КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР БАСМАДАН

Sabr 31.07.2010 20:54:21

1 0

Былайда къарачай-малкъар басмада чыкъгъан сейир материалланы сала барыргъады муратым. Сиз да эс бёлсегиз, къошулсагъыз - хайыры кёбюрек болур деб мурат этеме.

Ответы

Tinibek 30.10.2019 22:58:07
Сообщений: 1169
2019 дж. аууз-герги айны 19 "КЪАРАЧАЙ"
Тарих
ХАСАУКА УРУШНУ ЮСЮНДЕН

Багъалы «Къарачай» газетни редакциясы!
Джыл сайын, аууз-герги (октябрь) ай башланса халкъыбызда Хасаука урушну
юсюнден хапарла аслам джюрюучендиле. Биз барыбыз да билгенден, 1828-чи джыл
аууз-герги (октябрь) айны 20-да Хасаукада патчах аскер бла къарачайлыланы
араларында 12-сагъатлыкъ уруш баргъанды. Ол урушдан сора, ортада кесамат
джазылыб, Къарачай Эресей империяны къурамына киргенди. Бу хапаргъа хар
ким кесича къоша, къората барады да, бир-бирледе, Хасаука урушну нек болгъанын, къалай болгъанын да иги ангыламай къалабыз.
Энди айтырыбыз ол уллу айыб затды, алай болса да, тюзюча айтайыкъ...
Арабызда бир къауумла къарачай тилни иги билмегенлери амалтын, къарачайча джазылгъан затланы да окъуялмайдыла. Халкъыбызны тарихин а тюзюча
билирге сюедиле. Ол себебден, Хасаука урушну юсюнден, хазна басмаланнган да
этмеген бир тыйыншлы, тюзлюкге джууукъ болгъан, орус тилде джазылгъан
статьягъыз бар эсе, басмаласагъыз деб тилекчибиз.
Салам бла Къарачай-Черкес кърал университетни окъуучулары.


Къарачай-Черкес кърал университетни багъалы окъуучулары!

Сизге тарихден дерс берген алим-устазладан эсе биз иги хапар айталырбыз деб базалмайбыз. Алай болса да, бизде болгъан материалладан сайлаб, тарих илмуланы доктору Кипкеланы Зарема, Борисни къызы, джазгъан «Хасаукинское сражение в ходе русско-турецкой войны 1828-1829 гг.» деген уллу статьяны сизге да, дагъыда ана тилде окъуй билмеген башха ахлуларыбызгъа да теджеб, басмалайбыз. «Ана тилни билмеген... – ичги сёзюгюзню» ышаныб, бизге джазыб джибергенигиз ючюн а, бек сау болугъуз. Биз бу статьяны басмалагъандан сора, ана тилни билмегенле, уялгъанча этиб, Аллах айтса, билирге тырмашыб тебрерле деб бек ышанабыз.

Салам бла, «Къарачай» газетни редакциясы.

ХАСАУКИНСКОЕ СРАЖЕНИЕ В ХОДЕ РУССКО-ТУРЕЦКОЙ ВОЙНЫ 1828-1829 гг.

В череде русско-турецких войн XVIII-XIX вв., одним из театров которых неизменно оказывался Северо-Западный Кавказ, вооружённое сопротивление местных народов иноземной экспансии выделяют как Кавказскую войну, однако их исторические судьбы решались по результатам договоров между Российской и Османской империями. Так в 1783 г. по Константинопольскому договору Российская и Османская империи разделили между собой Крымское ханство, в результате на Северо-Западном Кавказе русско-турецкая граница утвердилась от устья Кубани до впадения в неё Урупа, а дальше она шла «сухим» путем по предгорной полосе через верхнюю Куму до Георгиевска, где соединялась с Моздокской линией.

Разграничение империй по Кубани являлось разделом между ними бывших владений и подданных народов Крымского ханства, в число которых карачаевцы в бассейне Верхней Кубани не входили, являясь народом независимым от какой-либо чужой власти. Командующий на Кавказе генерал Ермолов в 1825 г. российские рубежи на подступах к Карачаю обозначил на правобережье русскотурецкой границы по Кубани станицей Баталпашинской, а в Пятигорье – укреплением Кисловодским. «Сухой» отрезок Кубанской линии вплотную подходил к Карачаю с севера и востока, сужая его границы, но центральные селения карачаевцев под Эльбрусом, где находились резиденции владетельных князей, оставались недоступными.

Русско-турецкая война 1828–1829 гг. стала для Российской империи кульминацией «Восточного вопроса», под которым подразумевался весь ход внешней политики по расчленению Османской империи. Закубанские территории до Чёрного моря были частью обширных турецких владений, и Россия была готова к их завоеванию с тем, чтобы после выхода к морским коммуникациям открыть себе прямой путь на древний Константинополь (Стамбул), сокровенную мечту российских самодержцев.

Готовясь к этой войне, основные силы Российская империя сконцентрировала в Закавказье и на Дунае, а Северо-Западный Кавказ предполагалось захватить силами, в основном, казачьих войск Кавказской линии. Османская империя имела здесь немногочисленные военные гарнизоны в причерноморских крепостях и дополнительных сил на защиту закубанцев не направила, тем не менее, усиленно поднимала их на неравную борьбу с Россией.

Новый начальник Кавказской области и командующий войсками на Кавказской линии генерал Емануель ещё до начала войны настойчиво пытался получить разрешение правительства на вторжение в Карачай, попавший в зону военно-стратегических интересов России. Пространство между «сухим» отрезком Кавказской линии и закубанскими владениями Османской империи в случае продвижения российских войск к Чёрному морю оставалось бы в тылу, поэтому покорение Карачая стало первоочередной задачей военного командования.

До этого в поисках беглых кабардинцев и абазин войска не раз проходили с артиллерией в самые верховья левых притоков Кубани – Большого и Малого Зеленчука, демонстрируя свою военную мощь и узнавая наиболее удобные пути по горным районам. Понимая, что предотвратить вторжение российских войск не удастся, правитель Карачая Ислам Крымшамхалов в 1826 г. выдал аманатов и дал присягу анапскому паше, как наместнику турецкого султана. Князь формально превратил независимое княжество в османскую губернию именно в тот период, когда могущество этой империи склонилось к закату и на военную помощь турок рассчитывать уже не приходилось. Однако оставался политический мотив: со статусом османских подданных карачаевцы могли не опасаться нападения на свою территорию в мирное время. Все предыдущие войны объявлял султан, на этот раз он медлил, и Россия тоже не спешила нарушать мир с Турцией до завершения войны с Персией (1826-1828). Действительно, изменение статуса Карачая сдерживало от его завоевания до начала русско-турецкой войны.

В 1827 г. Емануель вёл дипломатическую переписку с анапским пашой, упрекая в нарушении международного права. В начале переписки он пытался убедить османского наместника в российском подданстве карачаевцев Верхней Кубани, при этом безуспешно ссылаясь на данную, якобы ими, присягу, путая сведения о двух различных обществах карачаевского народа, локализованных по разные стороны Эльбруса. Дело в том, что карачаевцы, издревле жившие в верховьях левых притоков Терека: Малки, Баксана и Чегема, т.е. в непосредственном соседстве с Кабардой, попали в зону действия российских войск раньше кубанского Карачая, и часть их была перемещена на Малку в ведение командующего Кабардинской линией. Это и дало повод Емануелю утверждать, что карачаевцы, отделяющиеся от закубанцев Кубанью, 15 лет назад признали зависимость от российского правительства, и поэтому власти разрешили им занимать пастбища, раньше находившиеся, якобы, во владении российских подданных кабардинцев. Тем не менее, статус немногочисленного общества карачаевцев на Малке не имел отношения к статусу независимого Карачая в бассейне Верхней Кубани, как это хотел представить Емануель.

Территория кубанских карачаевцев начиналась к западу от верховий Малки, за пределами границы Российской империи, и управлялась собственными независимыми князьями. Так как вхождение Карачая в состав Османской империи в 1826 г. не было подтверждено никаким соответствующим договором, в том же году российские власти заключили с карачаевскими владельцами «Договор о нейтралитете», подтвердив независимый статус Карачая. Однако примечательно, что в числе подписавшихся под этим договором значилось имя эфенди ХаджиАхмета, присланного в Карачай из Анапы для осуществления шариатского суда. Участие османского представителя в политических мероприятиях карачаевских владельцев не исключает, что Карачай всё же позиционировался уже как часть Османской империи.

Полагая, что вхождению Карачая в состав Российской империи мог бы способствовать пример близкородственных соседей, Емануель срочно привёл в российское подданство приграничных к Кабардинской линии горцев. В феврале 1827 г. добровольно дали присягу владетельные князья балкарского, урусбиевского, чегемского, хуламского и безенгиевского обществ, так как зависимость от равнинных пастбищ и рынков сбыта скотоводческой продукции, занятых российскими войсками Кабардинской линии, делала невозможным их существование в закрытых цепью укреплений горных ущельях.

Однако владетельные князья Карачая отказались от мирного вхождения в состав России, сославшись на присягу единоверному султану. Емануель не признавал османского подданства Карачая и писал главнокомандующему на Кавказе Паскевичу: «При всём усилии моём, я не мог ни из чего и ни от кого узнать, по каким причинам карачаевцы, соседственный нам народ, допущен в прошлом 1826 году к выдаче паше анапскому аманатов». Очевидно, в Анапе обнадёжили карачаевцев турецкой помощью, поэтому они решительно отвергли настойчивые, но ошибочные утверждения генерала об их якобы российском подданстве. Понятно, что если бы Емануелю удалось это доказать, то он вторгся бы в Карачай без оглядки на Османскую империю.

Емануель писал анапскому паше, что тот не имел права требовать аманатов от карачаевцев, так как по международным конвенциям они никогда не были подданными Османской империи, а тот, в свою очередь, требовал объяснений по поводу его угроз карачаевцам, так как российскими подданными они так же не являлись. Емануель повторил паше избитую уловку, что карачаевцев надо признать подданными России, как «данников» кабардинских князей, у которых они занимали пастбища на равнине, однако арендные отношения никак не тянули на «даннические». Кроме того, с 1822 г. серьёзной проблемой для российских властей стали и сами кабардинцы, которые через Карачай массами бежали в турецкое Закубанье и оттуда совершали набеги на русские поселения. Чтобы лишить беглых российских подданных надёжного убежища в горах и покровительства карачаевцев, Емануель требовал от них прекратить отношения с беглыми кабардинцами и ни под каким видом не пропускать их через свои земли в российские границы, угрожая «употребить против них оружие».

Как видим, Емануель использовал ложную версию подвластности карачаевцев Кабарде с той же целью, что и некоторые другие российские чиновники и военное командование на Кавказе: чтобы таким образом обосновать принадлежность Карачая, как и Кабарды, России. Однако, Емануелю, как и его предшественникам, не удалось разыграть «кабардинскую карту», так как турецкие власти были осведомлены о статусах горских народов. Сам Емануель в дальнейшем больше не поднимал этого вопроса, настаивая только на том, что Карачай служит убежищем для беглых кабардинцев, грабивших российские поселения на Кавказской линии. Видимо, Емануель разочаровался в своих информаторах, усиленно вводивших его в заблуждение по поводу «подвластности» карачаевцев, одну такую записку он прокомментировал довольно зло: «Наполнена ложными изворотами Кабардинских князей и узденей и доказывает, сколько они коварны».

Емануель не смог доказать подвластность Карачая России и стал настаивать на его полной независимости, что давало бы ему возможность склонить карачаевцев к российской стороне или же вторгнуться на Верхнюю Кубань с войсками, не опасаясь политических осложнений с Османской империей. Как раз то, что и предвидел Ислам Крымшамхалов, отказываясь от статуса независимой территории в 1826 г. В конце 1827 г. Емануель всё ещё убеждал военное командование вторгнуться в Карачай, однако вторжение на независимую территорию было не в компетенции кавказских властей. Тогда Емануель обратился в СанктПетербург к начальнику Главного штаба с просьбой, если в скором времени война с турками не начнётся, то разрешить ему хотя бы устроить в верховьях Кубани укрепления и посты для предотвращения сообщения между закубанцами и горцами. По его мнению, это привело бы карачаевцев в российское подданство как независимый от Османской империи народ, но правительство военное вторжение в Карачай до начала русско-турецкой войны не санкционировало.

Примечательно, что самих карачаевцев Емануель в начале войны ещё раз попытался угрозами заставить признать российское подданство, используя разногласия в среде княжеской верхушки, разделившейся на протурецкую и пророссийскую партии. Об этом свидетельствует его письмо, переправленное владетельным князем Карачая в Анапу и сохранившееся в турецком архиве: «Карачаевцы! В полученном мною от Вас письме я не нашёл основательного отзыва на моё письмо – а одни только лживые извороты от двух или трёх человек из среди вас приложивших свои печати. По словам их, я не могу всех вас признать отклонившимися от подданства российскому правительству, ибо вы очень знаете, что всегда были от нас зависимы и что, следовательно, не должны сметь говорить, что вы не подданные российского Государя. Ещё раз повторяю вам не терять предстоящее для блага вашего короткое время, скорее образумиться, загладить свои преступления чистосердечным раскаянием, обратясь на верноподданство Великому российскому императору с принятием вновь присяги и выдачи аманатов; тогда все ваши просьбы будут уважены в полной мере наравне с прочими российскими верноподданными. В противном же случае не избежите строгого наказания и тогда раскаяние будет уже поздно. Посему и ожидаю с сим посланием скорейшего решительного вашего отзыва за подписем всех между вами почётных людей. Генерал-лейтенант Емануель. 15 мая 1828 года».

Это письмо подали главному визирю османского правительства 30 июля 1828 г. с припиской Эдхема-паши: «Господин блистательного государства. Не поймите меня превратно. Всему этому народу было прислано такое вот письмо. Между тем, в этих землях Карачай почитается за страну, подобную крепости. В этой стране есть семь разных руд, кроме того, по её земле проходят пути 7 8 народов, то есть дороги к 7 - 8 народам лежат в этой земле, можно сказать, эта страна является замковым ключом этих мест, так и знайте. Карачаевцы смотрят на вас, ждут от вас помощи. Без этого, мы выпустим из рук эту страну, так и знайте». (Перевод с турецкого языка автора).

Русско-турецкая война была неминуема, и судьба Карачая предрешена. Серьёзных претензий к карачаевцам у российских властей не было, это был мирный народ, не нуждавшийся в постоянных набегах и грабежах для поддержания своего жизнеобеспечения, поэтому необоснованные обвинения на их враждебность нужны были только для оправдания вооружённого вторжения на чужую территорию. Но времени на мирные решения уже не оставалось ни у одной из сторон, так как 14 апреля Россия объявила Турции войну. На Северо-Западном Кавказе стратегически важным был захват турецкой крепости Анапы и удержание в повиновении Абхазии. Так как турки были вынуждены вести боевые действия на три фронта, то значительных сил для помощи закубанцам у султана не было. Российские власти сразу же предложили закубанским народам отказаться от бесполезного сопротивления. 25 апреля 1828 г. Емануель обратился к ним с прокламацией, в которой писал: «Вас эта война не касается, ибо Российское правительство вас с Турками не смешивает, и только против них и Закубанских возмутителей будет потреблять оружие».

Однако в июне начало войны ознаменовалось набегом темиргоевского князя Джамбулата Болотокова на Кавказскую линию. Его двухтысячное войско шло под красным турецким знаменем в сопровождении турецкого сановника Магомет-аги. Очевидно, турки организовали в поход западных адыгов, чтобы отвлечь часть российских войск с закавказского театра войны. Так как ногайские аулы на Кубани охранял отряд генерала Антропова, Джамбулат со своим войском обошёл их и направился от Баталпашинской станицы в Кабарду. Перейдя р. Подкумок, они разорили около Георгиевска село Незлобное. Здесь закубанцы были остановлены войсками и, не достигнув Кабарды, бежали через Баксанское ущелье в Карачай. Емануель писал, что закубанцев было не две, а три тысячи человек, пытаясь как-то оправдать кордонных начальников, не догнавших их «по причине крутых гор».

Несмотря на успех Джамбулата, отсутствие в этом походе собственно турецких сил свидетельствовало о том, что серьёзного стратегического значения это вторжение для Османской империи не имело. Другое дело - потеря турками плацдарма на Черноморском берегу. Николай I приказал военные действия начать с Анапы, «чтобы падение его послужило одним из первых чувствительных ударов, нанесённых Порте». 12 июня Анапа была взята штурмом со стороны моря, и Османская империя окончательно потеряла свои позиции на Северо-Западном Кавказе. Закубанцам пришлось самим расплачиваться за набег под османским флагом. 16 июля 1828 г. Емануель приказал наказать народы, принявшие участие в набеге, и ввёл войска в Закубанье, как на воюющую сторону. Между Лабой и Белой были вытоптаны поля и истреблены аулы темиргоевцев, егерукаевцев, махошевцев и башильбаевцев, жителям разрешили переселиться на Кубань, но основная их часть бежала в залабинские леса и горы. В поисках же беглых абазин-алтыкесеков, составлявших значительный контингент в партии Джамбулата, казаки открыли дорогу в Большой Карачай со стороны Малки, ею и воспользовался Емануель, когда через месяц повёл войска для покорения карачаевцев. Военный историк В.А. Потто писал: «Пока существовал этот оплот закубанских народов, имевший значение стратегической цитадели, до тех пор от наших военных операций за Кубанью нельзя было требовать сколько-нибудь удовлетворительного результата».

Военная экспедиция в Карачай принципиально отличалась от истребительных походов в Закубанье и была проведена как завоевательная военно-политическая акция, тем не менее, надо признать, Емануель предварительно предпринял, пусть и слабые, попытки мирного вовлечения Карачая в состав России. Возможно, они увенчались бы успехом, если бы не вмешательство третьей стороны, но этого не случилось, и сражение карачаевского ополчения против русских войск при Хасауке стало одной из самых ярких страниц в истории борьбы горцев Северного Кавказа за независимость.

Карачаевцы не питали иллюзий по поводу сохранения независимости от могущественной России, но и поводов для истребления своих кошей в зоне досягаемости её войск на левых и правых притоках Верхней Кубани не давали. А в центр Карачая, в труднодоступное ущелье в верховьях Кубани, ещё никогда не вступали захватчики. Это положение изменилось, когда началось продвижение русских к Чёрному морю, и они не могли оставить в тылу своих войск непокорённую территорию. Набеги закубанцев на Кавказскую линию продолжались, экспедиции не приводили к их полному «замирению», так как «хищнические партии» беглых кабардинцев и абазин успевали скрыться в горных ущельях Карачая. Потто писал: «Смелость горцев дошла до своего апогея: достоинство русского оружия требовало возмездия, и этим возмездием было покорение в октябре 1828 года неприступного Карачая».

В условиях открытой русско-турецкой войны «турецкое подданство» карачаевцев дало формальное право русским войскам войти в Карачай и открыть боевые действия под предлогом уничтожения «вражеского убежища». Никакой военной помощи карачаевцам ни турецкие войска, ни соседние народы оказать не успели, так как вторжение было внезапным и стремительным. В Большой Карачай, высокогорный центр карачаевских владений в верховьях Кубани, русские войска с артиллерией направились с двух сторон: по верхнему течению Кубани и со стороны Пятигорья, с верховий Малки. По сомнительным литературным сведениям, проводниками Емануеля стали Атажуко Атажукин, племянник главного князя Кабарды Мисоста Атажукина, и карачаевский князь Дудов, двоюродный брат Мисоста, оставшийся в народной памяти как «предатель Амантиш». Однако надо признать, что оба пути были уже изведаны русскими в ходе военных экспедиций, хотя они никогда не проникали вглубь Большого Карачая. Проблема была в другом: русско-карачаевские отношения не имели истории. Князь Дудов, возглавлявший пророссийскую партию в Карачае, первым попытался найти путь к неизбежному сближению, но предубеждения против России были в то время слишком сильны в Карачае. Кроме того, часть Дудовых составила откровенную оппозицию владетельным князьям Крымшамхаловым, обладавшим устойчивой властью над народом. По народным преданиям, самого Амантиша Дудова не было в царском войске, а в карачаевские селения с Емануелем пришёл некий Атажука, но это был, очевидно, штатный агент и проводник российских войск ещё с ермоловских походов Атажука Абуков, имя которого встречается в наградных списках за эту экспедицию.

Российское войско разделилось на две части: отряд Антропова занял Каменный мост на Кубани, откуда начинался опасный подъём через ущелье Аман-ныхыт (карач.: «Гибельный путь»), непроходимый для артиллерии, а основные силы во главе с Емануелем численностью 1653 человека, оснащённые артиллерией, 19 октября выступили со стороны Кисловодской линии к высокогорному плато ЭльДжурган-сырт. Операция была спланирована так, чтобы заставить карачаевцев разделиться на два фронта. Причём они ожидали вторжение с Кубани, так как узнали, что из Усть-Джегуты вышел вспомогательный отряд хопёрских казаков.

Войско Емануеля 20 октября (по новому стилю 2 ноября) вышло к подошве Эльбруса. Карачаевцы мужественно встали на защиту своих древних селений, сражение продолжалось 12 часов, но в 7 часов вечера горцы были «сбиты с занимаемых ими высот» при помощи артиллерийских орудий. Карачай был завоеван «при самом упорном сопротивлении гордых карачаевцев, дотоле никем ещё не побеждённых», - писал князь Голицын, известный биограф Емануеля. В.А. Потто, оставивший нам подробное описание этого сражения, отмечал: «Карачаевцы не были крамольниками; они были открытыми нашими врагами и как враги имели право укрывать у себя наших преступников. Экспедиция против них предпринята была не для усмирения, а для покорения их – как требовали того наши военные и политические соображения».

На следующий день войско Емануеля уже без сопротивления достигло главного селения Карт-Джюрт, и навстречу ему вышли депутаты во главе с Исламом Крымшамхаловым для переговоров. Князь взял всю ответственность за сражение на себя. Зная о тактике русских войск, не оставлявших следа от занятых и разграбленных аулов, очевидно, он ожидал такого же и в Карачае. По преданиям, владетельный князь показал на свою усадьбу и попросил, чтобы русские грабили её, но не трогали жилищ его подвластного народа. Несмотря на тяжёлые потери, Емануель отдал должное героизму карачаевцев и не позволил грабить их селения.

Потто писал: «С карачаевцами обошлись как с воюющей, а не как с усмиряемой стороной. Их аулы не были разорены, во время стоянки у жителей Карт-джюрта установились дружеские отношения с солдатами». На следующий день был подписан мирный договор, и Крымшамхалов произнёс речь, которую генералу перевели так: «Счастливы вы, что удалось вам проникнуть в скрытые жилища наши; мы так были уверены в невозможности этого, что даже во время сражения никто из нас не посчитал нужным отправить жён и детей своих в безопасное место, но ваше счастье нас одолело. Мы были до сих пор самыми верными приверженцами Порты Оттоманской и никогда ей не изменяли; но она изменила нам, оставив нас без защиты и не умев удержать крепости своей Анапы. Будьте же теперь вы нашими повелителями. Мы со своей стороны никогда не изменим нашему слову. Вы оградили наши семейства, даже и имущество от разорения, и тем приобрели уже нашу признательность».

Военный историк оставил нам описание правителя Карачая: «Открытое, честное лицо валия, вся его представительная наружность, и в особенности его смелая, краткая речь произвели на всех приятное впечатление. Карачаевцы не были крамольниками; они были открытыми нашими врагами и как враги имели право укрывать у себя наших преступников. Экспедиция против них предпринята была не для усмирения, а для покорения их – как требовали того наши военные и политические соображения». Продемонстрировал благородство перед достойным соперником и российский генерал: «Меч отражён мечом; теперь вы встречаете меня с пальмовой ветвью мира, и мир даст вашему народу счастье и благоденствие, которых карачаевцы не знали до настоящего времени».

Емануель провёл с депутацией переговоры об условиях, «на которых владычество России могло распространяться на карачаевское общество»; условия эти не были тяжёлыми, тем более что рано или поздно карачаевцы должны были покориться, так как их зимние пастбища у верховий Кумы и по реке Маре, «легко доставало русское оружие». Карачаевцы освобождались от податей, а что касается повинностей, то они брали обязательство выставлять известное число конных, хорошо вооружённых всадников на время экспедиций и давать подводы за условленную плату. Кроме того, карачаевцы обещали не давать у себя убежища абрекам и беглецам, не пропускать чрез свои земли неприятельских партий, извещать о готовящихся набегах соседних с ними народов. Однако от роли осведомителей карачаевские князья отказались, для этого «в качестве наблюдателя» временно остался Атажука Абуков. Российские власти обещали карачаевцам учредить меновый двор на Куме у крепости Хахандуковской, на котором они могли бы получать хлеб, соль, железо и другие товары, и в залог верности княжеские семьи выдали четверых аманатов.

Несмотря на кровопролитное сражение мир был отмечен достойно. Потто писал: «После роскошного завтрака, устроенного Эмануэлем в азиатском вкусе, депутация выехала из лагеря с самыми светлыми надеждами на будущее своей страны и с самыми восторженными отзывами о великодушии и приветливости генерала, прибывшего к ним с войсками. Рассказы их до того подействовали на жителей Карт-юрта, что они все высыпали из аула и буквально наводнили наш лагерь произведениями своего скромного хозяйства: сыром, яйцами, домашней птицей и в особенности барашками. Карачаевские барашки известны целому Кавказу своим особенно нежным и вкусным мясом. В этом случае Карачай может соперничать даже с известным островом Уайта, славящимся также барашками, мясо которых составляет гордость королевского стола в Англии. Между жителями Карт-юрта и нашими солдатами скоро установились самые дружеские отношения».

После обряда присяги князь Крымшамхалов обратился к Емануелю: «А знаете что, генерал..., если бы вы не нашли дороги к северным предгорьям Эльбруса, а избрали бы путь по Кубани, вы бы и до сих пор стояли ещё у Каменного моста». На что генерал ответил: «Почтенный валий! Русские и от Каменного моста дошли бы до Карачая. Они достигают цели, не обращая внимания на те препятствия, которые ставят им природа и люди». Тем не менее после трёхдневной стоянки в Карт-джюрте любопытный генерал, отправив войска назад, с частью пехоты и двумя сотнями казаков спустился вниз по Кубани к Каменному мосту, чтобы увидеть прославленный своей неприступностью вход в Большой Карачай. И, как писал Потто, действительно, то, что он увидел, вполне оправдывало название этой теснины «Гибельный путь» и слова карачаевского валия не были «преувеличенными». Так Емануель вышел к месту слияния Кубани и Теберды и лично обозрел места, где предполагал устроить укрепление.

30 октября 1828 г. Емануель послал рапорт военному министру: «Фермопилы (ущелье в Греции, в котором в IV в. до н.э. немногочисленные спартанцы задержали персидское войско. – З.К.) Северного Кавказа взяты нашими войсками, и оплот Карачаева у подошвы Эльбруса для всех горских народов, враждебных для России, разрушен, победа покрыла новою славою российское воинство, в сем деле участвовавшее... Пример покорения сего народа, почитавшегося у всех горских жителей самым непобедимым, даёт прочим подумать о возможности повторить с ними таковое же происшествие, и для того сие дело есть во всех отношениях самый большой шаг к покорению всех племён Кавказа... бесленеевцев, баракаевцев, абадзехов и др.».

В своём докладе императору главнокомандующий на Кавказе Паскевич отмечал, что экспедиция эта была проведена против народа, «который в надежде на неприступности земель своих безбоязненно давал убежище и помощь всем Закубанским хищникам, чрез его земли проходившим для произведения набегов в пространство между Кубанью и Тереком». В Карачае военного присутствия не требовалось, поэтому его временно соотнесли с мирной Кабардой, а не с Закубаньем, которое до конца русско-турецкой войны считалось ещё территорией Османской империи. В ведении командующего Кабардинской линии состояли все мирные народы Центрального Кавказа от Осетии до Большого Карачая. Карачаевцы соблюдали условия договора, и, пользуясь мирной обстановкой у отрогов Эльбруса, 29 июня 1829 года Емануель в сопровождении вооружённого отряда выступил из Пятигорска в верховья Малки теперь уже в научную экспедицию в Карачай, пригласив участвовать в ней учёных из Академии Наук.

Участником этой экспедиции был также венгр Жан-Шарль де Бесс, написавший интереснейший очерк, в котором отметил: «При приближении экспедиции жители соседних гор, встревоженные видом войск, направили депутацию, чтобы узнать о цели этих военных приготовлений. Первыми представились карачаевцы, сопровождаемые их муллой; их вскоре успокоила ласковая, дружественная и располагающая манера поведения генерал-аншефа. Эти депутаты более не покидали нас до границ своей территории». Более того, узнав о намерении генерала совершить восхождение на Эльбрус, карачаевские князья предоставили ему самых опытных проводников из своего народа, с ними 9 июля академики начали подъём, но 10-го вернулись в лагерь, не одолев трудностей пути, и только один проводник Хиллар Хачиров в одиночку смог подняться на вершину Эльбруса.

Подчинение Карачая российскому командованию на Кабардинской линии вовсе не означало слияние его с Кабардой, но порождало немало путаницы в этнических названиях. Что касается внутреннего управления народов Кабардинской линии, то все они оставались в подчинение собственных князей. Кстати, они присутствовали на банкете, устроенном Емануелем 3 августа 1829 года по случаю благополучного окончания научной экспедиции в Карачай. Вместе с генералами и учёными за столом сидели: Султан Менгли-Гирей, потомок крымских султанов, пристав бештовских народов, Кучук Джамботов, старший князь Большой Кабарды, Мисост Атажукин, кабардинский князь, Мурзакул Урусбиев, старший князь Баксанского ущелья, Алакай Мансуров, султан закубанских ногайцев, Ислам Крымшамхалов, старший князь Карачая, Крым-Гирей Лоов, абазинский князь и др. Бесс писал: «Это было редкостное зрелище – видеть столько разнообразных костюмов вперемешку с богатыми мундирами русских генералов и французскими костюмами. Выше упомянутые местные князья вовсе не казались не у места в этом многочисленном собрании».

После войны Османская империя по Адрианопольскому мирному договору 1829 г. отказалась в пользу Российской империи от всей территории между Кубанью и Чёрным морем, что окончательно укрепило российское подданство карачаевцев. Герои, павшие в неравной битве с могущественной империей, показали пример отчаянного мужества и беззаветной любви к своей родине, поэтому Хасаука навсегда вписана в историю Карачая.

КИПКЕЛАНЫ Зарема,
тарих илмуланы доктору.
Tinibek 02.11.2019 16:30:34
Сообщений: 1169
2019 дж. аууз-герги айны 24 "КЪАРАЧАЙ"
Хурзук элни орта школуна — 50 джыл
КЪУУАНЧ ХАЛДА БЕЛГИЛЕДИЛЕ

Хурзук! Къаллай бир ариулукъ, къаллай бир тахсалыкъ барды бу сёзде. Къарачай халкъны эм эски эллерини бириди, миллетибизни бешигиди Хурзук. Хурзукда туугъандыла, ёсгендиле, окъугъандыла: тёрт Гюрге къачха ие болгъан, Къарачайны халкъ джигити Байрамукъланы Джатдай, Совет Союзну Джигити Къасайланы Осман, генерал-полковник Махаметланы Солтан, Социалист Урунууну Джигити Гюрджюланы (Къобанланы) Нузула, Къарачай-Черкес Республиканы халкъ назмучусу Байрамукъланы Халимат, армияны генералы Семенланы Владимир эмда башхала.


Быйыл Хурзук элни орта школуна 50 джыл толду. Ол 1969-чу джыл ишлениб хайырланыугъа берилгенди. Ары дери элде школ болмагъанмыды, деб, бир къауумланы кёллерине келирге боллукъду. Школ болгъанды. Къарачайлыла Орта Азия бла Къазахстандан къайтхандан сора элде эм алгъа джетиджыллыкъ школ ачылады. 1957-1958-чи джыллада аны 14 сохта бошайды.

Школну директору Джатдоланы Муштурайны джашы Умар болады. Сабийлени саны аслам бола башлагъаны себебли, 1962-чи джыл аны сегизджыллыкъ школ этедиле. 1962-чи-1963-чю окъуу джыллада аны 19 сохта бошаб чыгъады. Башында айтханыбызча, алай бла джылдан джылгъа сегизджыллыкъ школну бошагъанланы саны ёсе барады. 1965-чи-1966-чы джыллада сегизджыллыкъ школну 25 сохта бошаб, къолларына къагъытларын алыб чыгъадыла. Тогъузунчу, онунчу классха джюрюрге мадарлары болмай бир къауумлары орта усталыкъ берген техникумлагъа киредиле окъургъа, бирсилери уа башха эллеге, шахарлагъа кетиб, окъууларын андан ары бардырадыла. Школну мекямы тарлыкъ этген бла къалмайды. Артыкъ да бек къыш айлада сууукъла келиб, сабийлени, устазланы джунчута эди. Агъач отун, кёмюр тыйыншлысыча джылытмайдыла классланы. Сохтала бла устазла джылы кийимлери бла класслада олтурургъа керек боладыла. Хурзукчула сабийлери бла устазланы сууукъ класслада джунчугъанларын билиб, джангы школну мекямын ишлетир къайгъыгъа киредиле. Ала кирмеген, джазмагъан джер къалмайды, «бусагъатда джангы школ ишлетирге ачхабыз джокъду» деб джууаб бередиле хар къайда да. Болмагъанында, элчиле КПССни Къарачай райкомуну биринчи секретары Ёзденланы Джамашны джашы Борисге киредиле да, бютеу тарыгъыуларын джарашдырыб айтадыла. Хурчукчуланы инджилиб айланнганларын кёрюб, Джамашны джашы Борис алагъа не этерге кереклилерин джарашдырыб айтады. Ол кёргюзген джол бла джер-джерге барыб, джазыб, муратларына джетедиле. Хурзукда джангы школну мекямын ишлерге бегим чыгъады. Алай бла къурулуш ишле башланадыла. Къысха заманны ичине эки этажы болгъан школну мекямын ишлеб, хайырланыугъа бередиле къурулушчула. Алай бла 1968-чи1969-чу джыл школну орта школ этедиле да, аны бошаб 38 сохта къолларына аттестатларын алыб чыгъадыла.

1969-чу джылдан бери 50 джыл ётдю. Ма ол заманны ичине орта школну джюзле бла сохтала бошаб, къолларына аттестатларын алыб чыкъгъандыла. Джетиджыллыкъ, сегизджыллыкъ эмда орта школлада 900-ден аслам сохта окъугъанды. Миллет кёчгюнчюлюкден къайтханлы бери Хурзук школда директорла болуб Джатдоланы Муштурайны джашы Умар, Гогуйланы Тамайны джашы Магомет, Къасайланы Хызырны къызы Фатима, Джанибекланы Юнусну джашы Сосланбек, Къобанланы Хасанны джашы Алий, Халкёчланы Магомедни джашы Борис, Джатдоланы Сулеменни джашы Идрис ишлегендиле. Биз Орта Азия бла Къазахстандан къайтхан биринчи джыллада Къоджакъланы Сарбийни джашы Добай, Ёзденланы Томпаны джашы Солтан, Эриккенланы Шаухалны къызы Душа, Эриккенланы Исмаилны джашы Хамзат, Чотчаланы Магометни джашы Рамазан, Алийланы Балуаны къызы Разима эмда башхала устазлыкъ этиб, сохталагъа терен билим бериб, школну мийик дараджалы этерге кюрешгендиле. Былайда биринчи завучланы да унутургъа джарамаз. Гогуйланы Томайны джашы Махамет, Хасанланы Османны къызы Супият, Джаубаланы Магомедни къызы Любовь, Къазийланы Солтан-Хамидни къызы Халимат директорла бла устазлагъа болушлукъ этиб, окъуу эмда кеслерин джюрютюу джаны бла школну сохталары юлгюлю болур ючюн кёб кюрешгедиле.

Бюгюнлюкде школну директору Къарабашланы Пахатны къызы Фатимады. Алгъыннгы директорланы иш сынамларын хайырландыра, устаз коллективине башчылыкъ этиуде кесини фахмусун, сынамын аямай Хурзук элни орта школун Къарачай районда эм юлгюлюлени бири этгенди. Бюгюнлюкде школда иги кесек устаз ишлейди, сохта окъуйду.

Алай бла аууз-герги (октябрь) айны 12-де хурзукчула орта школларыны 50джыллыкъ юбилейин къууанч халда байрамладыла. Ол кюн школгъа кёб адам джыйылгъан эди. Артыкъ да бек школну 1969-чу-2019-чу джыллада бошаб, къолларына аттестатларын алыб чыкъгъанла кёб эдиле. Школну 50-джыллыгъына аталгъан къууанч джыйылыу 11 сагъатда башланыргъа керек эди да, ол заманда башланды. Устазла, сабийле, къонакъла эм алгъа орта школгъа джыйылыб, Къасайланы Османны эсгертмесине гокка хансла салдыла. (Талай джылдан бери школ Совет Союзну Джигити Къасайланы Османны атын джюрютеди).

Андан сора бары да джыйылыб, элни кёб болмай ишленнген Маданият къаласына бардыла.

Къууанч джыйылыуну школну директору Къарабашланы Пахатны къызы Фатима ачыб, сёлешген да этди.

- Багъалы къонакъла! деди Пахатны къызы Фатима. - Бюгюн биз барыбыз да Хурзук элни орта школуну 50джыллыкъ юбилейин байрамларгъа джыйылгъанбыз. Мен бу школда 1974-чю джылдан бери ишлейме. Бюгюнлюкде школну директорума. Залда олтуруб тургъанлагъа къарайма да, таныш тюрсюнле кёбдюле. Сиз барыгъыз да Хурзук элни орта школун бошаб чыкъгъансыз. Биреригиз бирер окъуу заведениени бошаб, усталыкъ алыб, ишигиз бла школну эмда кесигизни атыгъызны махтау бла айтдырыб турасыз. Сау болугъуз, школну сыйын энгишге тюшюрмегенигиз ючюн.

Былай къарасакъ, устазны иши тынч болгъанча кёрюнеди. Кертисинде уа алай тюлдю. Сабийлеге терен билим беребиз, аланы ариу халиге юретебиз деб, кёб кюрешедиле ала. Сохталары иги окъусала, ариу халили болсала, кёллери джарыкъ болады. «Окъуу заведениелеге кирдилеми, къаллай усталыкъ алдыла, къайда ишлейдиле, кеслерине юйдеги къурадыламы?» деб, сабийле школну бошаб кетселе да, устазла аланы юслеринден сагъыш этгенлей турадыла. Сохталары окъуу заведениелени бошаб, иги ишде ишлеселе устазла къууанадыла, къыйынлары бошуна кетмегенин биледиле.

Бюгюнлюкде школну иши алгъады. Сохталарыбыз иги окъуйдула, кеслерин ариу джюрютедиле. Къыш айлада классларыбызны ичи джылыды. Школну башы джангыдан джабылгъанды. Джукъ-зат керекли болуб, районну администрациясына барсакъ, ызыбызгъа къууаныб къайтыучанбыз. Район администрацияны башчысы Къушджетерланы Асхатны джашы Спартак не заманда да болушлукъ этгенлей турады школгъа. Керек заманда школну сохталары фестиваллагъа, конкурслагъа къошулуб, районну сыйын джакълар ючюн къалмайдыла. Бюгюн районну администрациясыны башчысы Къушджетер улу былайдады да, анга коллективни эмда кесими атымдан уллу джюрек разылыгъыбызны билдиреме. «Къыйырдагъы къыйынлыды» деб, сансыз этиб къоймайдыла бизни. Кюн сайын дегенча школну коллективини юсюнден хапарлы болгъанлай турады.

50 джылны ичинде Хурзук элни орта школун джюзле бла адамла бошагъандыла. Аланы арасында врачла, къурулушчула, эл мюлкчюле, маданият къуллукъчула, устазла бардыла. Махтаугъа тыйыншлы болгъанланы барыны да атларын айтыб чыкъгъан къыйынды - ала кёбдюле. Эки-юч адамны атларын айтайым. Ёзденланы Магометни джашы Альберт къуру бизни республикада белгили болуб къалмай, Эресейде да белгилиди. Ол РФ-ны Джазыучуларыны эмда Журналистлери союзларыны члениди, РФ-ны махтаулу артистиди, КъЧРни халкъ поэтиди, КъЧР-ни халкъ артистиди, Ингуш Республиканы санатларыны махтаулу къуллукъчусуду, Къабарты-Малкъар Республиканы маданиятыны махтаулу къуллукъчусуду, педагогика илмуланы кандидатыды, «За заслуги перед КЧР» орденни иесиди, Овен джулдуз бёлекде бир джулдузгъа Ёзден улуну аты аталгъанды, бюгюнлюкде «Къарачай» газетни баш редакторуду.

Хапчаланы Халисни джашы Манаф да бизни республикада белгили адамды. Ол Къарачай-Черкес Республиканы махтаулу мелиораторуду. Ёзденланы Магометни джашы Роберт да КъЧР-ни маданиятыны махтаулу къуллукъчусуду. Бюгюнлюкде ол биз джыйылыб тургъан Маданият къаланы директоруду. Былайда мен Ёзденланы Харунну джашы Аубекирни юсюнден да талай сёз айтыргъа излейме. Ол Хурзук элни орта школун бошагъанды. Гитче Къарачай районда «Къарачай – алан халкъ» джамагъат бирлешликни тамадасыды. Джамагъат-политика къуллукъчуду дерге боллукъду анга. Ма аны кючю бла бюгюн биз барыбыз да джыйылгъанбыз Хурзук элни орта школуну 50-джыллыкъ юбилейин байрамларгъа. Къарачай халкъ Орта Азия бла Къазахстандан 1957-чи джыл джуртуна къайтхан эди. Ол джыл Хурзук элде джетиджыллыкъ школ ачылыб, сохтала окъуу-билим алыб башлагъан эдиле. Ол джылдан башлаб, ма бусагъатха дери элни школун ненча сохта бошагъаныны кимле директорла, завучла, устазла болуб ишлегенлерини тизимин этиб, китабчыкъ чыгъаргъанды. Кёб кюрешгенди школну юсюнден хапарла джыйыб. Сиз барыгъыз да тургъанлай, Хурзук элни устазлары, Ёзденланы Харунну джашы Аубекирге уллу джюрек разылыгъыбызны билдиребиз.

Махтаугъа тыйыншлыла дагъыда кёбдюле Хурзук элни орта школуну бошагъанланы арасында. Сёз ючюн, Къобанланы Магомедни джашы Рамазан, Хапчаланы Хасанбийни джашы Энвер, Ёзденланы Азреталийни джашы Владимир, Къарабашланы Харшымны джашы Шамил дагъыда башхала табышлылыкъ ишле бла кюреше, школгъа спонсорлукъ этиб турадыла. Алагъа джюрек разылыгъымы билдиреме.

Башында айтханымча, бюгюнлюкде школну иши алгъады. Кеслерини ишлерине толу берилген устазланы кюрешиулери бла элни орта школуну сохталары терен билим аладыла, районда атларын махтау бла айтдырадыла...

- Мен Хурзук элге не заманда да сюйюб келиученме, - дейди Къарачай районну администрациясыны башчысы Къушджетерланы Спартак. -Былайыны табигъаты сейирликди, таурухлуду. Бюгюн барыбыз да школну 50-джыллыкъ юбилейине джыйылгъанбыз. Кёб адам келгенди байрамгъа. Элни орта школуну Къарачай районда сыйы уллуду. Къарабашланы Пахатны къызы Фатиманы башчылыгъы бла устаз коллектив, биригиб, бютеу билимин, сынамын аямай, сохталагъа терен билим бериб кюрешеди. Бек фахмулу сабийле окъуйдула школда. Ала фестиваллагъа, конкурслагъа къошулуб, районну сыйын джакълагъанлай турадала. Сохталаны халилери да ариуду, юлгюлюдю. Быллай сейирлик джерде джашаб, адамны халиси аман боллукъ тюлдю. Къарагъыз, хурзукчула къаллай чырайлы, огъурлу адамладыла.

Бюгюн а школну коллективин байрам бла алгъышлай, мындан ары да анга джетишимле теджейме. Районну атын мындан ары да иги бла айтдырлыгъына ышанама, деб школгъа саугъагъа компьютер бла принтер берди.

Сёз техника илмуланы доктору, профессор, Электротехника илмуланы академиясыны член-корреспонденти, 180 илму ишни автору Алийланы Ибрагимни джашы Исмаилгъа берилди.

- Мен Хурзукда туумагъанма. Алай болса да, кесими хурзукчугъа санайма. Сабий заманымда огъуна Хурзукну сюйюб къойгъанма. Орта Азия бла Къазахстандан къарачайлыла къайтханларында, бизни юйдеги Хурзукга кёчюб келген эди. Ары-бери озсам, школгъа къайтмай къалмай эдим.

Эм алгъа мен Хурзук элни орта школуну устаз коллективин байрам бла алгъышлайма хар устазгъа саулукъэсенлик, ишде джетишимле теджейме. Бек къыйын заманда ишлейсиз сиз - устазла. Кърал джанындан окъуугъа, медицинагъа дагъыда башха санагъатлагъа тыйыншлысыча эс бёлюне да болмаз. Анга да къарамай, сиз кесигизни ишигизни ажымсыз бардырасыз. Бара баргъан заманда кърал да эс джыяр, къарыукюч алыр, хар неге да уллу эс бёлюр. Сиз бош ишде ишлемейсиз. Сиз сабийлеге билим бериу бла кюрешесиз. Терен билим берсегиз, миллетни аты иги бла айтыллыкъды. Барыбыз да миллет, халкъ ючюн кюрешебиз. Аны унутмайыкъ...

Алийланы Джашыуну джашы Умарны атын джюрютген Къарачай-Черкес кърал университетни ректору Ёзденланы Аубекирни джашы Таусолтан: «Бизни университетде Хурзукну орта школун бошагъан кёб студент окъуйду. Хурзукчула кеслерин окъуугъа берирге сюйген, адебни-намысны къаты сакълай билген студентледиле. Университетни бошасала, терен билим алыб чыгъыучандыла. Ишлеген ишлеринде да джетишимли болуучандыла. Аланы халилери алай некди? Ала ариу, таурухлу джуртда джашайдыла, башха таулу эллерибиздеча, аланы атааналары да огъурлу адамладыла. Алагъа билим берген устазла да ишлерин билген, сюйген адамладыла. Алагъа башчылыкъ устазлыкъ ишде уллу сынамы болгъан, ишине джууаблы къарагъан Къарабашланы Пахатны къызы Фатима этеди. Башчыгъа кёре болады ишни барыуу да, коллективни биригиую да. Хурзук элни устаз коллективи бирикген коллективди.

Бюгюн мен Хурзук элни орта школуну устаз коллективин байрам бла алгъышлай, университетни устаз коллективини атындан джетишимле теджейме. Бу суратны да школгъа саугъа береме»,- деди Ёзден улу.

- Мен Америкада джашагъанлы 25 джыл толду, дейди Къобанланы Людмила (къыз тукъуму Шыдакъладанды). - Хурзук элни сегизджыллыкъ школун бошагъанлы 55 джыл болады. Бир да бек сюеме туугъан элими. Сюймесем, бюгюн бери келиб, орта школну 50джыллыкъ юбилейин сизни бла бирге байрамларыкъ тюл эдим.

Нек кетгенме Америкагъа? Анда эки джашым джашайды. Туудукъларым да бардыла. Бир да бек тансыкъ болама туугъан элиме, къарачайлылагъа. Дунияны башында туугъан джуртунга джетген бир зат джокъду. Андан кенгирекде джашасанг, багъалатаса аны. Хар заты кёзюнге кёрюнюб турады. Къыйынды джуртунгдан узакъда джашагъан.

Мени орта школну 50джыллыкъ юбилейине чакъыргъан эдиле да, келмей болалмадым. Элими хар ташын, хар терегин, мийик тауларын тансыкъладым. Адамларын а, алагъа асыры тансыкъ болгъандан, бир къой, талай кере къучакъладым. 25 джылны ичинде элим ариу болгъанды. Хар заты таб джарашыбды. Ана тилими унутмаз ючюн джашларым, туудукъларым бла кесибизча сёлешгенлей турама. Къалай ариу, багъалы тилди ана тилим. Бюгюн а школну устаз коллективин, уллу байрам бла алгъышлайма. Орта школгъа 50 джыл толуб тура эсе, анга 100-200 джыл толуб, бизни туудукъларыбыз, аладан туугъанла, бизнича, школгъа джыйылыб, аны юбилейлерин байрамлай турсунла. Хурзукъчулагъа, школну устаз коллективине саулукъ-эсенлик теджейме. Этген муратларына джетиб, бизни – джамагъатны - къууандырсынла.

Хурзук элни орта школуну 50-джыллыкъ юбилейине аталгъан къууанч джыйылыуда башхала да сёлешдиле. Хар сёлешген школну устаз коллективине сохталагъа терен билим бериуде, аланы ариу халиге юретиуде джетишимле теджеди...

КЪОБАНЛАНЫ Махмут.
Tinibek 02.11.2019 16:31:31
Сообщений: 1169
2019 дж. аууз-герги айны 24 "КЪАРАЧАЙ"
Киши да унутулмагъанды, джукъ да унутулмагъанды
САУГЪАЛАРЫН АЛАЛМАЙ КЪАЛГЪАН
МАЛКЪАР ДЖИГИТЛЕ


Кючюкланы Шабазны джашы Магомет 1919-чу джыл аууз-герги (октябрь) айны 12-де Огъары Малкъарны Зылгы элинде туугъанды. 1935-чи джыл Москва шахарда А.В.Луначарский атлы кърал театр институтха окъургъа киргенди. Аны да 1940-чы джыл джетишимли бошаб, туугъан тау джуртуна къайтыб, Нальчик шахарда малкъар драма театрда ишлеб башлагъанды. Арадан бир кесек заман озгъанлай, сахнада сынамын да иги ёсдюргюнчю, Магометни аскерге чакъырадыла. Алай бла ол Ата джуртха къуллукъ борчун берирге кетеди.



Ол Прибалтикада къуллукъ этген кёзюуде Уллу Ата джурт къазауат башланнганды. Кючюк улу къазауатны биринчи кюнюнде огъуна урушха киргенди. Алгъы бурун Шимал-Кюнбатыш фронтда къазауат этгенди. Прибалтиканы Шяуляй шахарын дагъыда башха джерлерин фашистледен къоруулагъанды. Ызы бла 202-чи мараучу полкну къурамында Старая Русса шахарны къатында джау бла хатерсиз сермешгенди. Джауну аскерин шахаргъа джууукъ иймез ючюн баргъан урушда Кючюкланы Магомет ётгюрлюк танытханды. Ма аны ючюн лейтенант Кючюк улу Ата джурт къазауатны I-чи дараджалы ордени бла саугъаланнганды.

Къазауатны къыйын джолларында тюбегенди Магомет джашау нёгерине Вера Яковлевна Морозовагъа. Связист къыз таулу аскерчини биргесине къазауатны аллындан артына дери фронтчу тенги, джашаууну терен къартлыгъына да джан нёгери болгъанлай джашагъанды.

Фронтлада совет аскерчиледен къоранч уллу болса, сау къалгъанладан джангы бёлекле къуралыб, урушха къошулгъандыла. Аны себебли Кючюк улу къуллукъ этген бёлекни да ол чурум бла 254-чю мараучу дивизиягъа къошхандыла. Берилген аскер джумушну тыйыншлы толтургъаны ючюн ызы бла аны чынын да ёсдюргендиле. Алай бла 1941-чи джылны аякъ сюреминде Кючюк улу Магометни дивизияны командирини болушчусу, ызы бла дивизияны тамадасы П.Ф.Батицкийни биргесине къуллукъ джумушланы толтурургъа джууаблы абычар (адъютант) этиб сайлайдыла. Аны аскер билимин тюз хайырландыра билген эмда кесини борчун толтургъан, абычар сыйны мийик тутхан шартларын махтаб аскер тамадалагъа да джазыб билдиргендиле. Ол затлагъа архивде документле шагъатлыкъ этедиле. Магомет П.Ф.Батицкий (артда СССР-ни Маршалы, Хауа Къоруулау Аскерини Баш командующийи) бла бирге Уллу Ата джурт къазауатны аягъына дери къуллукъ этгенди.

1943-чю джыл тамада лейтенант Кючюкланы Магомет башчылыкъ этген рота Украина ючюн талай кюнню тохтаусуз баргъан къаты урушда джау бла кючлю сермешгенди. Архив документлени тинте барсанг, уста командирни къаллай къыйын хыйсаблада уруш этгени ачыкълана барады.

Билимли таулу абычар, аскерчилени биргелерине уруш этгенден сора да, бёлекде аскер совет политика ишни да тыйыншлысыча бардыргъанды. 1943-чю джыл абыстол (ноябрь), эндреуюк (декабрь) айланы ичинде Магомет къуллукъ этген корпус Черкассы шахарны къатында джау салгъан бетджанны алыр ючюн Днепр сууда эмда сууну шахар джаны джагъасында кючлю къазауат этгенди. Башында сагъынылгъаныча, ол урушда совет аскерчилерибизден къоранч кёб болгъанды, аны амалтын аскер бёлекле бир-бирине къошулуб, джангы батальонла къуралгъандыла, ала да 2-чи Украина фронтха къошулуб, джанларын-къанларын аямай алайын джакълаб кюрешгендиле. Алайда бир айдан аслам заманны ичинде баргъанды ачы уруш. Магомет башчылыкъ этген батальон джаугъа чабыуулгъа кирген кёзюуледе эм къыйын къоркъуулу джумушну командир бойнуна алыб тургъанды. Аскерчиледен къоранч болмазлай кюрешиб, ол джумушланы да толу баджаргъанды, чабыуулда ал сафлада баргъанды. 1943-чю джылны эндреуюк (декабрь) айыны 14-де совет аскерчиле Черкассы шахарны джаудан сыйыргъандыла. Аны ючюн Кючюкланы Магомет Ата джурт къазауатны II-чи дараджалы ордени бла саугъаланнганды. Батыр таулуну ол кюнледе этген джигитликлери архив документледе талай кере ачыкъланадыла.

Лейтенант Кючюк улуну Уллу Ата джурт къазауатда этген джигитликлери андан сора да болгъандыла. 2-чи Украина фронтну къурамында, башында сагъынылгъан П.Ф.Батицкий башчылыкъ этген 73-чю мараучу корпус 1944-чю джыл алтотур (март) айны 26-да фашистлени СССР-ни чегинден сюрюб чыгъаргъанды. Аны бла да къалмай, Прут сууда Скуляны атлы шахарны къатында къаты сермешгенди. Ол сермешде Кючюк улу эркишилик танытханы ючюн Къызыл Джулдузну ордени бла саугъаланнган эди.

Дагъыда 1944-чю джыл никкол (июнь) айдан къыркъар (август) айны аякъ сюремине дери Магомет джауну аскерлерине чабыуул этиучю Белоруссияны аскер бёлегини къурамында Барановичи, Брест шахарлада, Кюнчыгъыш Бугда уруш этгенди. Аны ызы бла Польшада немец фашист аскерлени бетджанларын къурутур ючюн баргъан сермешиулеге да тири къошулгъанды. Кючюк улу Берлиннге кирген совет аскерчилени биринчи сафларында болгъанды.

Кючюкланы Магомет Уллу Ата джурт къазауатда гитлерчи фашистле бла ачы сермешледе талай кере джигитлик танытханы ючюн «Совет Союзну Джигити» деген сыйлы атха 1944-чю джыл теджелген эди. Ай медет, ол кёчгюнчю миллетни адамы болгъаны амалтын, Алтын Джулдузну медалы анга берилмей къалады. Аны орнуна Кючюк улуну Къызыл Байракъны ордени бла саугъалагъандыла.

Кючюкланы Шабазны джашы Магомет Къызыл Джулдузну, Къызыл Байракъны, Ата джурт къазауатны I-чи, II-чи дараджалы орденле бла «Киевни къоруулагъаны ючюн», «Кенигсбергни алгъаны ючюн», «Берлинни алгъаны ючюн», «1941-чи – 1945-чи джыллада Уллу Ата джурт къазауатда Германияны хорлагъаны ючюн» медалла бла саугъаланнганды, Баш командующийден 18 кере Бюсюреу къагъыт алгъанды. Магометни 1948-чи джылда аскер къуллукъдан башына бош этедиле.

Ол кесини адамларын табар муратда джолун Орта Азиягъа тутады. Алай бла Кючюк улу излеб, кёб къыйналса да адамларын Къыргъызияны Фрунзе областыны Ивановский районунда табады. Ала бла бирге 1956-чы джыл сюргюнден ызларына къайтханланы биринчи тизиминде болуб джуртуна сау-эсен келген эди. Къазауатны джылларында терсликлери болмагъанлай кёчюрюлген халкъланы чекген къыйынлыкъларын кёре, кёб соруугъа джууаб табалмай, алагъа хаман эсин бёле, джюреги бек къыйналгъанлай тургъанды. Алай болса да Ата джуртха керек кюнде ёрге турууну кесини баш борчларыны бирине санагъанды, аны ючюн болур эди кеси да патриот шартларын ахыр кюнюне дери тас этмегенлей тургъаны да. Тау джуртунда юйдегиси бла джашагъанды. Ол, къазауатда юч кере джаралы болгъаны, контузия да алгъаны амалтын кёб джылланы инджилиб джашагъанды. Аланы джарсыуларындан ауруб, ётгюр Магомет, 2006чы джыл кесини туугъан кюнюнде - аууз-герги (октябрь) айны 12-де – тау элинде, юйдегисини къолунда ауушханды, джандетли болсун.

Къарачай-малкъар халкъны батыр уланы Кючюкланы Шабазны джашы Магометни сыйын, махтауун кимден да бек тау халкъы иги биледи. Кеси да ахыр кюнюне дери миллетине къуллукъ этгенди, халкъны аллында мийик дараджагъа – халкъ махтаугъа - тыйыншлы болгъанды. РСФСР-ни халкъ артисти Кючюкланы Магометни аты къарачай-малкъар халкъны тёлюлерини джюреклеринде ёмюрлюкге сакъланныкъды, джукъланмазлыкъ джулдузча къаллыкъды.

БАТЧАЛАНЫ Фатима.
Tinibek 06.11.2019 13:28:22
Сообщений: 1169
2019 дж. аууз-герги айны 26
Илму конференция
КЪАРАЧАЙГЪА АЙЫРЫБ ДЖАН АУРУТХАНДЫ


Кёб болмай Алийланы Умар атлы Къарачай-Черкес кърал университетде белгили алим Невская Валентина Павловнаны 100джыллыгъына аталыб, Бютеуэресей илму конференция ётдю. Анга Эресейни кёб джеринден - Москвадан, Санкт-Петербургдан, Ростовдан, хоншу республикаладан – келген эдиле алимле.

Аты бютеу дуниягъа белгили алимни сыйлаб, конференциягъа Белоруссиядан, Абхазиядан, Гюрджюден, Тюркден да къошулгъан эдиле илму къуллукъчула.

Айтыргъа джамагъат къуллукъчула, джазыучула, Невскаяны таныгъанла, аны къолунда окъугъанла, юйдегиси, университетни студентлери - зал толу бир адам джыйылгъан эди.

Университетни ректору Ёзденланы Таусолтан, джыйылгъанлагъа хошкелди да айтыб, тарих илмуланы доктору Невская Валентина кавказ миллетлени тарихлерин тинтиуню джангы илму дараджагъа чыгъаргъанын, бу тукъум конференцияны магъанасы къуру онглу алимге сый бергенибизни белгиси болуб къалмай, бардырылгъан илму ушакъланы, кенгешлени, керти тарихни ачыкъларгъа, кавказ миллетлени арасында джарашыулулукъну сакъларгъа файдасы боллугъун да чертди. Таусолтан бла энчи ушагъыбызда, джыйылгъан алимле Къарачайны юсюнден не къадар кёбюрек билсинле, джуртубузну ариулугъун кёрсюнле, миллетибизни къонакъбайлыкъ эте билгенин ангыласынла, аны бла бирге ким да болсун, Къарачайгъа игилик этгенни миллетибиз унутуб къоймагъанын, джылла ётселе да, къарачай миллет ол затны эсинде тутханын кёрсюнле, деген оюмун айтды.

Къарачай-Черкес Республиканы окъуу бла илму министрини орунбасары Карасова Заира быллай илму конференция регионну эм онглу баш окъуу заведениелерини биринде, кеси да мийик дараджада бардырылгъанын чертиб сёлешди.

Къарачай шахарны башчысыны орунбасары Къараланы Азрет, Невская Валентинаны бютеу кавказ миллетлени, бютюн да бек къарачайлыланы, тарихлерин тинтиуде уллу джетишимле этгенин айтды.

Валентина Павловнаны къызы Татьяна Александровна, ол да тарих илмуланы докторуду, анасына къарачайлыланы быллай уллу сый бергенлерине асыры къууаннгандан кеси да джылады, джыйылгъанланы да джылатды.

Джазыу дегенинг сейирди. Москвада окъуй, ишлей тургъан къызны атасына «къралны джауу» деген ётюрюк бедишни тагъыб, юйдегисине да, сизни быллай уллу шахарлада джашаргъа эркинлигигиз джокъду, дегенни айтыб ашыргъанларында, Скворцова (Невская) Валентина амалсыздан келиб Черкесск шахаргъа тюшеди. Алай а, джылай-джылай келсе да, тиширыу насыбын да былайда табады, илмуну тёрюне да былайда чыгъады, миллетден мардасыз разылыкъ да былайда табады.

Къарачай миллетни джазыуу юйдегисини джазыууна ушагъаны себебли, Невская айырыб джан аурутханды бизни миллетге.

Къарачайлыла не заманда да анасына уллу сый бергенлерин чертиб, талай затны эсге тюшюрдю Татьяна Александровна. Бир джолда, къартладан хапар джыя айланнган сагъатында, бир къарт киши, паспортундан чыгъарыб, къагъытчыкъны узатханды, «мында джазылгъан китабны табыб берелмезмисе», деб. Алим, къууаныб, табыб береллигин да, китабны джазгъан кеси болгъанын да айтханында, къарт киши джаш адам, быллай онглу китабны джазгъанына бек сейирсиннгенди. Дагъыда бир джолда, джыйылгъан джерде, тарихни юсюнден къаты даулаша келиб, бир билимли адам: «Сен не билесе, Невская кеси алай джазады», - дегенди, Невскаяны кеси бла даулаша тургъанындан хапары болмай.

«Ма былай тюз адамланы сюйгенлери, алимге уллу багъа бергенлери къралны не мийик саугъасындан да багъалы эди анама»,- деди Татьяна Александровна.

Кърал махтауу да, дуния махтауу да уллу болгъандыла аны. Башха затын айтмай, бир саугъагъа эки кере тыйыншлы болгъанын айтсакъ да ангылашынныкъды алимни дараджасы. Онглу илму ишлери ючюн, халкъла арасы Кембридж биография аралыкъны бегими бла талай минг алимни ичинден сайланыб, Невская Валентинагъа эки кере - 1993-чю джыл, 1995-чи джыл «Джылны Тиширыуу» деген сыйлы ат аталгъанды. Ол аралыкъ чыгъаргъан журналны бетлерине Невскаяны аты эки кере тюшгенди.

Алимни джашау эмда илму джолундан да хапар айта, Къарачай-Черкес республикан гуманитар-тинтиу институтну илму къуллукъчусу, тарих илмуланы кандидаты Карданова Ася, тарих илмуланы доктору, Ставрополда Шимал Кавказ федерал университетни профессору Колесникова Марина, тарих илмуланы кандидаты, Алийланы Умар атлы Къарачай-Черкес кърал университетни доценти Абайханланы Патия, тарих илмуланы доктору, Къабарты-Малкъар кърал университетни профессору Кузьминов Пётр, тарих илмуланы доктору, Лихачев атлы Краснодар кърал илму-тинтиу институтну профессору Еремеева Анна, тарих илмуланы кандидаты, Москвада халкъла арасы кърал институтну илму къуллукъчусу Муханов Вадим илму докладла этдиле.

Къарачай шахарны администрациясыны мекямыны аллында миллетибизге файдалары джукъгъан адамланы (кёбюсю къарачайлыладыла) мермер къангалары тизиледиле. Аланы арасында Невская Валентинаныкъы да барды. Конференцияны биринчи кесегинден сора, барыб мермер къангагъа гокка хансла салдыла. Ызы бла экинчи кесеги болду. Эресей Федерацияны баш окъуууну махтаулу къуллукъчусу, экономика илмуланы кандидаты Байрамукъланы Измаил, тарих илмуланы доктору Алийланы Умар атлы университетни профессору Къойчуланы Аскербий, бу университетни проректору Пазов Сергей, тарих илмуланы кандидаты, Батчаланы Айтек атлы къарачай илму-тинтиу институтну тамадасы Шаманланы Ибрахим, тарих илмуланы доктору, Алийланы Умар атлы университетни профессору Бегеуулланы Рустам, Эресейни Илмула академиясыны археология институтунда илму архивни тамадасы Къочхарланы Умар, тарих илмуланы кандидаты, республикан архивни бёлюмюню тамадасы Батчаланы Шамил, тарих илмуланы кандидаты, Къарачай-Черкес республикан гуманитар институтну илму къуллукъчусу Мамчуланы Фатима, Алийланы Умар атлы университетни профессорлары, устазлары ашхамгъа дери илму кенгешле бардырыб, аягъында резолюция алдыла.

Конференция да болгъунчу хар алимни илму оюмудоклады бешджюз бети бла китаб болуб чыкъгъаны асыулу иш болду. Университетни ректору Ёзденланы Таусолтанны, Невскаяны атын университетде бир аудиториягъа берирге деген оюмун, джамагъат къуллукъчу Ёзденланы Аубекирни алимни атын Ючкекенде бир орамгъа атаргъа деген оюмун да джыйылгъан джамагъат бек джаратды. Барысындан да тыйыншлысы уа Къарачай-Черкес кърал гуманитар-излем институтха, Невская Валентина кёб джылларын берген институтха, аны атын атаргъа тыйыншлыды. Ол оюмну кёб алим айтды: Бегеуулланы Рустам, Къаракетлени Индияна, Батчаланы Шамил, Мамчуланы Фатима...

Экинчи кюнюнде Невская Валентина хапар джыя айланнган эллеге - Учкуланнга, Хурзукга, Къарт-Джуртха бардыла. Эллени мектабларында, музейлеринде болдула. Къалайда да джыр бла, тепсеу бла, джыйыннга джасалгъанча, тепсиле бла тюбегенлерине къууаныб, тамаша Джуртубузну ариулугъуна да сукъланыб, миллетибизни къонакъбайлыкъ эте билгенине да сейирсиниб чачылдыла.

Быллай тюбешиуле къонакъбайлыкъ этгеннге къыйын тийселе да, сау болсунла университетни къуллукъчулары, эски эллерибизни джамагъаты, къонакъланы эслеринде кёбге къаладыла. Келген къонакъла, алимле болгъанларын эсге алсакъ а, джуртубузну, миллетибизни иги бла эсде сакълагъан бла къалмай, джазгъанларында да сагъынырыкъларына ийнанабыз.

КЪОРКЪМАЗЛАНЫ Салима.
Tinibek 06.11.2019 13:29:21
Сообщений: 1169
2019 дж. аууз-герги айны 26 "КЪАРАЧАЙ"
Афганчыла
«ДЖАШАУУНГ ХАЛЫДА
ТАГЪЫЛГЪАНЧА КЁРЮНЕ ЭДИ...»



Къанаматланы (документлеринде Кономатов деб джазылгъанды) Тохтарны джашы Назир 1966-чы джыл къыркъар (август) айны 20-да Къобан районну Пристань элинде туугъанды. Элде сегизджыллыкъ школну тауусхандан сора, ол Николаевкада школда окъуб орта билим алгъанды. Андан сора колхозгъа ишге киргенди, анда Назир бир джылны къурулуш ишледе уруннганды.

1984-чю джыл аууз-герги (октябрь) айны 20-да аскерге чакъырылады. Ставрополда аскерчилени джыйгъан пунктда 2-3 кюн тургъандан сора, Назирни дагъыда башха талай джашны Батайск шахаргъа ашырадыла. Бир-эки кюнден сора ол Узбекистанны Термез шахарына кетеди. Назир алайда юч айны карантинде тургъанды.

Назирни Афганистаннга кетерик хапарын аны анасы бла абадан къарнашы Казим къайдан эсе да эшитиб, олсагъатлай ала Термезге тебрегендиле. Ары барыб тюшгенлей, Назирни тургъан джерин табыб, командирине да тюбегендиле, Афганистаннга ашырмазларын тилеб кюрешгендиле. Командир: «Аны Афганистаннга иерик тюлбюз, къайгъылы болмагъыз», - деб, аланы джюреклерин басады. Андан сора Назирни къазауат баргъан къоркъуулу джерге кетмезине толу ийнаныб, анасы бла къарнашы юйлерине къайтадыла. Алайда Къанамат улуну юч айны къазауатха кючлю хазырлагъандыла, хар неге да юретгендиле. Андан сора, 1985-чи джыл байрым (февраль) айны 3-де, Афганистаннга ашыргъандыла. Кеси айтхандан, алгъы бурун ол мараб атыучу полкну 8-чи ротасыны тоб атыучу взводуну бир бёлюмюню командири болгъанды. Артда уа Назирни тахса ротаны бугъунуб джауну аллын сакълаучу бёлегине кёчюргендиле. Ол анда къуллугъун къаллай халда бардыргъанын айтыргъа излемесе да, тилегеникде былай хапар айтыб башлады:

- Биринчи кюнледе былай деб джукъ ангыламай эдик. Окъ къайдан учуб келлиги кишини акъылына да келмей эди. Окъ къатынгда тенгинге тийсе уа, джашауунг халыда тагъылыб тургъанча кёрюне эди. Не джаны бла да сакъ болургъа керек эди, биргемде аскерчилеге да, джууаблылыкъны унутмай, сагъышлы бола эдим. Бир бош затны юсюнде сакълыкъ амалтын ачыб къалырла, деген къоркъуу тюше эди меннге. Аны ючюн болур эди, хар бирине буйрукъ бергинчи аланы халларын билиб, кёзлерине къараб, «кёллеринден толу хапар» сора эдим. Не къыйын болумгъа тюшсек да джангыз эсибизде таймаздан тургъан - Ата джуртну аллында берген антыбызгъа керти къалыргъа эмда юйде сагъышлы болуб, аллыбызгъа къараб тургъан анабыз, эгечибиз, къарнашыбыз эдиле. Интернационал борчуму толу бериб, сау-эсен юйюме къайтсам деген муратны мен да алгъа салгъанлай тургъанма.

Бизни батальон «засадный» эди. Кече бла чыгъа эдик да, тёгерекде душманланы тургъан джерлери ачыкъланса, бугъунуб, аланы алларын сакълаб туруб, чабыуул этерге эди борчубуз. Ол заманда, хазна къалмай, джаш адамла эдик да, къолубузгъа автоматны тутаргъа, окъ атаргъа юреннгенлигибизге, аллай ачы затланы кёрлюкбюз деб, акъылыбызгъа да келтирмей эдик. Аскер джумушха бир айгъа кетгенибиз да бола эди. Бир джолда 15-16 километр узакълыкъда рейдге чыкъгъан эдик. Аллай джумушланы биринде, кече 16 джаш болуб, командир бла мен бек къоркъуулу болумгъа тюшген эдик. Бир бёлек душман тёгерегибизни алдыла. Алайда ачы уруш болду. Ол сермешиуде бир талай джашыбыз да ёлдю, асламыбыз сау-эсен къайтдыкъ. Джаралы болгъанларыбыз да бар эдиле. Ызыбызгъа келгеникде джашла: «...10 джылгъа къарт болдукъ», - деген эдиле. Иги да дейсе, къазауатны юсюнден хапаргъа тынгыласанг да тюшесе бир тюрлю бир халгъа. Аскерчи тенглеринги ёлюклерин келтириб, шинеллеге сала тебресенг, артыкъ да бек ангылаб тебрейсе урушну ачылыгъы бла хатерсизлигин, - деб, ол кёзюуле ызына къайтханча, Назирни джюрегин бир тюрлю бир мыдахлыкъ басыб, ол ауур ахсынды.

Къанамат улу Афганистанны Кандагар, Герат дагъыда талай башха джерлеринде къуллукъ этгенди. Къалайда адам бек керек болса аны ары джибериб тургъандыла. Ол ёлюмню кёзюне талай кере къарагъанды. Къоркъуулу кёзюулени юсюнден айта келиб, бир джолда моджахедле Иранны чегинден сауут-саба ётдюрюб бир тонна наркотикге ауушдурургъа тебреген уллу кериуанны къурутханларын да айтды. Ол аскер операцияны терен магъанасы болгъаны амалтын аскерчилерибиз джанларынкъанларын аямай сермешген эдиле. Артыкъсыз да бек кавказ миллетлени келечилери, ол аскер джумушда керти ётгюрлюк кёргюзгенлерини, керти батырлыкъ танытханларыны юслеринден кёлю кёлтюрюлюб хапар айтды Назир.

- Биз къуллукъ этген заманда Совет Союздан аскерчилени хаман келтириб къуйгъанлай тура эдиле. Аланы арасында къарачай джашланы кёрсем, бек къууана эдим, джуртуму, элими тансыкълаб. Къарачайлыла болмай къалсала уа, андан да бек къууана эдим, бу отну ичинде бизден башхала кюймесинле деген акъыл бла. Аны айтханым, арт айлада ёлгенле кёб бола, талай джашны ёлюклерин сандыкълагъа салыб, Совет къралыбызгъа ашыра эдиле. Аланы кёргенимде, джюрегиме бир къайгъы кирген эди, - деди Къанамат улу.

Афганистанда КъарачайЧеркесиядан талай джашха джолукъгъан хапарын да айтды. Джёгетей Аягъы шахардан Орусланы Халисни, Элтаркъачдан Доюнланы Рашидни, Кубинадан Хулия Михаилны, Китов Аскерни, Шебзухов Асны дагъыда башха джердешлерин эсине тюшюрдю Назир.

- Аскер къуллугъуму бошаб джуртума, хазырланнган кёзюуде, мен тамам кесими омакъ этеме деб, парад кийимлерими да къабыргъаларындан тигиб, тарыракъ этиб, тюрлю-тюрлю джасауланы да джарашдырыб кюрешген эдим. Эки джылны ичинде кёб тюрлю суратлагъа тюшген эдим да, аланы да альбомгъа джабышдырыб, Афганистанны джеринде баргъан къазауатда тенглерими суратлары да бар эдиле анда, къысхасы, хар неми да таб джарашдыргъан эдим. Бизге уа алай этерге болмай эди. Аны юсюнден тамадабыз къаты айтхан эди. Сора джолгъа чыгъарыбызны аллы бла барыбызны да бир сафха тизди тамада. Менича «омакъланы» айырыб, 5-6 адамны, бир джанына чыгъарды. Бизге, афганчылагъа, сурат, не альбом, неда аны кибик джукъ алдырыргъа къоймадыла, сыйырдыла. Мени уа альбомум суратладан толуб эди, къазауатны юсюнден джазылгъан джырла, назмула да бар эдиле. Аланы бирин да алыргъа эркинлик бермедиле. Аласыз болсакъ да, сау-эсен джыйылдыкъ юйюбюзге, - дейди Къанамат улу.

Кертиси да, Афганистанда аскерчи тенглери бла тюшген суратларын биргесине келтиралмаса да аны эсинден ол тенгле бир кере да кете болмазла, эшта. Къазауатны эм ачы кёзюулерин сынаса да, ол кёлюн джарыкъ этерге кюреше джашагъаны хакъды. Кеси айтханлай, «джаханимни кёрмей, джандетге кёл салмазса» деб, тынчлыкъ, рахатлыкъ орналгъан къралыбызда джашагъан эм уллу насыб болгъанын кимден да бек бусагъатда тёлюлени арасында афганчыла иги ангылайдыла.

Назир къуллугъун болджалындан юч айны артыкъ этгенди. Туугъан элине 1986чы джыл байрым (февраль) айны 6-да къайтханды. Аскерден къайтхандан сора талай джылны «Тепличный» комбинатда, андан сора Троллейбус управлениеде 15 джылдан аслам заманны урунуб тургъанды.

Къанаматланы Тохтарны джашы Назир – Совет Аскерни сержанты - къралны аллында этген антына кертилей къалгъаны ючюн, къоркъуулу болумлада батырлыкъ танытханы ючюн «Хурметли афган халкъдан бюсюреу», «Генерал Махамет улу» деген медалла, «Совет Аскерни айырмасы» деген сыйлы белги дагъыда 8 тюрлю аскер саугъа алгъанды. Афганистанны, Совет Союзну правительстволарындан Бюсюреу къагъытла бла да саугъаланнганды. Бюгюнлюкде Назир Чапаевское элде джашайды, юй бийчеси бла юч сабийни ёсдюреди. Аланы ариу халиге, намысха, адебге юретгенлей, джаш тёлюню патриот иннетде ёсдюрюуге аталгъан джамагъат ишлеге да тири къошулгъанлай турады.

БАТЧАЛАНЫ Фатима.
Tinibek 06.11.2019 14:43:35
Сообщений: 1169
2019 дж. аууз-герги айны 17
Байрам
КЪАРАЧАЙ ШАХАРНЫ КЮНЮНДЕ...

Аууз-герги (октябрь) айны 11-де Къарачай шахарны кюню кенг белгиленнгенди. Шахарны къуралгъанына 92 джыл толгъанды.


Къууанчха аталыб кёб иш этилгенди. Аланы арасында заманны излемине келишген джангы ачыкъ физкультурасаулукъ сакълау аралыкъны къууанч халда ачылыуу болгъанды. Ары кёб адам келген эди – Къарачай шахар округну мэри Диналаны Алик, КъЧР-ни физкультура бла спорт министрини орунбасары Тхагапсов Ахмед, КъЧР-ни Халкъ Джыйылыууну (Парламентини) депутатлары, спортну ветеранлары, школлада окъугъан сохтала, шахарчыла дагъыда башхала. Джангы аралыкъны ачаргъа эмда аны къызыл лентасын кесерге эркинлик шахарны мэри Диналаны Алик бла КъЧР-ни махтаулу устазы, спортну ветераны Емельянов Николайгъа берилген эди.

Андан сора Къарачай шахарны мэри Диналаны Алик кесини сёзюнде адамланы Шахарны кюню бла алгъышлагъанды, джангы аралыкъны юсюнден да хапар айтханды.

- Барыгъызны да Шахарыбызны кюню бла таза джюрекден алгъышлайма! Бюгюн, Къарачай-Черкесияны башчылыгъыны болушлугъу бла быллай аламат спорт комплексни ачханыбыз бизге уллу саугъады. Былайда футбол ойнаучу тюз, чабыучу джолчукъла, тюрлю-тюрлю тренажёрла, регби ойнарча джер дагъыда башха затла бардыла. Была барысы да ёсюб келген джаш тёлюге да, башхалагъа да саулукълу болургъа эмда чыныгъыргъа себеблик этерикдиле деб толу ышанама, - дегенди Диналаны Алик.

Ызы бла Дина улу ачыкъ физкультура-саулукъ сакълау аралыкъны ишлеген къурулушчулагъа, ишлерин заманында эмда деменгили этгенлери ючюн, Бюсюреу къагъытла бергенди.

«Бу объект «Спорт – джашауну джоругъу» деген федерал программаны тамалында ишленнгенди. Къарачай шахар спортчуланы уясыды. Мындан ары да аллай махтаулу спортчуланы саны ёсгенден ёсе барлыгъына ишексизме», - деб чертгенди КъЧР-ни физкультура бла спорт министрини орунбасары Тхагапсов Ахмед.

Андан сора, «Хорламгъа 75 атлам» деген муниципалла арасы программагъа кёре, спорт комплекс орналгъан джерде, 20 къайын терек орнатылгъанды. Бу ишни Уллу Хорламны келтирген Джигитлерибизге атаб бардыргъандыла.

Ызы бла байрамгъа келген къонакъла шахарны «Саулукъ» деген стадионуна атланнгандыла. Анда этноспортну фестивалы бардырылгъанды. Анга 200-ге джууукъ адам къошулгъан эди - студентле, школлада окъугъанла, шахарчыла.

Алгъы бурун, шахарны мэри Диналаны Алик эришиулеге къошулгъанланы джылы алгъышлаб, уллу джетишимле теджегенди.

Джыйылгъанланы аллында Къарачай-Черкес кърал университетни ректору ЁзденланыТаусолтан да сёлешгенди.

«Бюгюн этноспортну фестивалын бардыргъаныбыз бизге бек магъаналы ишди. Нек десегиз, Къарачай шахар адетни, намысны, тарихни, маданиятны шахарыды. Мен ангылагъаннга кёре, бизни шахарыбыз Кавказны ичинде эм ариуланы бириди. Барыгъызны да байрам бла алгъышлай, джетишимле теджейме», - деб тамамлагъанды сёзюн Ёзден улу.

Андан сора КъЧР-ни миллет ишлерини, кёбчюлюк коммуникацияла бла басманы хакъындан министрини биринчи орунбасары Хубийланы Ислам фестивалны къурагъанлагъа разылыгъын билдириб сёлешгенди эмда Къарачай шахарны мэри Диналаны Алик бла КъЧКъУ-ну ректору Ёзденланы Таусолтаннга бу мероприятиени къурагъанлары эмда миллетлени арасында шохлукъну, бирикмекликни сакълаугъа къошхан юлюшлери ючюн министерствону Хурмет грамоталары бла саугъалагъанды.

Эришиулеге къошулгъанла этноспортну тюрлю-тюрлюсюнде кеслерин сынагъандыла. Сёз ючюн, таугъа чыгъыб ызына къайтыу, ауур кёлтюрюу, къол таш атыу, къол тутуш, бел тутуш, сюнгю (копьё) атыу, садакъдан атыу... Хорлагъанлагъа Бюсюреу къагъытла бла саугъала берилгендиле.

Шахарны кюнюнде сабийлеге да тыйыншлысыча эс бёлюннгенди. Алагъа деб Мира атлы орамда джарыкълыкъ программа къуралгъан эди. Кюнню узуну сабийле джырлаб, тепсеб, ойнаб заманларын зауукълу ётдюргендиле...

«Город мастеров» деген ат бла фахмулу суратчыла, дизайнерле, студентле къурагъан кёрмючге да джамагъат эс ийиб къарай эди. Анда миллет киймлени, атабабаларыбыз хайырландыргъан юй-турмуш кереклени кёрюрге боллукъ эди.

Эм сейири уа, шахарчыланы ара майданда сакълай эди. Анда «Кубань – река дружбы» деген ат бла уллу концерт къуралгъан эди. Алайгъа келгенлени арасында КъЧР-ни вице-премьери Чеккуланы Хызыр, республикабызны шахарлары бла районларыны башчылары, башха регионладан келген къонакъла, шахарчыла бар эдиле.

Чеккуланы Хызыр КъЧРни Башчысы ийген алгъышлау къагъытны окъуду.

- Багъалы джердешле! Таза джюрекден Шахарны кюню бла алгъышлайма! Бюгюн кюнде Къарачай шахар ёсюмню джолунда тири атлайды. Мында школла, сабий садла, маданият аралыкъ, спорт комплексле ишленнгендиле. Энтда кёб зат этилликди. Бу къууанч Къарачай шахарда джашагъанланы, былайда туугъанланы эмда былайын сюйгенлени байрамыды. Мында джашагъанла шахарны социал-экономика, маданият джашаууна, билим бериу санагъатына, спортха уллу юлюшлерин къошадыла. Барыгъызгъа джетишимле, саулукъ-эсенлик теджейме, – деб айтыла эди Башчыны алгъышлауунда.

Гитче Къарачай районну администрациясыны башчысы Байрамукъланы Рамазан, шахарла бла районланы башчыларыны атындан джамагъатны джылы алгъышлады, рахатлыкъ, мамырлыкъ теджеди. Шахарны кюнюне Диналаны Аликге саугъагъа шахарла бла районланы тамадаларыны аллеясын салыргъа сертификат берди.

Шахарны кюню уллу концерт бла, фейерверк бла тамамланды.

САЛПАГЪАРЛАНЫ Умар.
Tinibek 06.11.2019 14:44:30
Сообщений: 1169
2019 дж. аууз-герги айны 17
Эсгериу
МИЛЛЕТИМИ ДЖАКЪЧЫСЫ ЭДИ

Эресейге белгили алим тиширыу Валентина Павловна Невская туугъанлы быйыл къыркъар (август) айны 1-де 100 джыл толгъанды.


Ол Самара шахарда туугъанды. 1947-чи джыл Москвада кърал педагогика институтну тарих факультетин тауусхандан сора, аспирантурагъа кириб, аны да джетишимли бошагъанды. Кёбню кёрген, кёб джерде ишлеген алим тиширыуну джазыуу Шимал Кавказгъа келтиргенди. 1951-чи джыл ол Черкесскеде устазла хазырлагъан институтда устаз болуб ишлеб тебрегенди. 1953-чю джыл Черкесскеде илму-тинтиу институтда тарих бёлюмге тамадалыкъгъа теджелгенди.

Бизни миллетибизге уллу джумуш этген алимди Валентина Павловна. Къарачай халкъ тарих джуртуна къайтхандан сора, ол бизни халкъны тарих джолун, маданиятын тинтиб башлагъанды. Алим къызны доктор диссертациясы да бизни миллет бла байламлы болгъанды. «Карачай в XIX веке. Эволюция аграрного строя и сельской общины» - алай эди аны аты.

Къарачайны эллеринде айланыб, миллетни тарихинден, этнографиясындан, маданиятындан, адабиятындан терен хапарлы болады. Къралны архивлерине джол салыб, Къарачайны тарихи бла байламлы кёб магъаналы документни табады, китаблада ол затланы барын да ачыкъ айтады.

Къарачайны юсюнден ол иги кесек илму иш эмда китаб джазгъанды. Бизни миллетни керти, тюз тарихинден хапар айтхан алим тиширыу кёб таякъ да кёлтюргенди. Ахырында болмагъан чурумла бла аны былайдан къоратхандыла. Алай болса да, ол джашаууну ахыр кюнюне дери Къарачай бла байламлылыгъын тас этмегенди.

Фахмулу, ётгюр, уллу адамлыгъы болгъан онглу алим тиширыуну къарачай халкъ кесине къыз этгенди. Валентина Павловна ол зат бла ёхтемленнгенлей тургъанды. 2009-чу джыл башил (январь) айны 29-да ол дуниядан кетгенди.

Аны ахыр джолгъа ашырыргъа Къарачайдан делегация баргъанды. Баргъанла юйдегисине кёб джылы сёз айтхандыла, аны аты халкъны джюрегинде джашарыгъын чертгендиле.

Невская Татьяна Александровна тарих илмуланы докторуду, Валентина Павловнаны къызыды. Миллетибизни интеллигенциясы бла шохлукъ джюрютеди, халкъыбызда анасыны сыйы уллу болгъанын кёргенлей, сезгенлей турады.

Къарачай халкъны джакълагъан, сюйген онглу алимге, «Къарачайны къызы» атха тыйыншлы болгъан орус тиширыугъа этген назмуму газет окъуучулагъа теджейме.

МАМЧУЛАНЫ Дина.


Къарачайны къызыса

Эресейни джюрегинден чыкъгъанса,
Акъылынг да, билиминг да ёлчесиз,
Дуния билген затны айтды, демегиз,
Болалмайды адам онглу ёзексиз.

Уллу халкъынг, сени ариу ёсдюрюб,
Джибергенди мийик кёкге учаргъа,
Тазалыкъны, адамлыкъны сюйдюрюб,
Юретгенди ашхылагъа ушаргъа.

Шам Кавказны сайлагъанса джашаргъа,
Ашыргъанса ёмюрюнгю былайда,
Таймагъанса сен тюзлюкню джолундан,
Атынг къалыр айтыулада-джырлада.

Валентина, Къарачайны къызыса,
Сый береди халкъым сеннге тохтаусуз.
Керти сёзюнг, ёмюрледен нюр алыб,
Тууар кюннге къуллукъ этер алдаусуз.

Илму кёкню тамам джарыкъ джулдузу
Болгъанынга заман этер шагъатлыкъ,
Элек бла сюзюб тарих тенгизни,
Шош тюзлюкге бергенсе сен азатлыкъ.

Къыйынынгы халкъым иги биледи –
Оюм къаланг къаллыкъ тюлдю иесиз,
Къыйын джолда – чаууллада, ташлада
Джерсиз атда баргъанса сен джюгенсиз.

Невская – алим къыз, джашауунгу
Ушатама уруш этген джигитге,
Алан халкъым, кёбню кёрген, эсгерген,
Хорлатырыкъ тюлдю сени ёлюмге.
Tinibek 06.11.2019 15:44:08
Сообщений: 1169
2019 дж. аууз-герги айны10 "КЪАРАЧАЙ"
Батчаланы Муссаны 80-джыллыгъына
ДЖАРЫКЪ ЫЗ КЪОЙГЪАНДЫ

Джашауу джашлай юзюлген фахмулу джазыучубуз Батчаланы Хаджи-Кишини джашы Муссагъа аууз-герги (октябрь) айны 2-де 80 джыл толлукъ эди. Джулдуз учханча, ол къысха ёмюрюню ичинде джарыкъ ыз къойгъанды. Ол кесини чыгъармалары бла къарачай-малкъар адабиятны мийик дараджагъа чыгъаргъанды. Аны творчествосу бизни адабиятда энчи орун алады, башхалагъа ушамагъан кесича бир дунияды, десек да джангылмазбыз.


Озгъан ыйыкъда, фахмулу джазыучугъа аталыб аны туугъан кюнюнде Къумуш элни Маданият юйюнде уллу къууанч джыйылыу болду. Ары республикабызда белгили алимле, тарихчиле, джазыучула, поэтле, Муссаны тенглери, КъЧКъУ-дан делегация, аны джууукълары бла биргесине ишлеген устазла, элчиле, Къумуш школдан устазла бла сохтала, тышындан да кёб къонакъ келген эдиле. Залгъа адамла сыйынмай эдиле.

Джыйылыуну ача, сёз КъЧР-ни Халкъ джазыучусу Тотуркъулланы Къазий-Магомедге берилди. Ол былайгъа келгенин башына уллу сыйгъа санагъанын, Батчаланы Муссаны чыгъармачылыкъ джолундан джыйылгъан миллетге къысха хапар айтды.

- Джашауу джашлай юзюлген Батчаланы Мусса кеси да адабиятда энчи сокъмакъ къойгъанды. Ташлы, тикли джолну кёб сагъыш этиб сайлагъан эди ол. Кёбле баргъан уллу джолну букъусу аны тунчукъдурлугъун ариу биле эди, энчи сокъмакъны къыйынлыгъын, хатерсизлигин да кескин сезе эди. Ол себебден Минги Тауну тёппесине атланнган ётгюр таулуча, кесин бегитиб чыкъгъан эди ол къыйын джолгъа. Къаламы джити къыйылыб эди, билим къапчыгъында да джолуна джетерча бир «азыгъы» бар эди. Джити ташлагъа абына, джыгъыла-тура, дагъыда хыны джеллеге ёшюнюн бургъанлай, кёбле сыйдам джолда арба бла элталмагъан джюкню ол тик ёрге джаяу элте эди. Алгъа таукел къарай ёргеден ёрге, терк чыгъыб бара эди. Айхай да, джюк ауур болса ыз да терен къалады. 43 джылгъа тюгел джетмей кетген Мусса къысха джашауунда 10дан артыкъ китаб джазгъанды. Аны мийикге ёрлерге, мийиктин учаргъа себеб берген эки кючлю къанаты бар эди – ана тили бла орус тили, - деди Тотуркъулланы Къазий Магомед.



Тотуркъул улу Муссаны чыгъармалырына белгили алимле уллу багъа бериб джазгъанларындан да талай юлгю келтирди, поэтни бир талай назмусун да окъуду.

Поэтге аталгъан къууанч джыйылыуда дагъыда башхалагъа сёз берилди. Тарих илмуланы доктору Къойчуланы Аскербий Мусса бла Ленинградда джаш джазыучуланы джыйылыуларында тюбешиб, танышханларыны юсюнден эмда авторну чыгъармаларында бай философиялы къол ишлерине махтау сёзле айтды. Профессор Къойчу улу басмадан джангы чыкъгъан «Очерки духовной культуры карачаевского народа XIV – XX в.в.» атлы кесини китабында къаламчы къарнашыны чыгъармалары энчи орун алгъанларын черте, ол китабны Муссаны библиотекасына саугъа этиб, аны юйдегисине берди.

Къарачай-Черкес Республиканы халкъ поэти, Омар Хайямны чыгъармаларын къарачай тилге кёчюрген Батчаланы Альберт да джыйылгъан миллетни аллына чыгъыб, Муссаны адамлыкъ шартларын черте, чемер къаламчы бла къаты шохлукъ джюрютюб тургъан джылларын эсине тюшюрдю.

- Мен Мусса бла бирге институтда окъугъанма. Бюгюнча эсимдеди аны джарыкъ тюрсюню, Мусса сабыр, акъыллы, намыслы адам эди, джандетли болсун. Аны заманында болгъаным меннге бюгюн бир уллу насыб болгъанды деб турама. Институтну бошаб барыбыз да бирер джары кетгенек. Мен Доммайгъа кетиб, туугъан джеримде ишлей эдим. Алайгъа тышындан белгили адамла кёб келе эдиле солургъа. Совет джазыучула, тарихчиле, поэтле да келиучен эдиле. Алайды да, Мусса уллу поэтле, джазыучула, суратчыла бла тангла атдырыучан эди. Ма ол заманда шагъырей болгъан эдим Муссаны чыгъармачылыкъ джолу бла да. Ала бла бирге кюнден кюннге мен да бир джангы зат ача бара эдим кесиме. Былайда чертиб айтыргъа излейме. Малкъардан бир адам меннге хапар айтхан эди - Къайсынны 60-джыллыкъ байрамына джаш джазыучула, студентле да баргъан эдиле. Анда алгъышлау сёзледен сора Уллу Къайсыннга сёз берилгенинде ол: «Мен къарачай-малкъар адабиятны ёсюуюне, айныууна кёб сагъыш этгенлей тура эдим. Аны тыйыншлы дараджагъа чыгъыб кёргюнчю ёлюб къалама деген къоркъуу бар эди менде. Энди ёлсем да къоркъмайма, билемисиз, нек? Батчаланы Мусса барды, аны ючюн къоркъмайма!» - деб джыйылгъан миллетни аллына чыгъыб айтхан эди. Аллай сый, багъа бере эди Муссагъа Къайсын, - деди Батчаланы Альберт. Къаламчы тенгини сыйына аталыб бардырылгъан джыйылыуну къурагъанлагъа ол джюрек разылыгъын билдирди. Омар Хайямны чыгъармаларын кёчюрген китабын ол Батчаланы Муссаны энчи библиотекасына саугъа этиб, туудугъуна берди.

Ызы бла республикада устазланы билимлерин ёсдюрген институтну къарачай, ногъай тиллени кафедрасыны тамадасы Мамаланы Таугерийни къызы Фатима да Муссагъа багъа, сый бериб сёлешди.

- Мен 80-чы джыллада Уллу Къайсын бла тюбешиб сёлеширге насыб тюшген къауумданма. Ма аллай тюбешиулени биринде Муссаны керти чемерлигине махтау салыб айтхан эди ол: «Дунияда Мусса мени чакълы бир джашаса, дунияны башында мени атым унутулур эди», - деб аллай багъа бере эди Къулийланы Къайсын. Ай медет, ол тамам джазар заманында ажымлы кетди дуниядан, джандетли болсун. Джашагъан къысха заманны ичинде ол бек терен сокъмакъ къойгъанды. «...Мени юйюм джулдузлагъа джууукъду...» деб, бизни джулдузлагъа джууукъ этиб, барыбызны да алайгъа чыгъарыб кёргюзеди поэт. Мени ишим ана тил бла байламлы болгъаны себебли, мен Муссаны чыгъармаларын школ программагъа 2-чиден башлаб 11-чи классгъа дери салыргъа кюрешгенме. 10-чу классны сохталарына джораланыб джангы китаб чыгъа турады, анда Муссаны чыгъармалары аслам салыннгандыла. Аны филология илмуланы доктору Къараланы Зухра бла филология илмуланы кандидаты Хапаланы Светлана джарашдыргъандыла. Муссаны хар джазгъаны сабийлени огъай эсенг, абаданланы да адебге, намысха, ашхы шартлагъа, ариу халиге юретеди, керти адам болургъа чакъырады. Къумуш элни эшитсенг, олсагъатлай Мусса эсинге келмей болмайды. Ол «Элчилерим» деген чыгъармасында адамланы ич дунияларын, бир-бирине тин-иннет байламлылыкъларын тамам уста, ачыкъ, тынч тил бла джазыб кёргюзгенди. Халкъны юсюнден, элчилерини атларын да тюрлендирмей джазгъаны окъуучуланы толу шагъырей этеди. Мусса къарачай классиклерибизни бириди. Мусса джашлай арабыздан кетсе да, аны джазгъанлары ёлмезлей кючю болгъаны себебли, аны аты къуру къумушчуланы ичинде болуб къалмай, кёб тёлюлени джюреклеринде джашарыкъды, - деди Мамаланы Фатима.

Джыйылыугъа Мусса бла бирге школда устаз болуб талай джылны ишлеген КъЧР-ни махтаулу устазы Эбзеланы Сейитни къызы Роза да келген эди. Ол Муссаны эсге тюшюре, анга сый, бюсюреу сёзле айтды. Залда аны эт адамларына да джюрек разылыгъын билдирди. Къумуш элде джангы ишлене тургъан школну арбазында закий Муссагъа бюст салыргъа тыйыншлы болгъанын да айтды. Ол джумушну Къарачай районну, Къумуш элни тамадалары къолгъа алыб, болушлукъ этселе бек магъаналы иш боллукъ эди деген оюмну билдирдиле элчиле.

Беш джылны мындан алда, джазыучуну 75джыллыкъ юбилейинде, Къумушда Мусса джашагъан орамгъа эмда орта школгъа поэтни аты аталгъанды.

Къумуш школну сохталары къууанч джыйылыуда Муссаны «Кюмюш акка», «Элия», «Элчилерим» дагъыда башха чыгъармаларындан сценкала этиб кёргюздюле. Ала сахнада тамам артистлеча ойнадыла, назмуларына макъам салыннган джырланы да уста джырладыла. 10-чу классны сохтасы Эриккенланы Алий орус тилде Батчаланы Муссагъа атаб кеси джазгъан назмусун окъуб джыйылгъан адамланы бек къууандырды. Залны ичинде кёзлерин сюрте къарагъанла да бар эдиле.

Муссаны къарнашы Амыр къууанч джыйылыуну аягъында программаны къурагъан сохталаны барысына да байрамны белгилеген медалла бла эмда авторну «Солнце светит всем» атлы китабы бла саугъалады. Ол Къумуш школну библиотекасына Батчаланы тукъумну энциклопедия китабын да саугъа этди. Закий Муссаны 80-джыллыкъ байрамын тюрлю-тюрлю къарачай хантладан къурулгъан тепсилеге чакъырыб, аны бла тамамладыла.

БАТЧАЛАНЫ Фатима.
Tinibek 07.11.2019 16:46:57
Сообщений: 1169
2019 дж. аууз-герги айны 10 "КЪАРАЧАЙ"
Къалай улу Аппаны 155-джыллыгъына
ДЖЫЛАМУКЪЛА ТУУДУРГЪАН ЧАМЛА

Къарачай-малкъар халкъны бусагъатда, энчи къраллыкълары болмагъан башха халкъланыча, бек уллу байлыгъы аны энчи миллет дуниясыды. Миллет адабият бла маданият, халкъ тёреле, дин, иннет байлыкъ саулай халкъыбызны бирикдириб, тарихни къыйын джолунда тас болмазгъа онг берген кючледиле. Бизни тёлюге джетген ана суратлау сёзюбюз халкъыбызны джашау джолунда деменгили ызы болгъанына шагъатды. Алай а адабиятыбызны, башха кёб затыбызныча, тарихи чарсха батылыбды.


XIX-чу ёмюрге дери къуралгъан адабиятдан заман бизге ненча закий назмучуну атларын, аланы бир къауум джырларын, назмуларын, поэмаларын сакълагъанды. Ол закий джырчыланы чыгъармаларыны асламысы къарачай-малкъар фольклорну байындыргъандыла. Къурагъанланы атлары унутулсала да, аланы керти сёзлери халкъны ауузунда джашайдыла. Къарачай-малкъар маданиятда «адабият» деген ангылам XIX-чу ёмюрде кесине тыйыншлы орнун алгъанды, ары дери ол ангыламны «назмучулукъ», «джырчылыкъ», «хапарлау» дегенча сёзле джюрютгендиле. Сёзню кючю бла къуралгъан маданият дунияда эки формада айныб келеди – халкъны кёлден чыгъармачылгъында эмда джазма халда. XIX-чу ёмюрден башлаб, цивилизацияны алгъа элтген халкъла джазма адабиятны кенг халда ёсдюредиле. Бир-бир халкъла адабиятларын, джазмаларын узакъ ёмюрледен бери айныта, ызы бла уа тас эте келгендиле. Къарачай-малкъар халкъ да аллайланы санындады. Халкъ бюгюн-бюгече да Кязимни назмуларын, зикирлерин, сюймеклик дастанларын, басма болмагъан замандача, кёлден айтады. Фахмуну не ёлчелерге, не тенглешдирирге джарамайды. Алай а башха назмучуларыбызны чыгъармачылыкъларына да Кязимни джазгъанларынача, къараргъа XX-чы ёмюрню 30чу джылларында онг болса, бюгюн биз, XIX-чу ёмюрде джашагъан закий назмучуларыбызны бютеудуния поэзиягъа къошуб, ёхтемленник эдик. Не Кърымшаухалланы Исламны, не Джанибекланы Аппаны, не Акъбайланы Исмаилны, башхаланы айтмай къойсакъ да, алкъын толу китаблары джокъду. Бизге джетген юзюклеге кёре уа ала уллу назмучула эдиле.

Джанибекланы Къала-Герийни джашы Аппа (Къалай улу Аппа) Учкулан элде туугъанды. Джаш заманында огъуна сёзге усталыгъы аны тенглеринден айырмалы этгенди. Ол замандан тебреб, Аппа джашауда тюбеген артыкълыкъны кёлтюралмай, тёгерекде байгъабийге самаркъау сёзюн айтыб башлайды. Аны ол халисин джаратмай, эл башында тургъан къуллукъчула, Аппаны ызындан тюшгендиле. Ол элден кетиб, кесине ушаш тынгысыз джашлагъа къошулуб, байла-бийле бла кюрешиб тебрейди. Патчахны мыртазакълары Аппаны ызындан болуб, эки кере тутдургъандыла.

«Къабыргъа элтиб, тёрт
бюклеб тыкъдыла,
Тынчай демейин, бир ишле
табдыла,
Онгда – Мункир, солда –
Нанкир,
Ауузума пашот урдула,
Эки къолума темир тачканы тутдурдула,
Кётюрем болдум, таш
ташыдым, кёмюр къаздым,
Ач бёрюлей, джабагъы арталмай къалдым..», – деб

джазгъанды Сибирде кёрген азабыны юсюнден Къалай улу Аппа. Ол 12 джылны патчахны тузагъында тургъанды. Алай болгъанлыкъгъа, кесин хорлатмай, джырына кертилей къалгъанды. Аппаны сёзю, джити чамы, самаркъауу аны ючюн тохтамагъандыла. Назмучу къуру бай-бий къауумланы сёгюб турмагъанды. Джашауда тюбеген намыссызлыкъ, джутлукъ, дженгиллик дегенча табсыз къылыкъланы Аппа чамны кючю бла андан да эрши кёргюзтгенди:

Старшина болама дей да
Хуке улу,
Сакъалын тарай-тарай
тауусду.
Ол умут бла дуниядан
ауушду.

Къалай улу Аппа кеси халисине да джити кёз бла къараб, къылыгъына чам тизгинле къурагъанды:

Айры баулагъа ётгенди
Кюмюш айылны хапары.

Босагъагъа илиннгенди,
Хей, марджа, ычхыналмайды
Аппаны шалбар
сампалы.

Алай айтханлыкъгъа, Къалай улу хар джаны бла да тизгинли инсан болгъанды. Назмучуну самаркъауундан, бедишинден къоркъуб, кёбле аны кенгден эслегенлей огъуна эс джыйыб, аны къатында кеслерин таб джюрютюрге кюрешгендиле.

Аппа Сибирден къайтхандан сора къошдан къошха, тойдан тойгъа, элден элге кёче алай кечиннгенди. Хар джерде анга джарыкъ тюбегендиле, Аппа айтхан эски джырлагъа, аны накъырдасына, чамына тынгыларгъа сюйгендиле.

Къарачай-малкъар адабиятда, маданиятда да Къалай улу Аппаны аты къуру да назмучулукъ бла байламлы тюлдю. Ол гинджи сахначылыкъ бла да атын айтдыргъанды. Гинджи сахначылыкъ бизни маданиятыбызда бурун заманладан бери келеди. Аппа ол иш бла кюрешгенлени бек кечлеринден эди. Гинджилени Аппа кеси агъач бутакъчыкъладан, кийиз кесекледен, халыла бла чалышдырыб, джурунчукъладан кийимле тигиб, алай ишлегенди. Аны «сахнасында» джигит джашла, ариу къызла, эринчек кишиле, къылыкъсыз къатынла, байла, мыртазакъла, къойчула, сюрюучюле – хар бири ёз сыфаты, ауазы бла ойнагъанды. Бирде гинджилени тепсетиб, аякъ бюкдюрюб, джырлатыб, айтыш айтдырыб, алай джюрютгенди. Аппа гинджилени агъач кюбюрчекде айландыргъанды. Кюбюрчекни ачса, аны башы сахна болуб къала эди. Гинджи сахнасында Аппа гитче пьесала салгъанды, джыр оюнла кёргюзтгенди. Оюнларында гинджилеге Аппа кеси къурагъан самаркъауларын айтдыргъанды. Кёбюсюнде ала бийлегебайлагъа къаджау келгендиле. Аны ючюн ол къауум Аппаны тутсала, биринчи гинджилери бла кюбюрчегин кюйдюргендиле. Къалай улу уа гинджи кюбюрчегин джангыдан къурагъанды, оюнларын джангыдан кёргюзюб, халкъдан разылыкъ алгъанды.

Къалай улу Аппаны юйюрю, юйдегиси болмагъанды. Бир кёзюуде Аппа къатын алыргъа мурат этгенди. Алай а сагъыш эте кетиб, ол зат анга келишмегенин ангылаб, баш азатлыгъын сайлагъанды. Аппаны ол сагъышларыны юсюнденди «Юйдегиленсем» деген назмусу. Заманында джыйылмагъаны амалтын, Къалай улу Аппаны кёб назмусу, чамы фольклоргъа сингиб къалгъанды.

Аппа чам-накъырдадан, самаркъаудан сора да ийнарла джарашдырыргъа уста болгъанына аны «Сокъур тюлме, кёреме...» деген назмусу шагъатлыкъ этеди. Бу кёзюуде поэтни сюймеклик сезими джумушакъ, къайгъырыулу болгъаны ачыкъ кёрюнеди. Назмучу сюйген къызын кюн тыякъгъа тенг этеди, къадарын Аппа бла бир этсе, къыйналырын ангылата, аны аяб, ёз сезимин да тунчукъдурургъа кюрешеди.

XX–чы ёмюрге дери къарачай-малкъар поэзияда уллу орунну айтышла аладыла. Атлары айтылгъан джырчыла, хапарчыла, чамчыла бир-бирлери бла эришиб, бир затны юсюнден кеси оюмларын суратлау сёзню юсю бла айтхандыла. Къалай улу Аппаны чыгъармачылыгъында да айтышла белгили орун аладыла. Тойлада, къош, чалкъычы джыйынлада джырчыла бир затны чурумгъа тутуб, аны юсюнден ким терен, ким дженгил айталыр деген эришиуге киргендиле. Аллай бир айтыш Аппа бла Гогуйланы Ахлау деген бир джашны арасында бардырылгъанды. Аппа джашны сёзге чемерлигине къууаныб, бу айтышда кесин хорлатханнга санагъанды. Багъыр улу Къасбот бла бардырылгъан айтышха уа Аппаны ёз усталыгъына къарамы башха тюрлю эди. Аланы арасында бардырылгъан айтышдан бюгюнлюкде аз тизгин сакъланнганды.

«Сен Багъыр эсенг,
Мен – Къалай.
Сен къалай эсенг,
Мен – алай», – деб танышханды Аппа Къасбот бла. Ала кечени узунуна айтыш къургъандыла. Къошха джыйылгъанла Къасботну хорлагъаннга чыгъаргъанларында, Аппа ол оюмгъа бой салмагъанды да, былай джууаб бергенди:

Къабыргъада къалайла –
джетмегеннге джалгъайла.
Къалай улу Аппадан Багъыр улу Къасботну сайлайла.
Огъай, ол тюз тюлдю,
Аны къонакъды деб сыйлайла,
Мени «хорлатдынг», деб
къыйнайла.

Ол ашхамдан танг аласына дери айтылгъан айтышдан бу гитче юзюк къалгъаны кибик, Аппаны уллу чыгъармачылыгъындан да бизге аллай гитче юзюк джетгенди дерге боллукъбуз.

Къарачай-малкъар поэзия XIX-чу ёмюрде джарыкъ ауазлы эди. Ол затха Къасбот бла Аппаны «Джёрмелери», Аппаны чам, самаркъау, накъырда назмулары, «Гычыны чамлары» шагъатлыкъ этедиле. Бу тукъум джырлада, назмулада халкъыбызны иннет саулугъу, таза кёллюлюгю, дуниягъа джюрек ачыкълыгъы туура кёрюнюбдюле. Сёз ючюн, Къасботну «Сандырагъы». Закий джырчы мында кесини юч тюрлю фахмусун ачыкълайды: сёзге, макъамгъа, тепсеуге. Джыр нени юсюнден болгъанын айтхан къыйынды. Алай а бу джырда джарыкъ ауаз, уллу фахму, адамлагъа, дуниягъа сюймеклик шарт билинедиле. «Джёрме» да анга ушашды. Сылпагъарланы Хако бла Аджиланы Таулан - аскерчи джашла - 1878-чи джыл, биринчи болуб, «Джёрмени» къурагъандыла. Аланы ызындан а халкъ ичинде кеси «джёрмелерин» кёб джырчы такъгъанды. Къалай улу Аппаны чыгъармачылыгъын халкъ саулай да ауузундан кетермей сакълагъанды. Биринчи кере аны «Бырмамыт башын сайладыла» деген назмусун Хубийланы Ислам (Къарачайлы) «Революция и горец» деген журналда басмалагъанды. Ызы бла, 1962-чи джыл, Аппаны бир къауум назмусун «Къарачай поэзияны антологиясында» бередиле. Ортабайланы Римма «Къара сууну къатында» деген китабында биринчи кере Аппаны юсюнден тынгылы статья джазыб, белгили болмагъан бир къауум назмусун да басмалагъан эди. 1995-чи джылда уа Ортабайланы Римма Биджиланы Ахия бла бирча «Къалай улу Аппаны ызын ызлай» деген аты бла чыгъаргъан китабларында къарачай-малкъар поэзияны классиги Джанибекланы Аппаны чыгъармачылыгъын толу басмалаб, тынгылы тинтгендиле. Къалай улу Аппаны назмуларында болгъан чам, самаркъау заман оза баргъанлыкъгъа мутхуз болмай, къуралгъан кюнлериндеча, адамлагъа джарыкълыкъ келтиргенлей, сагъыш этдиргенлей турадыла. Аны поэзиясы XIX-чу ёмюрдеги ана поэзиябызны бир айырмалы бетиди, бир башха назму хатха ушамай, кесичалай къалады. Къарачай-малкъар халкъны фахмулу назмучусу, чамчысы, сахначысы Джанибекланы Аппа джашаууну ахыр кюнлерине дери джамагъатха сёзю бла джараб тургъанды. Ол ариу айтыргъа сюймеген эсе да, керти сёзге уа баш ургъанды. Аны чамы-накъырдасы асыры кертиден ангылагъан адамлагъа джыламукъла туудургъандыла.

БИТТИРЛАНЫ Тамара,
филология илмуланы
доктору.
Изменено: Tinibek - 07.11.2019 16:51:52
Tinibek 07.11.2019 16:48:37
Сообщений: 1169
Миллет байлыгъыбыз
АТ – АЛЛАХНЫ САУГЪАСЫ
2019 дж. аууз-герги айны 10 "КЪАРАЧАЙ"

Ассалам алейкум, багъалы джаш тёлюбюз! Бюгюн биз атланы, ат кереклени юслеринден ушагъыбызны башлайыкъ.

Адам улуну тарихинде эм уллу тюрлениуле этген хайуан ол – атды десек хазна джангылмазбыз. Тарихчилени бир къаууму айтханнга кёре, 6000 джылны мындан алгъа адам атны къолгъа юретгенди. Ма андан бери, адам улуну джашауунда, бу арт 100 джылда болмаса, хар ёмюрде да атны магъанасы ал сафда болгъанлай келгенди. Джангы джерле ачыу, уруш этиу, сатыу-алыу ишле атсыз хазна баджарылмагъандыла. Атсыз адам инсанны ангысы да бек акъырын джюрюш бла ёсерик эди.

Ат дегенинг эм таза, эм акъыллы хайуанланы бириди. Тюз джюрюшю бла барса, ат, бир кюннге, орта тергеу бла, 40 къычырым джол къоратады. Сёз ючюн, къарачай тукъумлу онглу ат бир кюннге 100 къычырым джолну арымайталмай барыргъа боллукъду. Бек терк чабхан таза къанлы ингилиз ат, къысха джерчикге бир сагъатха 70 километр чакълы къызыулукъ бла чабаргъа боллукъду. Мийикликге эм залим секириучю ат 2 метр бла 47 сантиметрге, узунлукъгъа секирген ат а 8 метр бла 40 сантиметрге секиргенди. Атланы къанларына кёре кими иги чабады, кими иги джортады, кими иги секиреди, кими джюкню иги тартады.

Минг джылла бла тарихи болгъан къарачай тукъумлу ат а не джаны бла да тириди, джигитди. Минги Тауну башына чыгъыб, дуниягъа атын айтдыргъан да къарачай къанлы атды.

«Ат Аллахны саугъасыды адам улугъа», дегендиле буруннгула. Ол айтыугъа уллу багъа-сый бере, бизни атабабаларыбызны ат бла джанлары бир болгъанды.

«Бу арт кёзюуледе машинала, самолётла чыгъыб, атны сыйын бир кесек тюшюргендиле», дегенле да боладыла. Алай а, адам улугъа ат Аллахны саугъасы болгъанын унутмагъанла да бек кёбдюле. Сёз ючюн, бизни миллетде къарачай тукъумлу атланы сакълаб, айнытыб кюрешген джашла талай бардыла. Халкъыбызны тарихин, маданиятын сакълаугъа уллу юлюш къошханлары ючюн, сау болсунла ала! Биз да къолубуздан келиб, атла туталмай эсек да, ат тутхан джашларыбызгъа багъа-сый бере, атладан, ат керекледен бир кесек хапарлы болургъа керекбиз. Нек? Халкъыбызны тарихин, маданиятын билиб, миллет шартларыбызны сакълар ючюн.

Сёз ючюн деб айтсакъ, бюгюнлюкде элде ёсген, малчылыкъ бла кюрешген джашла болмасала, ат кереклени къарачайча атларын аз адам биле болур. Шахарчы эсенг да, профессорну, министрни джашы эсенг да сен, биринчи, туугъан халкъынгы джашыса. Алай эсе уа, ана тилибизни, миллет тарихибизни, маданиятыбызны билирге керекбиз. Аланы билмесек, эки-юч тёлюден туудукъларыбыз, Чингиз Айтматов айтханлай, манкъуртла болуб къаллыкъдыла.

Манкъурт деген сёз неди? Аны магъанасын, къарачай тилни къарыусуз билген адам да ангыларча, орусча айтайыкъ. Манкурт – согласно роману Чингиза Айтматова «Буранный полустанок» («И дольше века длится день»), взятый в плен человек, превращённый в бездушное рабское создание, полностью подчинённое хозяину и не помнящее ничего из предыдущей жизни. В переносном смысле слово «манкурт» употребляется для обозначения человека, потерявшего связь со своими историческими, национальными корнями, забывшего о своём родстве или наоборот, помнящий о нём, но ненавидящего свой собственный народ.

Багъалы джаш тёлюбюз! Асыры терен кириб кетдик да болур, алай болса да манкъуртлукъ эм бош затладан башланады. Алай эсе, аз-маз манкъурт болуб башламаз ючюн, Нарсана шахарда джашагъан Айдаболланы Исмаил джыйыб, джарашдыргъан «Ат джерни къурамы. Джюгенни къурамы» деген сёзлюкню эс бёлюб окъусагъыз, минг джылладан бери келген тилибизни, маданиятыбызны уллу байлыгъына энтда бир кере тюшюннюк болур эдигиз деб кёлюбюзге келеди.

ТОМПАЛАНЫ Алибек,
педагогика илмуланы
кандидаты.

АТ ДЖЕРНИ КЪУРАМЫ

Ат джер - седло.
Ангырчакъ - ленчик, арчак
Ал къаш - передняя лука седла.
Арт къаш - задняя лука седла.
Кёпчек - подушка седла.
Джауурлукъ - чепрак, подседельник.
Терлик - потник.
Ёзенги - стремя.
Ёзенги айыл - путлище, ремень стремени.
Къууушхан - подхвостник, пахва - ремень с очком, в которое продевается хвост коня, чтобы седло не съехало коню на шею.
Къанджыгъа баула - торока. Также: ат джерни тартхысы.
Ёшюнлюк - нагрудник; нагрудный ремень.
Айылла - подпруги.
Ал айыл (ёшюн айыл) - передняя подпруга.
Орта айыл (кёпчек айыл) - катаур, верхняя подпруга через седельную подушку. Также: тартхы айыл.
Арт айыл (джамыз айыл) - задняя подпруга.
Арыш (тартхы, тартхыч) - чересседельник, широкий кожаный ремень от передней до задней луки седла, укрепляющий ленчик.
Тёбеннги (къанат) - тебенек, тебенки (мн.), деталь седла для защиты боков лошади от натирания ремнями.
Къаптал - толстая войлочная подкладка под ленчик седла с округлыми краями.
Тартхы бла тартхыч - также называли повод от узды к первой подпруге, чтобы лошадь не поднимала голову высоко без нужды.

ДЖЮГЕННИ КЪУРАМЫ

Джюген - узда, уздечка.
Башлыкъ - наголовник.
Къулакълыкъ - 1) ремешок через лоб лошади; 2) наглазник, шоры для пугливой лошади.
Джаякълыкъ - застёжный ремень под нижней челюстью лошади.
Бурундукъ - намордник; часть уздечки, надеваемая на нос лошади.
Ауузлукъ - удила. Ауузлукъ тогъайла кольца на удилах.
Билеклик - повод узды.
Кёз къапла - шоры от солнца над глазами лошади.
Нохта - недоуздок.
Tinibek 07.11.2019 16:50:04
Сообщений: 1169
Батчаланы Муссаны 80-джыллыгъына
2019 дж. аууз-герги айны 10 "КЪАРАЧАЙ"
ТЁРТЮНЧЮ ТЮБЕШГЕНИМ

Аллы газетни 73-чю, 75-чи-76-чы номерлериндеди.

1982-чи джылны май айында болур эди, Аллахды билген. «Джаш къанатла» деб, Къарачай районда, шахарда джашагъан джаш джазыучуладан къуралгъан адабият бирлешлигибиз болуучан эди. Бюгюнлюкде Къарачай-Черкес Республиканы халкъ поэтлери: Батчаланы Башир, Кечерукъланы Байдымат, мен дагъыда кёбле кириучен эдик ол бирлешликге.

Бир кере Мусса да келген эди бизни джыйылыуубузгъа. Муссадан бек уялсакъ да, джашлыгъыбыз озуб кете болур эди, терсибизге-тюзюбюзге урдура, назмуланы сюзебиз деб, даулашыб кюреше эдик. Ичибизде хапар джазаргъа кюрешген бир джаш адам да, хапарымы окъуйма деб, къадалды. Окъу дедик да, окъуду. Тюзюн айтханда, хапары бек къарыусуз эди. Огъурамагъаныбызны ангылаб, ол джаш Муссадан кёл табалсам деген умутда:

– Мусса, мен джазыучу болургъа хар затымы хазыр этгенме! Нем да барды, честно комсомольский! Бир келигиз мени юйюме, кёргюзейим! Шо бир келигиз! – деб, тамам къадалды.

– Да бу тенгигиз быллай бир тилегенден ары, келигиз барайыкъ да, бир къарайыкъ, – деди Мусса, ууакъ ышара. Тебредик ол тенгибизни юйюне. Ючмед, тёртмед да бёлюмлю фатар. Ол заманнга кёре иги танг баш тутхан адамлагъа ушай эдиле. Бир бёлюмню ичи алай тургъанлай китабдан толу. Бир китаб тапханы ичинде «Дуния адабиятны саулай да джыйымдыкъ томлары». Тапханы мияласында Расул Гамзатов бла Къулийланы Къайсынны суратлары. Орталарында уа, бизни хапарчы тенгибизни сураты! Джарагъан иш столу. Столну юсюнде басмалаучу машинкасы, не айтайым, тёгерек бурулуучу, таянчакълы шиндиги. Тюзюн айтыргъа, мени кёзюм бир кесек къарады. «Ай насыблы, биз кёрюрге табмагъан китабланы, басмалаучу машинканы ким алыб бергенди мынга?» – деб эте тургъан сагъышларымы Муссаны ауазы бёлдю.

– Аперим, къарнашчыгъым! Айтханынгча, хар ненг да барды. Энди джангыз джазарынг къалгъанды, къалгъанын тындыргъанса! – деди Мусса, чырт ышармагъанлай.

– Да хоу, бюгюн окъугъан хапарым ол бошду, ма энди печатный машинкам бла бир хапар джазайым да, бир кёрюрсюз...– деди, бизни хапарчы тенгибиз. – Да къадал, кюреш. Джазаргъа бек мыллык атыб, башха бир иги зат эте биле эсенг, аны да унутуб къойма. Иги къарнашымча, эсинги бек ийиб, кёб окъу. Окъусанг, кёб затха тюшюннюксе кесинг. Сау-эсен къал! – деб, Мусса эшикле таба тебреди. Биз да ызындан атлай, орамгъа чыкъдыкъ. Джолда «джыйыныбыз» седирей бара эди. Студент общежитиени тенглигине джете, мен: « Да иги джолгъа барыгъыз, Мусса!» – деб, къолуму узатдым.

– Тохта, кетиб къалма, заманынг бар эсе, бир кесекчик ашыр мени, – деди Mycca. Къалгъан джашладан айырыла, мен Муссаны ашыра тебредик.

– Къалайды окъууунг?
– Да кюрешеме окъур-
гъа.
– Джазыучуладан кимни
бек джаратаса ?
– Кесибизникиледенми
огъесе дуния адабиятданмы ?
– Орус, дуния адабиятладан.
– Орус адабиятдан, ну, Пушкин кесича барсын, Лермонтовну джаратама, Достоевскийни, Лев Толстойну, Чеховну, Есенинни, Блокну, Булгаковну, Зощенкону, Шолоховну да «Тихий Донун», Владимир Высоцкийни. Бюгюннгю сау Совет джазыучуладан а Чингиз Айтматовну «Буранный полустаногун» джаратама. Дуния джазыучуладан а Шекспирни, Гётени, Дантени, Хименесни, Хэменгуэйни; къуру назму джаны бла айтсам а, латиноамериканская поэзияны джаратама, – дедим.

– Маяковскийни уа? – деди Мусса, сынагъанча къарай.

– Маяковскийни алгъа, политикагъа терен кирмеген сагъатында джазгъан затларын джаратама, – дедим.

– Аперим, аман тюлдюле сайлауларынг. Кимден дерс аласа, ким бла ушакъ этесе?

– Ишлерге керек болады да, дерслеге баралмай кёб къалыучанма. Барсам да, джангыз Китов Фуад Исмаилович деб бир устазыбыз барды да, аны лекцияларына тынгыларгъа сюеме, къалгъанла хар айтхан затларын бюгюннгю кърал политика бла джалгъаб кюрешедиле да, бир кесек алдауукъ болады лекциялары.

– Да вы, молодой человек, оказывается бунтарь! Кимледиле сени бу къаннга буруб кюрешгенле? – деди Мусса кюле.

– Биринчиси – Владимир Высоцкий, экинчиси – сени чыгъармаларынг, ючюнчюсю – мени дерсде окъутмагъан устазларым: Абазалийланы Мухаммат, Абазалийланы Хабиб, Тамбийланы Бурхан, Бостанланы Магомед, Хубийланы Ахмат, Кипкеланы Мустафа, Алийланы Юсуф, ма аллай-аллай джашла... – дедим, тамада шохларымы атларын айтханыма ёхтемлене.

– Сен партизан болаллыкъ тюл кёреме, Альберт, тизиб къойдунг да «декабрист» тенглеринги, – деб, имбашымдан тарта, кесине къысды да, – ладно, юноша, примерно ма ол джашла бюгюн ингир ала, суу джагъада бир къойчукъну ашайыкъ дегендиле да, мени да чакъыргъандыла. Барамыса сен а? – деди Мусса.

– Да къайдам, чакъырылмагъанлай барсам, айыб болурму? – деб, соруулу къарадым.

– Нек болады айыб? Сеннге да айтырыкъ болурла, айтмасала да, бирге барырбыз. Экибизни таныш болгъаныбызны билмей,Абазалийланы Хабиб: «Мусса, мен сени бир пацан бла танышдырлыкъма, бюгюн Бурханнга бир хурметчик этерикбиз да, суу джагъада танышдырырма», – дегенинде, сени юсюнгден айтханын сезген эдим. Аллах айтса, ингир ала тюбеширбиз, энди сен къайт ызынга», – деб, Мусса Дом Советов таба атланды. Мен да, «мени да бир чакъырсала» деген умутну эте, общежитияны арбазына кирдим. «Сагъынылгъан босагъа юсюнде» дегенлей, аллыма Абазалийланы Мухаммат чыгъыб къалды да: «Альберт, бюгюн Бурхан ассистент болгъанын джууабыз дегенбиз да, Бурхан къара къойчукъ алыб келирге Учкуланнга кетиб турады. Кеси да:

«Альбертни да бир чакъырырсыз», – деб кетгенди. Сен мени комнатама келирсе да, бирге-бирге барырбыз» – деди Мухаммат. Мен, къууанч тыбырлы болуб, сагъат бир тёртле бола, назмула джазгъан дефтерими да къолума алыб, Мухамматны комнатасына бардым. Узун сёзню къысхасы, сагъат бир алтыла бола, ол башында сагъынылгъан джашладан асламысы Къобанны джагъасына джыйылыб, хурметибизни башладыкъ. Батчаланы Муссаны, Абазалийланы Мухамматны, Китов Фуадны айтханлары бир-бирине тамам келише, ушакъ эте эдиле. Мен да, ичлеринде эм джаш болуб, шапалыкъны бардыра эдим. Фуад Исмаилович бир кесек олтургъанындан сора, кишиге да джукъ айтмагъанлай, акъырынчыкъ кетиб къалгъан эди. Къайтмагъанында, джашладан къайсы эсе да, къайгъырыб: «Аланла, черкес шохубуз бизни джаратмагъанлыкъмы этди, огъесе, биз, бир терс сёз айтыб, джанынамы тийдик?» – деди.

– Огъай. Биз аны амалтын орусча сёлешиб тургъаныбыз ючюн, кесин бир терслиги болгъан адамча кёрюб кетгенди. Керти намыслы джашды. Кесини джюреги алай излей эсе, къайгъырмаз. Ладно, – деб, Мусса мени таба къараб, – иги джангы назмуларынгдан бир окъучу, – деди. «Къара кюч» деб, арты-аллы болмагъан поэма маталлы бир затны джазгъан эдим да, дефтерими шинкъартны джарыгъына тутуб, окъуб башладым. Асыры кёбмю окъуй башлагъан эдим да, Абазалийланы Мухаммат, джётел маталлы бир зат эте: «Джашко, сен джаш адамса, саулугъунг тамам залим болур, алай а, бизлени джазыкъсын», – деди. Мен, аны айтханын иги огъурамасам да, терк тынч болдум. Поэзияны Мухамматдан иги ангылагъан адамгъа мен тюбемеген эдим. Кеси да бек таза иннети болгъан адам эди (джандетли болсун). Ол назмуну сюзерге тебресе, джазгъан адамны джанына джетеме деб къоркъмай, кёлюне келгенни бек ачыкъ айтыучан эди. Муссаны къатында мени «поэмамы» къарыусуз болгъанын чертгенин ангылаб, аны ючюн огъурамагъан эдим мен да айтханын, ансы Мухаммат мени бек эркелете эди. Мен да аны сыйын бек кёре эдим. Мен къымсыз болуб тургъанлайыма Мусса: «Альберт, сен «Къара кюч» деб неге айтаса, аны сыфаты уа къаллайды?» – деб, соруулу къарады. Мен не айтыргъа билмей тирелдим. Мусса, меннге кёл бергенча къараб: «Мен ангылагъаннга кёре, абстрактная поэмады поэманг. Айтыргъа излеген затларынг а сени джылынга, сынамынга кёре асыры ауур затла болгъандыла да, аны бла бир кесек джунчугъанса. Ауур теманы алыб, аны къарыусуз суратлагъандан эсе, дженгилни алыб, аны бла ойнай-ойнай ариу суратлагъанынг иги боллукъду. Бу поэмангы мындан ары сюрмелейме десенг, сюрмелерсе, сюрмелемей къойсанг да, андан иги затларынг кёбдюле. «Къара кюч» деген не затды?» деб, меннге соргъанлары болса, мени сартын, мен алай айтырыкъ эдим: «Къара кюч» деген сёзню эшитгенлей кёзюнге не зат кёрюне эсе, «къара кюч» деген олду деб»,– деди.

Муссаны айтхан затларын мен кёзюм бла кёрюб баргъанча бола эдим. Дагъыда бир джырла джырлатхан эдиле меннге ол кече, мени уллу тенглерим. Мен, аланы ушакъларына тынгылай, бир тюрлю бир дуниягъа тюшгенча бола, сёзлени бояуларын кёре, макъамларын эшите эдим.
ЁЗДЕНЛАНЫ Альберт.
Мындан арысы басмаланныкъды.
Tinibek 14.11.2019 01:11:50
Сообщений: 1169
2019 дж. абыстол айны 2 "КЪАРАЧАЙ"
Абыстол айны 2 — Къарачай халкъны къара кюню
АДАМ УЛУ КЕЧМЕЗ КЪЫЙЫНЛЫКЪНЫ САЛГЪАНДЫЛА

Уллу Ата джурт къазауатны джылларында фашист Германияны джеринде эмда аны бла бир иннетли болгъан къраллада, зулмулукъну тюбюндеги миллетлени адамларын шахарланы къолайсыз районларында зор джашатыу хыйсаблы мекямлада (гетто), тюрмеледе дагъыда аланы тышында да 14 минг концлагерде тутхандыла.



Фашистле тутмакъда ёлгенлени огъай эсенг, джанлары саулай миллионла бла адамланы печледе кюйдюрюб баргъандыла. Дагъыда химиялы газны джибериб, зулмулукъ, артыкълыкъ этиб да кёблени къыргъандыла. Къарыуу бир кесек къалгъан къауумну да адам кёлтюралмаз ауур ишледе ишлетиб, халларын аманнга таяндырыб, ала ачлыкъдан, къарыусуздан ёлгендиле. Аны бла да къалмай, джангы чыгъаргъан дарманланы аны кибик кёб тюрлю медицина экспериментлени ол джесирледе сынагъандыла. Айтыргъа, адамны мыйысы кёлтюрмез зорлукъну гитлерчи фашистле джесирге тюшген адамлагъа этгендиле. Экинчи дуния къазауат бошалгъандан сора, талай джылны ала бла байламлы тинтиу ишле бардырылгъандыла. Нацистлени башында сагъынылгъан эмда башха аманлыкъ ишлери толу ачыкъланнгандан сора, сюдю процесслени джыйыб, 1958-чи джыл «Нюрнбергский процесс» деген 7-томлукъ уллу китаб Москва шахарда басмадан чыкъгъанды.

Анда немец оккупантла Ставрополь крайны джеринде терсликлери болмагъан адамлагъа салгъан къыйынлыкъларын, артыкълыкъ этген аманлыкъ ишлерини юсюнден да джазылыбды. Аланы бири 1942-чи джыл Теберди курортну санаторийинде саулукъларын бегите тургъан сабийлеге адам кёлтюралмазлай азаб чекдириб ёлтюргенлерини юсюнденди. Совет Союзну джер-джеринден келген сабийлени арасында (3 джылдан 18 джылгъа дери) туберкулёздан ауруб, ауруулары тереннге кетиб тургъанла да болгъандыла. Аладан 54-сюн гитлерчи фашистле бегиген темир машинагъа агъачланы джюклегенча бирбири юсюне джюклегендиле. Санаторийден арлакъгъа элтиб машинаны ичине газны джибергендиле. Алайсыз да солуу джетмей дыгалас этиб, термиле тургъан джарлы балаланы, газ бла тунчукъдуруб барысын да ёлтюргендиле. Андан сора, ит пасыкъла ёлген сабийлени суугъа къотарыб кетгендиле. Аны юсюнден кёб тюрлю хапарла джюрюгенлей тургъандыла. Бир заманлада уа, таб, «...ол зарауатлыкъны къарачайлыла этгендиле» деб джалгъан хапарланы да чыгъаргъан эдиле. Ма аллай ётюрюк, къара патауаланы Къарачай халкъны таза бетине джагъыб, алай кёчюргендиле туугъан джуртундан. Джылла оза барсала да, бюгюнлюкде бир къауумла энтда да ол сыйсыз, ётюрюк сёзлени джюрюрге, джаяргъа кюрешедиле. Аны амалтын башында сагъынылгъан «Нюрнбергский процесс» деген китабны 3-чю томуну 277чи бетинде ол зорлукъну толусу бла ачыкълагъан затланы орус тилде берилгенича бюгюн окъуучуларыбызгъа теджейбиз.

«...Детей травили окисью углерода в немецких машинах – «душегубках».

В подтверждение этого я ссылаюсь на уже предъявленное суду под ¹ СССР-1 Сообщение Чрезвычайной Государственной Комиссии о злодеяниях немецко-фашистских захватчиков в Ставропольском крае:

«...Установлено, что в декабре 1942 года по приказу начальника гестапо города Микоян-Шахар обер-лейтенанта Отто Вебера было организовано исключительное по своей жестокости умерщвление больных костным туберкулёзом советских детей, находившихся на излечении в санаториях курорта Теберда. Очевидцы этого злодеяния сотрудники детских санаториев, медицинская сестра Иванова С. Е. и санитарка Полупанова М. И. сообщили:

«22 декабря 1942 г. к подъезду санатория первого отделения подъехала немецкая автомашина. Прибывшие с этой автомашиной семь немецких солдат вытащили из санатория 54 тяжело больных ребёнка в возрасте от трёх лет, уложили их штабелями в несколько ярусов в машине это были дети, которые не могли двигаться, и поэтому их не загоняли в машину, а укладывали ярусами - затем захлопнули дверь, впустили газ (окись углерода) и выехали из санатория. Через час автомашина вернулась в посёлок Теберда. Все дети погибли, они были умерщвлены немцами и сброшены в Тебердинское ущелье близ Гуначхира».

Бу керти, документле бла бегиген хапарны, «Нюрнбергский процесс» деген китабны 3-чю томун да «Къарачай» газетни редакциясына пристанчы Болатчыланы Пача келтиргенди. Болатчы улуну интервьюсун да газетибизни эндиги чыгъарыкъ номеринде басмаларыкъбыз.

БАТЧАЛАНЫ Фатима.
Tinibek 17.11.2019 00:21:56
Сообщений: 1169
2019 дж. абыстол айны 14 "Къарачай"
Сейирсиндиртме сёзлюк
ТЁППЕЛАНЫ Алим
БОРАКЪ (БУРАКЪ)

Таурухлада джюрюген къанатлы ат. Муслиман хадиследе, мифледе Мухаммат файгъамбар (гъ.с.) кёкге боракъгъа миниб учханды. Бирси мифледе боракъгъа миниб, Ол Къуддус шахаргъа дери барады. Андан ары уа Аллахны кёкде тахына бачхыч бла миннгенди. Халкъда «Маулут» деб джюрюген, Кязим а «Кёкге учхан» деб атагъан, болгъан муслиман миллетледе джюрюген таурухда былай айтылады:

Чыкъдым эшик аллына,
Къайгъы болуб, къоркъаракъ.
Кёрдюм эшик аллында,
Иерлениб бир боракъ.

Буруннгу грек, урум мифледе – Пегас. Аны юсюнден кёб тюрлю айтыула бардыла. Алай сёзню (ангыламны) адабият магъанасы – ол учунуу бла байламлы болгъанындады. Айтыулагъа кёре, Пегас (боракъ), туягъы бла уруб, къакъыракъда суу чыгъаргъанды. Аны сууундан ичген толкъугъан илхамлыкъны (учунууну) алады деб, ол шарт поэтика фахмулукъну белгиси болуб къалгъанды.

Боракъны (Пегасны) орус поэзияда Пушкин, Тютчев, Лермонтов да суратлагъандыла.
Tinibek 17.11.2019 00:28:02
Сообщений: 1169
Адетлерибиз
2019 дж. абыстол айны 14 "Къарачай"
ДЖАУЛУКЪ КЪЫСХАННЫ БЕЛГИЛЕРИ

Багъалы «Къарачай»!

- Бу арт джыллада «Къарачай» газетде халкъыбызны тарихи бла, маданияты бла, тили бла, дини бла, ашхы адетлери бла, онглу джигит адамлары бла байламлы кёб затла басмалагъаныгъыз ючюн, джюрек разылыгъыбызны билдиребиз. Бу затла артыкъсыз да бек джаш тёлюге бек керекдиле. Газетни бу арт номерлеринде Бостанланы Зубайданы «Къызны, тиширыуну эшмесини белгилери», «Къызны, тиширыуну джаулукъ къысханыны белгилери» деген статьяларын бек джаратдыкъ». Хар зат аламат, алай а, «Къарачай» газетни абыстол (ноябрь) айны 9-да чыкъгъан 86-чы номеринде «Къызны, тиширыуну джаулукъ къысханыны белгилери» деген статьяда джаулукъ къысханны суратларын да кёргюзсегиз бек иги боллукъ эди. Окъугъан да этиб, кёзюнг бла да кёрсенг, аллай зат эсингде бек къалыучанды. Аны айтханыбыз, бир мадарыгъыз бар эсе, ол статьягъа келишген суратларыгъыз да бар эселе, аланы да газетде бир басмаласагъыз, деб тилекчибиз. Тутхан ишигизден къууаныгъыз. Этген ашхы ишигиз хар заманда халкъыбызны кёлюн кёлтюргенлей турсун!

Салам бла,
Шимали Кавказ кърал академияны окъуучулары.

Шимал Кавказ кърал академияны багъалы окъуучулары!

Джазгъан салам къагъытыгъызны «Къарачай» газетни редколлегиясы бек тюзге санагъанды. Сау болугъуз газетни окъугъаныгъыз ючюн, ашхы халкъ адетлерибизге багъа, сый бергенигиз ючюн.

Сизден къагъыт алгъандан сора, биз «Къызны, тиширыуну эшмесини белгилери», «Къызны, тиширыуну джаулукъ къысханыны белгилери» деген статьяланы автору Къарачай-Черкес Республиканы халкъ окъуууну махтаулу къуллукъчусу, Устазланы билимлерин ёсдюрген институтну къарачай-малкъар эмда ногъай кафедрасыны тамада устазы Ёзденланы Айгуфну къызы Бостанланы Зубайда бла бу затны юсюнден сёлешдик. Сау болсун, сёз да салмай, «ол къурам ишлени да баджарыб, сизге суратла джиберирме» деген эди да, къысха заманны ичинде айтхан сёзюне толу болду.

Багъалы окъуучула! Сизни тилегигизни къабыл эте, Бостанланы Зубайданы суратлары да джарашхан статьясын басмалайбыз.

ДЖАЗАЛАНЫ Лида,
«Къарачай» газетни джууаблы секретары, КъЧР-ни махтаулу журналисти.


Къыз башында джаулукъну эки къанатын да имбашлары бла сыртына атса, тышына чыкъмагъанды.


Къыз джаулукъну онг къанатын сол имбашына атыб, сол къанатын да энгишге ийсе, сёз тауусулгъанды.


Къызны башында дженгил джаулукъчукъ сакъал тюбю бла тюйюмчек тюйюлюб турса, джангы келинди.


Къыз джаулукъну сол къанатын онг имбашына атыб, онг къанатын да онг аллы бла энгишге ийсе, тышына кетерге болджалы джетгенди.


Къыз башында окъа бёркюню тышы бла джаулукъ къысса, ол къызгъа къалым берилиб турады.


Тиширыу джаулукъну эки учун джаягъы бла къысыб, ючюнчю мюйюшюн тюбю бла тюйюмчек этгени эки сабийи болгъаныны белгисиди.
Tinibek 17.11.2019 00:42:11
Сообщений: 1169

1 0

2019 дж. абыстол айны 14 "КЪАРАЧАЙ"
Батчаланы Муссагъа — 80 джыл
ОКЪУУЧУЛАНЫ ТИЛЕКЛЕРИН ТОЛТУРА



Аууз-герги (октябрь) айны 2-де Къумуш элни Маданият къаласында Батчаланы Муссаны 80джыллыкъ юбилейине аталгъан къууанч джыйылыу болгъанды. Аны къурагъанла Къумуш элни Батчаланы Муссаны атын джюрютген орта школуну устазлары бла сохталары эдиле. Джыйылыуда Батчаланы Муссаны джашау эмда чыгъармачылыкъ джолундан докладны Тотуркъулланы Къазий-Магомед этген эди. Аны докладына хар ким да сюйюб тынгылагъан эдиле.

1957-чи – 2010-чу джыллада Къумуш элни школунда ишлеген, КъЧР-ни халкъ устазы, РСФСР-ни окъуууну айырмасы Эбзеланы Сейитни къызы Роза Муссаны чыгъармачылыгъын не джаны бла да ачыкълагъан магъаналы докладха уллу багъа бериб, джыйылгъанланы атларындан Тотуркъул улугъа джюрек разылыгъын билдирген эди. Андан сора да Эбзеланы Роза школну башчылыгъы бла Къумуш элни Советине бу доклад толусу бла кёбчюлюк информация мадарлада басмаланса тыйыншлы болгъанын айтхан эди. Аны айтханына алайдагъыла разы болгъан эдиле.

Ол себебден Батчаланы Муссаны атын джюрютген Къумуш элни орта школуну атындан школну директору Чомаланы М.К., окъуу-юретиу ишлени хакъындан директорну заместители Хубийланы А.А., окъууюретиу ишлени хакъындан директорну заместители Гербекланы Н.А.: «Докладны-материалны Муссаны чыгъармаларын окъугъан, тинтген заманда школда ишлегенле, окъугъанла, илму, маданият къуллукъчула да хайырландырыр ючюн, «Къарачай» газетде орус тилде басмаларыгъызны тилейбиз», - деб бизге письмо джазыб джиберген эдиле.

Алайды да, ол тилекни толтура, бюгюн биз да критик, литературовед, КъЧР-ни халкъ джазыучусу, РФ-ны Джазыучуларыны эмда Журналистлерини союзларыны члени, филология илмуланы кандидаты, Къарачай-Черкес китаб басманы директору Тотуркъулланы Къазий-Магомедни докладын орус тилде басмалайбыз.

БАЙЧОРАЛАНЫ Алина.
Tinibek 30.11.2019 21:08:52
Сообщений: 1169
2019 дж. абыстол айны 30 "КЪАРАЧАЙ"
Окъуу
САБИЙЛЕНИ АНА ТИЛИБИЗГЕ
ЮРЕТИРГЕ БОРЧЛУБУЗ


Блимгъотланы Рита, Рашидни къызы, орус тил бла адабиятдан устаз, 13-чю номерли гимназияда 2001-чи джылдан бери директорну билим бериу джанындан заместители болуб ишлейди. Баш категориялы устазды.

Ол, 1991-чи джыл, Карачай шахарда Алийланы Умар атлы университетге окъургъа киреди да, 1995-чи джыл орус тил бла адабиятны устазы болуб чыгъады. Тышына да университетде окъугъан заманында чыгъады. Рита ишин ажымсыз билген, сюйюб ишлеген адамды. Ишини юсюнден сёлеше, ол былай хапар айтады.

- Мен миллет тиллени окъутууну юсюнден ишлеге къарайма. Ол затны юсюнде, сёзсюз да, джарсыуларыбыз кёбдюле. Атала бла аналаны бир къаууму тилни юсюнден оюмларын айта, «биз сёлеше билебиз, сабийлерибиз да юйде къарачайча сёлешедиле. Ала къарачай тилден дерслеге бармай, орус тилни дерслерине джюрюселе, иги боллукъ эди», дейдиле. Кесини тили аман, иги кёрюннюк эсе да, аны билирге амалсыз керекди хар кимге да. Юйде уа атала бла анала, сабийлери бла къарачайча сёлеше турсала дурусду. Ол заманда сабийле да юрене барлыкъдыла тилибизге, - дейди Рита.

- Устазларыбызны тилни билдириу джанындан къыйынлары бек уллуду. Сёз ючюн, орус тилни окъутханча болуб къалмай, ана тилибизге юретген заманда ашхы миллет адетлерибизни тутаргъа, адебни-намысны сакъларгъа юретедиле сабийлени. Алагъа да атала бла анала къошулуб кюрешселе, сабийлени халилери иги, адамлыкълары уллу боллукъду. Алай бла асыл адамла болуб къошуллукъдула джамагъатыбызгъа.

Хар джерде да болум бирчаракъ болур, ёнге, абадан къауум - къарт атала бла, къарт анала - туудукълары бла къарачай тилде аслам сёлеше турсала иги боллукъ эди. Нек дегенде, сабий, джангы тилленнгенлей огъуна, сабий садха джюрюб тебрейди. Ызы бла да школгъа джол салады. Алай бла орус тилде сёлеширге юрениб къалады. Ана тилинде окъургъа берилген заман а бек азлыкъ этеди. Аны амалтын, устазла да, атала бла анала да артыкъ да бек сагъайыргъа керекдиле ана тилибизни билдириуге. Школгъа джангы келген сабийлени бир къаууму кесини атын айта билмегенликге, 5-чи, 6-чы классха барыр заманларында иги сёлеше башлайдыла...

Алайды да бизде окъугъан сабийлени бир къаууму къарачай тилде назмучукъла, хапарчыкъла да джазгъандыла. Аланы ичинде ёчлю орунлагъа чыкъгъанла да болгъандыла. Юлгюге Созарукъланы Мадинаны айтыргъа боллукъду. Ол 9-10 класслада окъугъан заманында огъуна назмула джазыб туруучан эди. Школну бошагъанды. Дагъыда бар эдиле аныча фахмулу сохталарыбыз. Черкесскени имамы Катчиланы Казим хаджини джашы да аланы бири эди. Ол бек ариу джырлай эди.

Бусагъатда сохталарыбыз да школну джамагъат ишлерине къошулургъа огъай демейдиле. Ала миллет кийимлени кийиб кёргюзюрге, миллет хантланы кёрмючюн къураргъа, миллет маданиятыбызны баямларгъа тири къошуладыла. Назмула айтадыла, джырла джырлайдыла, тепсейдиле, чамнакъырда оюнла къурайдыла. Хар миллет да аллай затлары бла махтанады. Бизни халкъ хар неси да аллына баргъан, фахмулу, болумлу халкъды. Аллай ашхы шартлары болгъан миллетге терен билимли болургъа да дурусду. Аны ючюн, сабийлерибизге миллет тилибизни юретирге уллу борчду барыбызгъа да.

СОЗАРУКЪЛАНЫ Норий.
Tinibek 30.11.2019 22:07:47
Сообщений: 1169
2019 дж. абыстол айны 30 "Къарачай"
Адетлерибиз
КЪЫЗНЫ ДЖАШХА
«ХОУ» ДЕГЕН БЕЛГИЛЕРИ
БОСТАНЛАНЫ Зубайда.


Алгъын заманда намысны, адетни мийикде тутханлары себебли къыз джашха сюеме дерге эркинлиги болмагъанды. Артыкъсыз да атаны-ананы, уллу къарнашыны, эгечини къатында. Келин адам къызны башха бёлмеге чакъырыб: «Джашны джаратамыса?» - деб соргъанды.

Къыз ол заманда джууаб бергенди. Джашны джаратханын быллай сезле бла билдиргенди: айю балны бек сюеди. Киштик сютню сюеди. Ашны джартысы меникиди. Джашха ашарыкъны барын да беригиз. Атам, анам джаратханны мен да джаратама. Чабакъчы чабакъны тутду. Кюн чыгъады. Ай джарытады. Атам, анам айтханны этерикме.

Къыз джашна джаратханын, кийими бла, эшмелери бла билдиргенди. Аны белгилери.

Башына акъ джаулукъну къызса.


Къыз тынгылаб, энгишге къараб ышарса, джашны джаратханын, разылыгъын билдиргенди.


Чачын эки эшме этиб, аллы бла ийсе.


Окъа бёркюн кийиб, аны юсю бла джаулукъ къысса.

Tinibek 30.11.2019 22:10:25
Сообщений: 1169
2019 дж. абыстол айны 30 "Къарачай"
Китаб тапха

Тарих илмуланы доктору, профессор Къойчуланы Аскербий, алгъын белгили болмай тургъан халкъыбызны джашау джолундан кёб тюрлю затны табыб, аланы толу ангыларча оюмла бла бегитген илму-тинтиу ишлери бла бизни къууандыргъанлай келеди. Ол халда джыйгъан материалларындан быйыл да юч китаб чыгъаргъанды. Ол китабланы окъургъа излерикле кёб боллукълары хакъды. Аланы юслеринден къысхасыча айтыргъа излейме.

ОКЪУУЧУЛАНЫ
КЪУУАНДЫРГЪАНДЫ


XX-чы ёмюрде Къарачайны эм онглу адамларыны бири Гюрджюланы Алийни джашы Къурман-Алий болгъанды. Аны джашауу, къуллугъу бла байламлы статьяла кеси сау заманда, 1937чи джылгъа дери, андан сора да кёбчюлюк информация мадарлада басмалана тургъандыла. Алай а не джаны бла да тинтилиб, хар не тюзюча, толусу бла джазылыб биринчи кере чыгъады. Ол Аскербийни «Курман-Али Курджиев» деген монографиясыды. Кеси да Алийланы Умар атлы Къарачай-Черкес кърал университетни редакцион-басма советини бегими бла чыкъгъанды.



Китаб талай бёлюмден къуралгъанды. Биринчи бёлюмюнде сабийлик, устазлыкъ семинарияда окъугъаны, Октябрь революцияны кёзюуюнде джангы джашау ючюн къалай кюрешгени джазылады. Экинчиде граждан къазауатда болгъаныны, уллу кърал къуллукълада ишлегенини, сталинчи зорлукъну ууундан ажымлы ёлгенини юслеринден хапар айтылады. Авторну тамамлау сёзюнде аны юсюнден материалланы къалайладан, къалай алгъанын, джыйгъанын окъургъа боллукъду. Тиражы 500 экзамплярды. Быллай адамгъа аталгъан китабха ол бек азды.

Бу китабны алыб окъусагъыз, Гюрджю улуну, аны бла бирге ол джыллада миллетни джашаууну, кърал хауаны юсюнден кёб затны билирге, ангыларгъа боллукъсуз.

«Известные люди» деген китабын Къойчуланы Аскербий туугъан эли СарыТюзге атагъанды. Андан миллетибизге махтау келтирген кёб белгили адам чыкъгъанды. Эндиги джаш тёлюле да аланы таныр ючюн, суратларын салыб, атларын, тукъумларын джазгъанды.



Китабны «Кавалеры орденов за доблестный труд» деген бёлюмюнде Аджиланы Хабибат, Бадахланы Аскер, Байрамкъулланы Махмут, Къойчуланы Рамазан, Токъланы Наташа, Хасанланы Байдымат дагъыда башхала бардыла.

«Партия, кърал къуллукъчула» деген бёлюмюнде 17 адамны кёрюрге боллукъду. Аланы арасында Бадахланы Абулкерим, Токъланы Иосиф, Хубийланы Анзор, Чагъарланы Осман, Хатууланы Рашид эмда башхала бардыла.

Ючюнчю бёлюмю илмуланы докторларына аталгъанды: Къарачай-Черкесияны тышында да белгили Къойчуланы Абриза, Къушджетерланы Руслан, Къочхарланы Земфира, Къойчуланы Арсен дагъыда башхала.

Китабда андан ары илмуланы кандидатларын, сыйлы атланы джюрютгенлени, депутатланы, махтаулу тиширыуланы, маданиятыбызгъа тыйыншлы юлюш къошханланы, табышлылыкъ бла кюрешгенлени, спортчуланы, мюлк тамадаланы эсибизге салады. Чыгъарманы экинчи аты «Кадровый аул Сары-Тюз» деб алайды. Быллай тыйыншлы адамланы юслеринден окъусанг, аланы суратларын, хапарларын джыйыб, саулай миллетге билдирген авторгъа уллу бюсюреу этесе.

Ючюнчю китабына «Къарачайны джарсыуларына не мадар?» деб атагъанды. Анда Къойчуланы Аскербийни «Къарачай» газетни корреспондентлери, окъуучулары бла этген ушакълары басмаланнгандыла. Автор миллетни джашаууна, ишине заран болгъан, интеллигенцияны бир къауумуну халисинде болгъан джараусуз къылыкъланы юслери бла кёрген, сынагъан, эшитген затлары бла байламлы кесини оюмун билдиреди. Китабны, уллу, гитче да, къайсы санагъатда ишлеген адам да бек эс бёлюб, сюйюб окъурча джерлери, юлгюлери кёбдюле.



Окъуучула бу китабда Аскербийни назмулары, джырлары бла да шагъырей боллукъдула.

АППАЛАНЫ Билял.
Tinibek 05.12.2019 22:14:45
Сообщений: 1169
2019 дж. эндреуюк айны 5 "КЪАРАЧАЙ"
Къууанч джыйылыу
АНА — ЮЙЮРНЮ КЪАЛАСЫ

Джыл сайын абыстол (ноябрь) айны ахыр ыйых кюнюнде Ананы кюнюне аталгъан къууанч болуучанды. Анга да сейирсинирге керек тюлдю – ана джашауну къаласыды, сабийлени кёз джарыкъларыды.



Быйыл, адетдеча, Гитче Къарачай районда абыстол (ноябрь) айны 24-де Ананы кюню бла байламлы уллу къууанч джыйылыу болду. Аны Уллу Ата джурт къазауатны кёзюуюнде, кёчгюнчюлюкню къыйын джылларында халкъыбызны джанын сакълагъан къарачай аналагъа аталыб, Ючкекенни арасында ишленнген эсгертмени къатында бардырдыла. Бу ашхы байрамны Гитче Къарачай районну администрациясы, «Къарачай – алан халкъ» джамагъат бирлешлик эмда «Рум къала» музей аралыкъ бирден къурагъандыла.

Джыл сайын ётюучю байрамгъа кёб адам келгенин чертерге тыйыншлыды: Гитче Къарачай районну администрациясыны башчылары, джамагъат бирлешликлени келечилери, маданият къуллукъчула, урунуу коллективлени адамлары, кёбчюлюк информация мадарланы келечилери, районну джамагъаты эмда къонакъла. Байрамгъа келген творчество интеллигенцияны келечилери анга бютюн да джарыкъ тюрсюн бергенлерин айтыргъа дурусду.

Къарачай-Черкес Республиканы Муслиманларыны дин управлениесини тамадасыны орунбасары Эриккенланы Мухаммат хаджи дуниядан кетген аналагъа дууа этдирди. Джашауда, динде да ананы къачы уллу болгъанын айтды. Гитче Къарачай муниципал районну администрациясыны башчысыны орунбасары Гналаны Асият, Борисни къызы да, джыйылгъанланы алларында сёлешиб, байрамны магъанасыны, районну махтаулу аналарыны юслеринден эсде къалырча кёб зат айтды.

«Къарачай – алан халкъ» республикан джамагъат бирлешликни тамадасыны орунбасары Боташланы Дауутну джашы Сулайман бирлешликни тамадасы Хабланы Хусейни джашы Русланны эмда кесини атындан бу аламат байрамны къурагъанлагъа разылыгъын билдирди эмда сабий ёсдюрюуде, урунууда да атларын иги бла айтдырыб, юлгюге тыйыншлы таулу аналагъа кёб игилик-ашхылыкъ да теджеди.

Нарсана шахарда джашагъан назмучу, Эресей Федерацияны Джазыучуларыны эмда Журналистлерини союзларыны члени Чотчаланы Алла да джыйылгъанлагъа анагъа атагъан назмуларын айтды. «Эресейни аналары» Бютеуэресей джамагъат къозгъалыуну Къарачай-Черкес регионал бёлюмюню тамадасы Катчиланы Лидия, Абулкеримни къызы, ашхы юйдеги ёсдюрген аналагъа грамотала берди.

Джыйылгъан миллет бирден кёчгюнчюлюкде халкъыбызны тюб болуудан сакълагъан къарачай аналагъа аталгъан эсгертмеге гокка хансла салды. Андан сора Гитче Къарачай районда кёб сабийли эмда юлгюге тыйыншлы аналагъа – 16 тиширыугъа – тюрлю-тюрлю номинациялада гокка хансла эмда сыйлы саугъала берилдиле. Бу ишге эллени башчылары, организацияланы келечилери, джамагъат къуллукъчула уллу джюрек учунмакълыкъ бла къошулдула.

Байрамда «поэзияны сагъаты» да бардырылды. Районда къой эсенг, бютеу республикада белгили маданият, санат къуллукъчула, республиканы белгили поэтлерини адамлары, кёб сабийли анала, джамагъат къуллукъчула сёлешдиле, бу тукъум байрам миллетни бирикдиргенин, кёллендиргенин чертдиле. Бери келгенле къуру къол бла келмегенлерин да кёргюздюле. Кёб адам анагъа атаб джазгъан назмусун айтды.

Алайды да, Римгорка элден Дудаланы Мусса, Джагъадан Гебенланы Мусса, Ючкекенден Ёртенланы Халимат, Тамбийланы Рустам, Гапполаны Хамид, анагъа атагъан назмуларын окъугъанларында, джыйылгъан халкъ уллу хурмет этди. Сёзсюз да, адамла аланы дуниягъа джаратхан аналагъа этген назмуларына джюрек джылыуларын, ингил сезимлерин да сингдиргендиле.

Байрамда, айхай да, анагъа аталгъан джырла да джырландыла. Аланы эшитдирген белгили джырчылагъа - Къарачай-Черкес Республиканы халкъ артисти Бостанланы Умар-Алийге, Борлакъланы Рустамгъа, Ёзденланы Кемалгъа джыйылгъан джамагъат къаты харс бла тюбеди.

Бу джыйылыуну бардырыргъа уллу къыйын салгъан «Къарачай – алан халкъ» джамагъат бирлешликни Гитче Къарачай район бёлюмюню тамадасы Ёзденланы Харунну джашы Аубекир, Ананы кюнюне багъышланнган байрамгъа келгенлеге уллу разылыгъын билдирди, аналагъа саулукъ-эсенлик, рахат эмда мелхум джашау теджеди.

Къууанч джыйылыуну аягъында барысы да бирге суратха тюшдюле.

МАРАЛЛАНЫ Ина.
Tinibek 05.12.2019 22:15:38
Сообщений: 1169
2019 дж. эндреуюк айны 5 "КЪАРАЧАЙ"
Киши да унутулмагъанды, джукъ да унутулмагъанды
САУГЪАЛАРЫН АЛАЛМАЙ КЪАЛГЪАН
МАЛКЪАР ДЖИГИТЛЕ


Кючюкланы Азретни джашы Махмуд 1923-чю джыл хычаман (май) айны 10-да Къабарты-Малкъарны Огъары Чегем элинде туугъанды. Ол Дагъыстанны Буйнакск шахарында педагогика училищеде окъугъанды. Аны тауусургъа Уллу Ата джурт къазауат башланады. 1941-чи джылны къачында Махмуд аскерге чакъырылады. Алгъы бурун аны Армавир шахаргъа артиллеристле хазырлагъан училищеге джибередиле. Анда артиллерист курсланы окъуб бошагъанлай, Махмудну фронтха ашырадыла. Уллу Ата джурт къазауат башланнганында Махмудха 18 джыл толгъан эди.



Кючюк улу фашистле бла тамам ётгюр уруш этген аскерчилени ал сафларында болгъанына аны архив документле шагъатлыкъ этедиле. Аллай къаты сермешлени биринде ол ауур джаралы болуб, Баку шахарны госпиталына ашырылгъанды. Госпиталда талай айны джатыб, бир кесек къарыу алгъанлай, Кючюк улуну Азербайджан Республикада Къазах деген шахарда запасдагъы 29-чу артполкга билимин ёсдюрюрге джибергендиле. Ол анда, кичи командирлени хазырлагъан курслада, окъугъанындан сора сержант чын да бергендиле. Алай бла ол дивизионда курсантланы урушха юретгенди.

1942-чи джыл къачда билимли таулу джашны 7-чи дивизияны 107-чи артиллерия полкунда 76-мм пушканы командири болуб Сталинград фронтда уруш этгенди. Кесини борчун толу билгени, анга берилген джумушну айыбсыз баджаргъаны ючюн талай кере аскер саугъагъа ие болгъанды. Джау бла хатерсиз сермешледе, къоркъуулу болумлада Махмуд ёлюмню кёзюне талай кере къарагъанды. Алай болса да не къыйын хыйсабладан да сау-эсен чыгъыб тургъанды.

1943-чю джылны джаз, джай кёзюулеринде Кючюк улу 7-чи артиллерия дивизияны къурамында III-чю Украина фронтда къуллукъ этгенди. Запорожье шахарны гитлерчи зулмуланы къолундан сыйырыр ючюн талай кюнню кючлю уруш баргъанды. Анда да Кючюк улу ётгюр уруш этгенди. Шахарны азатлагъандан сора, ол, уруш этгенин тохтатмагъанлай, Совет Аскерни къурамында Украинаны кюнбатыш джанында джерлерин фашистледен тазалау сермешлеге къошулгъанды. Алай бла Кючюк улу Днепр сууда баргъан къаты сермешиуледе да уллу джигитлик танытады. Алай бла аны Къызыл Джулдузну ордени бла саугъалайдыла.

Уллу Ата джурт къазауат бошалгъандан сора Махмуд кесини эсге тюшюрюулеринде былай джазгъанды: «1944-чю джыл никкол (июнь) айны 6-да бизни дивизияны фронтдан чыгъарыб темир джол станциягъа келтирген эдиле. Алайда поездге минерибизни аллы бла джангы фронт ачылгъанын билдирдиле. Бизни Аскерле Ла-Маншны фашистледен азатлаб, Францияны джерине киргенлерини юсюнден айтдыла. Алай бла ол кюн огъуна бизни поездге миндириб Шимал фронтха ашырдыла. Алгъы бурун Ленинград областда Свирь сууну бойнунда уруш этдик, ызы бла 1944-чю джыл никкол айны 19-чу, 20-чы, 21-чи кюнлеринде Карелияны джеринде къазауат этиб, фашистлени Финляндияны чегине дери сюрюб баргъан эдик. Андан сора бизни дивизияда сау къалгъан аскерчилени барын да ызыбызгъа, IIIчю Украина фронтха, джиберген эдиле. Алай бла 1944-чю джыл II-чи, III-чю Украина фронтлада совет аскерле чабыуул этиб, фашистлени таргъа джыйгъан эдиле. Днестр сууда бизни аскерчилерибиз, керти асланлача, сермешгендиле. Дагъыда Бендеры шахарны азатлагъандан сора румынлыла бла немец фашистледен къуралгъан Ясско-Кишинёв бёлеклени да тамырлары бла къурутуб, Прут суугъа чыкъгъан эдик.

1944-чю джылны къач айларында уа, къысха заманны ичинде, Тису сууну юсю бла ётюб, Сегед, Сальнок, Кечкемет шахарланы алдыкъ. Ол джылны эндреуюк (декабрь) айында фашистле бла Дунай сууда къаты сермешле бардыла. Уруш этгенибизни тохтатмагъанлай, Дунайдан ётюб Секемфехервар, Бичке шахарлагъа кирген эдик. Аланы да фашистлени къолларындан сыйырыб Будапештге айландыкъ. Будапешт шахар Дунай сууну эки джагъасында бёлюнюбдю – Буда эмда Пешт. Аны амалтын совет аскерлерибиз тамам кючню салгъан эдиле аланы азатлар ючюн. II-чи Украина фронт Буданы, III-чю Украина фронтнукъула да Пештни къоруулар ючюн эки айны къаты уруш этгендиле. Алай болгъанлыкъгъа, бизни аскерлерибиз Будапештде къазауат этиб кюрешген кёзюуде, джауну аскери да Австрияны джанындан бизни аскерчилерибизге чабыуул этгенди. Алайда джангы кюч алыб келген зулмучула къаты уруш бла Украина фронтланы джырыб, юзюб, Дунай сууну юсю бла Будапештге киредиле. Ары дери биз азатлагъан талай шахарны да ала кючлеб къолгъа джыядыла. Бизни бёлекни фронтдан чыгъарыб, чабыуул этиб келген фашист аскерге къаршчы турургъа, ахыр тылпыуубузгъа дери, уруш этиб аллын тыяргъа буйрукъ бериледи. Алайда бек кючлю хатерсиз уруш баргъан эди. Совет аскерчилени хар бири ол урушда керти джигитлик танытханды, ала къанлы джау бла тамам, асланлача, къаты сермешгендиле. Алай бла бизникиле джау аскерни джолун кеседиле, фашистле ызларына ыхтырылыб тохтайдыла. Ол кёзюуде немец учакъла джетиб башыбыздан бомбала атыб, джунчутургъа излейдиле. Ала тобла бла бирге къагъытла да атыб тебрейдиле. Ол къагъытлада былай джазыла эди: «Жуковгъа Берлинни беребиз, Толбухинни уа Дунай суугъа батдыргъанбыз». Ол кёзюуде Г.К.Жуков башчылыкъ этген Совет Аскер Берлиннге чабыуул эте тура эди, Толбухин да III-чю Украина фронтну командующийи эди...».

Кючюкланы Махмуд фашистле бла шахарла ючюн баргъан сермешлени юслеринден кёб сейир хапар джазгъанды. Аланы биринде, ачыкъланнганына кёре, 1945-чи джыл байрым (февраль) айны 13-де, Кючюк улу болгъан аскер бёлек Венгрияны ара шахарын кючлю къазауат этиб фашистледен сыйыргъанды. Ол урушда, Кючюкланы Азретни джашы Махмуд ётгюрлюк танытханды. Аны ючюн Махмуд «Совет Союзну Джигити» деген атха теджелген эди. Ай медет, джигит таулу кёчгюнчю халкъны келечиси болгъаны ючюн анга ол сыйлы саугъа берилмей къалгъанды. Ызы бла дагъыда Мор, Зирез, Веспрем, Залаэгерсек, Кестель шахарланы къоруулайдыла. Андан ары къазауат этиб Австрияны чегине дери баргъанды. 1945-чи джыл арттотур (апрель) айда Австрияны Грац шахары ючюн сермешгенди. Уллу Хорламгъа Кючюк улу Австрияны ара шахарында тюбегенди.

Кючюк улу урушлада этген ётгюрлюгю ючюн алгъан саугъаларыны юслеринден сагъынмайды. Алай болса да, Махмудну къазауатда этген джигитликлерине, керти батырлыгъына аны кёкюрегин джасагъан аскер саугъалары толу шагъатлыкъ этедиле.

Алайды да, Кючюкланы Азретни джашы Махмуд Къызыл Джулдузну, Ата джурт къазауатны I-чи дараджалы, «Хурмет Белгиси» орденлери бла, «Урушлада махтаулары ючюн», «Будапештни алгъаны ючюн», Уллу Ата джурт къазауатда «1941-чи-1945-чи джыллада Германияны хорлагъаны ючюн», «Урунууда джигерлиги ючюн», Маршал Г.К. Жуковну медаллары бла эмда къралны Баш командующийини атындан 10 Бюсюреу къагъыт бла да саугъаланнганды.

Алай бла Уллу Ата джурт къазауатны отлу джолларын тыйыншлы ётгенинден сора да батыр фронтчу эки джылны къуллукъ этгенди. 1947чи джыл Кючюк улуну аскер къуллукъдан башына бош этгендиле. Ол хычаман (май) айда туугъан джуртуна къайтханды. Ай медет, миллети Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрюлюб, стауатла да худжу къалыб тургъанларына келеди. Джюреги асыры къыйналгъандан не этерге билмей, ол талай заманны тургъанды. Атасы бла анасы къазауат башланнгынчы джыллада ауушхан эдиле. Джангыз бир эгечи бар эди. Ол да къабартылыгъа эрге чыгъыб тургъаны себебли аны джокъларгъа ашыкъгъанды. Алай бла Махмуд эгечи джашагъан Заюково элге барады, эгечини сау-эсен болгъанына бек къууанады. Кючюк улу, билими-окъууу болгъаны себебли, элде школгъа ишлерге джарашады. Школда устаз болуб бир джыл ишлегенден сора аны дагъыда кёчгюнчю халкъланы фронтладан къайтхан келечилерин барысын да джыйыб, зор бла, поездге миндириб адамларыны ызларындан, Азиягъа, ашырадыла. Кючюк улу, бек къыйналса да, Азияда джууукъларын излеб табады. «Отдан чыкъ да - джалыннга» дегенлей, ол миллети бла бирге кёчгюнчюлюкню азабын сынар ючюн къалмайды.

Махмуд ызына, туугъан джуртуна, 1957-чи джыл миллети бла бирге къайтыб келгенди. Ол Яникой элде джашагъанды. Кёб джылланы эл школда математика дерсден устаз болуб ишлеб тургъанды. Яникой элни ёсюмюне къошхан къыйыны ючюн, джашауун сабийлеге билим бериуге атаб, бютеулей да 56 джылны, школда уруннганы ючюн Кючюкланы Махмудха «Яникой элни махтаулу элчиси» деген сыйлы ат аталгъанды. Кертиси да, закий адам къуру аны таныгъан элини болуб къалмай, саулай къарачай-малкъар халкъны махтаулу уланыды.

Джигит фронтчу Алтын Джулдузну алмагъанлыкъгъа, анга эм уллу саугъа миллетини берген сыйыды. Сёзсюз да, аны аты миллетини эсинде, джукъланмазлыкъ джулдузча, ёмюрлюкге къаллыкъды.

БАТЧАЛАНЫ Фатима.
Читают тему (гостей: 1)

Форум  Мобильный | Стационарный