмагъандыла. Неда бек узакъда адам ауушса да, аны бери джетдиргинчи сакълайдыла бир-бирде. Ёлюкню алай «джолоучу» этерге болмайды. Анда джашагъан джеринде неда ол тёгерекде окъугъан адамла, муслиман къабырла да болмай мадары джокъду. Кёлтюрюб айланмай, асыраб къояргъа тыйыншлыды.
Соруу: Асырагъан кюнден сора келиб, дууа этдириб, бир-бирде къайгъы сёз аллыкъны арбазны къыйырында, къабакъ эшикден тышында да излейбиз. Сиз анга къалай къарайсыз?
Джууаб: Дууа этген бла къайгъы сёз алгъан бир-бири къатында болургъа керекдиле. Джумуш-зат чыгъыб, къайгъы сёз алгъан амалсыздан джалласа да, аны орнуна башха, эт джууукъ адам, келиб дууа этгенни къатында сюелирге дурусду.
Соруу: Бу джыллада ёлгенни ючюнчю кюню, кемик дууасы да башха тюрлю этилиб башлагъандыла. Сёз ючюн, юйде этерик джоюмларын санаб, дин институтха, медресеге, межгитге элтиб, алада ауузландырыб, дууасын этдириб къоядыла. Бир къауумланы кеслеринде, эт джууукъларында ол джумушланы тындыраллыкъ адамла болсала, джукъгъа да бармай, юйге да киши чакъырмай, кеслери этиб къоядыла. Бу затлагъа имамла къалай къарайдыла? Динде алай этерге эркинлик бармыды?
Джууаб: Юйде, къайда болса да, дууагъа къатышмазлыкъла ючюнчю кюнюнде, кемик дууасына да баргъандан магъана джокъду. Аллай джерледе хапар айта, лахор эте, кюле-ышара, кеслерин кёргюзюрге келгенле керек тюлдюле. Эт джууукъларындан къалгъанла кеслери «мен баргъандан файда бармыды, джокъмуду» деб, ол сагъышны этерге керекдиле. Межгитледе хар эртден сайын дууагъа джыйылабыз. Бир къауум элледе, ючюнчю кюнюн алайда этдирирге излегенле, окъугъанлагъа чай ичиредиле. Дин институтда, медреседе этдирирге да болады, алай таб кёрселе. Юйдегиледе дин джаны бла окъуулары, билимлери болгъанла джетише эселе, ол джумушланы кеслери тындырсала да джарайды.
Соруу: «Кябагъа баргъан гюнахларындан тазаланыб, анасындан джангы туугъанча болуб къайтады», деб айтыу барды. Ары дери уллу аманлыкъла этген эсе уа?
Джууаб: Хаджиликге тебреген разылыкъ излейди юйдегисинден, тийреде адамладан. Ол кеси биледи кимни джюрегин къыйнагъанын, кимге аманлыкъ этгенин. Артыкъ да бек ала бла сёлешиб, ёкюннгенин билдириб, джолуна барыргъа разылыкъ тилерге керекди. Хакъ джюрекден тобагъа къайтыб, анда да хаджиликде тыйыншлы къуллукъланы барын да этсе, гюнахларымы кеч деб, Уллу Аллахдан тилесе, гюнахларындан тазаланады, Аллах айтса.
Соруу: Мухаммад файгъамбар десек, «Аллахны саламы Анга болсун», дейбиз. Атлары Мухаммад (Мухаммат) болгъан адамла кёбдюле. Барына да аллай сый берирге тыйыншлы болмагъаны хакъды. Файгъамбарны атын сагъыныб, андан ары джукъ айтмай къойгъан келишемиди?
Джууаб: Сёз башха адамны юсюнден бара эсе, келишеди. Аллай сый, аллай магъана бериллик Мухаммад файгъамбар (Аллахны саламы Анга болсун) кесиди.
Соруу: Дин бла байламлы соруулары болгъанлагъа биз, газетни редакциясында ишлегенле, кесигизде имамла бла тюбегиз, дейбиз кёбюсюне. «Алагъа да сорабыз, бирча джууаб бермейдиле», деб алайын тутадыла. Бизде, сыйлы динибизни тамалында, къайда да ма былай болургъа керекди, деб алыннган бегим бармыды? Бар эсе, миллетге джаярча, ким да окъурча, ойлашырча этилмей нек турады?
Джууаб: Аллай бегим барды. Ол КъарачайЧеркесияны Муслиманларыны дин управлениесинде сюзюлюб алыннган, муфтиятны бегимиди. Анда бу сиз берген соруулагъа джууабла болуб да къалмай, дагъыда кёб затланы юслеринден айтылады. Ол джазылгъан межгитледе барды. Хар нени тюзюн билирге излегенле алыб окъургъа боллукъдула. Имамла да аны тамалында айтыр ючюн къалмайдыла. Биз джетишдирмеген зат бар эсе да, ол бегимни кеслери окъусала, ангыларла.

АППАЛАНЫ Билял.
Читают тему (гостей: 1)

Форум  Мобильный | Стационарный